{"id":10224,"date":"2013-09-04T14:32:41","date_gmt":"2013-09-04T12:32:41","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=10224"},"modified":"2013-09-04T14:36:51","modified_gmt":"2013-09-04T12:36:51","slug":"aleksander-olechnowicz-utracona-autonomia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=10224","title":{"rendered":"Aleksander Olechnowicz: Utracona autonomia"},"content":{"rendered":"

Od Redakcji:<\/strong> W 22. rocznic\u0119 si\u0142owego rozwi\u0105zania polskiej autonomii na Litwie – Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego, prezentujemy artyku\u0142 autorstwa Aleksandra Olechnowicza, opublikowany rok temu na blogu Polskiej M\u0142odzie\u017cy Wilna<\/a>. Autor przybli\u017ca w nim (wci\u0105\u017c b\u0119d\u0105ce tematem tabu w Polsce i na Litwie) skomplikowane losy polskiej autonomii na Litwie, sytuuj\u0105cej si\u0119 na przeci\u0119ciu interes\u00f3w geopolitycznych co najmniej trzech pa\u0144stw w burzliwym okresie ko\u0144ca Zimnej Wojny.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Trudna sytuacja Polak\u00f3w w Republice Litewskiej ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w przegranej walce o autonomi\u0119 jak\u0105 pr\u00f3bowali\u015bmy wywalczy\u0107 w czasie powstawania litewskiego pa\u0144stwa. To w\u0142a\u015bnie brak konstytucyjnie gwarantowanej autonomii narodowo-terytorialnej u\u0142atwi\u0142 Litwinom ustanowienie dyskryminacyjnego re\u017cimu politycznego: ograbienie nas z ziemi, j\u0119zyka i reprezentacji politycznej.<\/div>\n
<\/div>\n
W drugiej po\u0142owie lat 80\u2019 XX wieku Zwi\u0105zek Sowiecki kruszy\u0142 si\u0119. Fatalna sytuacja ekonomiczna i kolejne pora\u017cki w polityce mi\u0119dzynarodowej (powstanie Solidarno\u015bci w Polsce, brak zwyci\u0119stwa w wojnie afga\u0144skiej) wymusi\u0142y zaprowadzenie reform, czego podj\u0105\u0142 si\u0119 Michai\u0142 Siergiejewicz Gorabaczow od 1985 b\u0119d\u0105cy I Sekretarzem KPSS. Elementem tej \u043f\u0435\u0440\u0435\u0441\u0442\u0440\u043e\u0439\u043a\u0438 by\u0142a \u0433\u043b\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c, kt\u00f3ra oznacza\u0107 mia\u0142a jawno\u015b\u0107 \u017cycia politycznego ale przyczyni\u0142a si\u0119 tak\u017ce do szczerej publicznej dyskusji o historii narod\u00f3w ZSRS. To z kolei prowadzi\u0142o do odradzania si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowych i pojawiania si\u0119 ruch\u00f3w politycznych b\u0119d\u0105cych reprezentantami tych to\u017csamo\u015bci. Ruchy te d\u0105\u017cy\u0142y pocz\u0105tkowo do zagwarantowania swoim grupom praw kulturalnych lecz z biegiem czasu zaczyna\u0142y walczy\u0107 o coraz wi\u0119ksz\u0105 autonomi\u0119 polityczn\u0105 a potem niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Towarzyszy\u0142 temu proces pewnego rodzaju unaradawiania si\u0119 cz\u0119\u015bci dawnych komunist\u00f3w z poszczeg\u00f3lnych republik, kt\u00f3rzy w sytuacji rozk\u0142adu struktur zwi\u0105zkowych pr\u00f3bowali zapewni\u0107 sobie pozycje w nowopowstaj\u0105cych pa\u0144stwach.<\/div>\n
<\/div>\n

 <\/p>\n

S\u0105j\u016bdis bez Polak\u00f3w<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
Taka sytuacja mia\u0142a miejsce tak\u017ce w Litewskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej gdzie 3 czerwca 1988 grupa inicjatywna z\u0142o\u017cona z cz\u0142onk\u00f3w Komunistycznej Partii Litwy i aktywist\u00f3w niepartyjnych za\u0142o\u017cy\u0142a Litewski Ruch dla Reformy powszechnie znany pod prost\u0105 nazw\u0105 S\u0105j\u016bdis. Na jego czele stan\u0105\u0142 Vytaustas Landsbergis, jednym z jego zast\u0119pc\u00f3w zosta\u0142 Virgilius \u010cepaitis, jak si\u0119 potem oka\u017ce agent KGB. Wkr\u00f3tce po swoim powstaniu w lipcu i sierpniu 1988 S\u0105j\u016bdis zorganizowa\u0142 na ulicach wielkie manifestacje Litwin\u00f3w. Domaga\u0142 si\u0119 ujawnienia ca\u0142o\u015bci tajnego protoko\u0142u paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow z 1939 roku, kt\u00f3ry decydowa\u0142 o podziale Europy Centralnej mi\u0119dzy stref\u0119 Zwi\u0105zku Sowieckiego i stref\u0119 nazistowskich Niemiec. By\u0142o w tych protestach du\u017co hipokryzji \u2013 Litwini protestowali przeciw zniewoleniu pierwszej Republiki Litewskiej przez Sowiet\u00f3w, jednocze\u015bnie nie chcieli pami\u0119ta\u0107 \u017ce to w\u0142a\u015bnie ten niemiecko-sowiecki pakt pozwoli\u0142 na okupacj\u0119 polskiej Wile\u0144szczyzny przez I Republik\u0119 a potem LSRS. Trzeba w tym miejscu podkre\u015bli\u0107, \u017ce opozycyjnemu wobec komunist\u00f3w nastawieniu Litewskiego Ruchu od pocz\u0105tku towarzyszy\u0142a silna antypolsko\u015b\u0107. Mo\u017cna nawet stwierdzi\u0107, \u017ce o ile pocz\u0105tkowo, wobec pot\u0119gi Moskwy, S\u0105j\u016bdis by\u0142 ostro\u017cny w swoich wyst\u0105pieniach przeciwko w\u0142adzy sowieckiej, o tyle ju\u017c od 1988 rozpocz\u0105\u0142 ostre propagandowe ataki w ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 i planowanie przysz\u0142ych porz\u0105dk\u00f3w prawnych uderzaj\u0105cych w Polak\u00f3w. Charakterystyczne, \u017ce ruch ten nie zabiega\u0142 o poparcie naszej grupy narodowej, ani jeden Polak nie zosta\u0142 zaproszony do kierownictwa S\u0105j\u016bdisu.<\/div>\n
<\/div>\n
Nagonka na Polak\u00f3w trwa\u0142a w prasie, zar\u00f3wno tej wydawanej przez S\u0105j\u016bdis jak i tej wydawanej przez litewskich komunist\u00f3w. Powr\u00f3ci\u0142a ca\u0142a nacjonalistyczna mitologia sformowana jeszcze w I Republice. Mity o \u201eokupacji\u201d Wile\u0144szczyzny w latach 1922-1939, mity o Polakach Wile\u0144skich jako \u201espolonizowanych Litwinach\u201d a tak\u017ce \u017c\u0105dania ograniczenia, istniej\u0105cego nawet w czasach sowieckich, polskiego szkolnictwa. Pojawia\u0142y si\u0119 teksty i karykatury obra\u017aliwe dla Polak\u00f3w jak na przyk\u0142ad rysunek ilustruj\u0105cy jak popularny polski samoch\u00f3d Fiat 126P \u201ewywozi Serce i Matk\u0119 Syna do Warszawy\u201d, co oczywi\u015bcie odnosi\u0142o si\u0119 do mogi\u0142y Pi\u0142sudskich na Rossie. Towarzyszy\u0142y temu nacjonalistyczne postulaty ca\u0142kowitej lituanizacji \u017cycia publicznego. Jeszcze w czerwcu 1988 r. S\u0105j\u016bdis zg\u0142asza\u0142 poprzez swoich delegat\u00f3w na og\u00f3lnozwi\u0105zkowy zjazd KPSS postulaty monopolu j\u0119zyka litewskiego w republice.<\/div>\n
<\/div>\n
Antypolsk\u0105 nagonk\u0119 prowadzi\u0142o wielu dotychczasowych komunist\u00f3w. Ju\u017c jako nowoprzekonani\u00a0 nacjonali\u015bci litewscy atakowali oni Polak\u00f3w tak\u017ce za ich rzekomy pro-sowietyzm. By\u0142o to oczywiste propagandowe k\u0142amstwo. W 1989 r. Komunistyczna Partia Litwy sk\u0142ada\u0142a si\u0119 wed\u0142ug narodowo\u015bci z: 70,2% Litwin\u00f3w, 17,4% Rosjan, 4,4% Polak\u00f3w, 3,7% Bia\u0142orusin\u00f3w, 2,7% Ukrai\u0144c\u00f3w i 0,8% \u017byd\u00f3w. Podkre\u015blmy, \u017ce Polacy stanowili w\u00f3wczas 7% ca\u0142ej ludno\u015bci Litwy, a wi\u0119c w szeregach partii by\u0142 znacznie mniejszy procent Polak\u00f3w ni\u017c w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie. Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 poszczeg\u00f3lnym grupom narodowym do partii komunistycznej nale\u017ca\u0142o: 14,30% spo\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, 12,07% spo\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w, 10,19% spo\u015br\u00f3d Bia\u0142orusin\u00f3w, 10,08% spo\u015br\u00f3d Rosjan, 4,8% spo\u015br\u00f3d Litwin\u00f3w i tylko 3,45% spo\u015br\u00f3d Polak\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c procent Polak\u00f3w jako etatowych pracownik\u00f3w KPL by\u0142 znacz\u0105co mniejszy ni\u017c nasz udzia\u0142 procentowy w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie. Polacy byli wi\u0119c najmniej skomunizowan\u0105 grup\u0105 narodow\u0105.<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

Polskie odrodzenie narodowe<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
„O\u0442\u0442\u0435\u043f\u0435\u043b\u044c” czas\u00f3w Gorbaczowa spowodowa\u0142a tak\u017ce uwolnienie inicjatywy polskich dzia\u0142aczy. 5 maja 1988 oby\u0142o si\u0119 zebranie prawie 300 polskich dzia\u0142aczy, kt\u00f3re zawi\u0105za\u0142o Stowarzyszenie Spo\u0142eczno-Kulturalne Polak\u00f3w na Litwie. W\u015br\u00f3d jego lider\u00f3w znale\u017ali si\u0119 Jan Ciechanowicz, Jan Sienkiewicz i Romuald Mieczkowski. Deklaracja uchwalona przez zjazd zapisa\u0142a \u201eoczekiwania zwi\u0105zane z pe\u0142nym uznaniem \u2013 nie tylko de iure ale i de facto to\u017csamo\u015bci i odr\u0119bno\u015bci narodowej ludno\u015bci polskiej na Litwie\u201d. Pocz\u0105tkowo Stowarzyszenie to dzia\u0142a\u0142o \u00a0przy Litewskim Funduszu Kultury, kt\u00f3ry oficjalnie zatwierdzi\u0142 je 6 czerwca 1988 r. Polscy dzia\u0142acze pr\u00f3bowali nawi\u0105zywa\u0107 dialog z S\u0105j\u016bdisem, jednak litewscy liderzy nie byli nim zainteresowani.<\/div>\n
<\/div>\n
Pierwszym ciosem w mniejszo\u015b\u0107 polsk\u0105 (i inne mniejszo\u015bci narodowe w kraju) by\u0142a uchwalona 6 pa\u017adziernika 1988 r. przez Rad\u0119 Najwy\u017csz\u0105 LSRS ustawa o j\u0119zyku litewskim jako wy\u0142\u0105cznym j\u0119zyku publicznym republiki. Polacy zareagowali na to wnioskami do w\u0142adz partyjnych o uwzgl\u0119dnieniu j\u0119zyka polskiego w rejonach zamieszkanych przez Polak\u00f3w, jednak zosta\u0142y one odrzucone. W \u015brodowiskach polskich rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wi\u0119c dyskusja nad sposobami zabezpieczenia swoich oczywistych praw.<\/div>\n
<\/div>\n
28 grudnia 1988 r. gmina (apilinka) w Suderwie og\u0142osi\u0142a si\u0119 gmin\u0105 narodow\u0105. W ci\u0105gu nast\u0119pnych pi\u0119ciu miesi\u0119cy to samo zrobi\u0142y 16 gmin rejonu wile\u0144skiego (w tym 1 miejska) i 14 gmin rejonu solecznickiego (w tym 2 miejskie). W kwietniu 1989 r. w polskoj\u0119zycznym dzienniku \u201eCzerwonym Sztandarze\u201d opublikowane zosta\u0142o t\u0142umaczenie artyku\u0142u Hugo Wormsbechera zamieszczonego w pi\u015bmie \u201e\u0417\u043d\u0430\u043c\u044f\u201d, po\u015bwi\u0119conego przedwojennej autonomii Niemc\u00f3w Nadwo\u0142\u017ca\u0144skich w ZSRR. Zapocz\u0105tkowa\u0142o to dyskusj\u0119 na \u0142amach tej gazety, w toku kt\u00f3rej przypomniano tak\u017ce do\u015bwiadczenie zwi\u0105zane z polskimi rejonami autonomicznymi na Ukrainie i Bia\u0142orusi w czasach stalinowskich.<\/div>\n
<\/div>\n
Polscy aktywi\u015bci postanowili jednoczy\u0107 wysi\u0142ki. 12 maja 1989 r. odby\u0142 si\u0119 w Mickunach I Zjazd Deputowanych Ludowych Wile\u0144szczyzny. Na zje\u017adzie tym powo\u0142ano Rad\u0119 Koordynacyjn\u0105 do spraw Utworzenia Polskiego Obwodu Narodowo-Terytorialnego w ramach LSRS, w jej sk\u0142ad weszli delegaci wybrani spo\u015br\u00f3d polskich samorz\u0105dowc\u00f3w. Uchwalono na nim odezw\u0119 do w\u0142adz w Wilnie i Moskwie: \u201eZwracamy si\u0119 do w\u0142adz Litewskiej SRR i ZSRR o poparcie dla inicjatywy kilkudziesi\u0119ciu rad apilinkowych Wile\u0144szczyzny, kt\u00f3re uchwali\u0142y nadanie sobie statusu narodowych Rad polskich. Uwa\u017camy, \u017ce takie rozwi\u0105zanie sprawy najbardziej odpowiada\u0142oby potrzebom ca\u0142ej zamieszka\u0142ej tu ludno\u015bci, zapewnia\u0142oby r\u00f3wnouprawnienie obywatelskie i narodowe, przyczyni\u0142oby si\u0119 do uregulowania stosunk\u00f3w narodowo\u015bciowych w Republice. Zjazd wyra\u017ca nadziej\u0119, \u017ce Rz\u0105d Republiki Litewskiej, rozpatruj\u0105c postulaty o autonomii mieszka\u0144c\u00f3w Wile\u0144szczyzny, b\u0119dzie si\u0119 kierowa\u0142 wzgl\u0119dami humanitaryzmu, a sprawa ta spotka si\u0119 ze zrozumieniem i poparciem narodu litewskiego<\/i>\u201d.\u00a0 Rada Najwy\u017csza zareagowa\u0142a na to uznaniem uchwa\u0142 zjazdu w Mickunach za niewa\u017cne, okre\u015bli\u0142a je jako niekonstytucyjne, nie potrafi\u0142a jednak wskaza\u0107 kt\u00f3re rzekomo zapisy konstytucji zosta\u0142y z\u0142amane. W swojej odpowiedzi polska Rada Koordynacyjna zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce sama litewska Rada Najwy\u017csza oficjalnie \u0142amie konstytucj\u0119 ZSRS powo\u0142uj\u0105c si\u0119 przy tym na wol\u0119 narodu, tymczasem wola narodu polskiego Wile\u0144szczyzny popiera w\u0142a\u015bnie program autonomiczny. W tym samym czasie \u2013 na zje\u017adzie w dniach 15-16 maja 1989 r. Stowarzyszenie Spo\u0142eczno-Kulturalne przekszta\u0142cone zosta\u0142o w ca\u0142kowicie niezale\u017cny Zwi\u0105zek Polak\u00f3w na Litwie. Na jego czele stan\u0105\u0142 Jan Sienkiewicz. Wkr\u00f3tce potem ZPL popar\u0142 uchwa\u0142\u0119 Rady Najwy\u017cszej o suwerenno\u015bci Litewskiej SRS wydan\u0105 18 maja.<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

W parlamencie i poza nim<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
26 marca 1989 rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 dwustopniowe wybory do Rady Najwy\u017cszej Zwi\u0105zku Sowieckiego \u2013 g\u0142osami Polak\u00f3w Wile\u0144szczyzny dostali si\u0119 do niej Jan Ciechanowicz i Anicet Brodawski. W\u0142a\u015bnie ten drugi, jeszcze na etapie Zjazdu Deputowanych Ludowych zg\u0142osi\u0142 na tym forum postulat autonomii dla ziemi wile\u0144skiej w ramach litewskiej republiki.\u00a0 Postulat ten by\u0142 zaciekle zwalczany przez innych litewskich deputowanych. W lipcu 1989 odby\u0142a si\u0119 oficjalna konferencja dyskusyjna w redakcji polskoj\u0119zycznego \u201eCzerwonego Sztandaru\u201d mi\u0119dzy przedstawicielami polskiej spo\u0142eczno\u015bci i S\u0105j\u016bdisem reprezentowanym przez Landsbergisa i ksi\u0119dza Aliulisa. Litewscy dzia\u0142acze zdecydowanie odrzucili mo\u017cliwo\u015b\u0107 przyznania praw autonomicznych ludno\u015bci polskiej. Z kolei cz\u0119\u015b\u0107 polskich dzia\u0142aczy rejonowych d\u0105\u017cy\u0142a do jak najszybszego ustanowienia podstaw formalnych dla autonomii na skal\u0119 wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c tylko gminy. 6 wrze\u015bnia 1989 r. decyzj\u0105 swojej rady, jako autonomiczny og\u0142osi\u0142 si\u0119 ca\u0142y rejon solecznicki. 15 wrze\u015bnia tak\u0105 sam\u0105 uchwa\u0142\u0119 przyjmuje rada rejonu wile\u0144skiego. 21 wrze\u015bnia na uchwa\u0142y te reaguje Rada Najwy\u017csza LSRS, kt\u00f3ra uznaje obie te proklamacje za niewa\u017cne. Polscy samorz\u0105dowcy z kolei nie uznaj\u0105 tego postanowienia. Trwa\u0142 wi\u0119c polityczny pat, jednak w praktyce w polskich rejonach, faktycznie autonomicznych, zacz\u0119\u0142o rozkwita\u0107 polskie \u017cycie narodowe.<\/div>\n
<\/div>\n
\n

24 lutego 1990 r. odby\u0142y si\u0119 wybory do nowej Rady Najwy\u017cszej LSRS. Z list wystawionych przez ZPL ale tak\u017ce jako kandydaci niezale\u017cni i partyjni dostali si\u0119 do parlamentu: Stanis\u0142aw Akanowicz, Leon Jankielewicz, Ryszard Maciejkieniec, Stanis\u0142aw Pieszko, Edward Tomaszewicz, Zbigniew Balcewicz, Medard Czobot, Czes\u0142aw Oki\u0144czyc, kt\u00f3rzy utworzyli\u00a0 parlamentarn\u0105 frakcj\u0119 polsk\u0105. Sytuacja polityczna zmienia si\u0119 wraz og\u0142oszeniem 11 marca 1990 r. przez Rad\u0119 Najwy\u017csz\u0105 ca\u0142kowitej niepodleg\u0142o\u015bci kraju ju\u017c jako Republiki Litewskiej. Sze\u015bciu polskich deputowanych wstrzyma\u0142o si\u0119 od g\u0142osu. Jak wspomina jeden z nich \u2013 Stanis\u0142aw Pieszko, polscy reprezentanci zostali ca\u0142kowicie zaskoczeni g\u0142osowaniem uchwa\u0142y o niepodleg\u0142o\u015bci, Litwini nie informowali ich o swoich planach i nie interesowali si\u0119 wcze\u015bniej ich stanowiskiem. Z pewno\u015bci\u0105 jednak swoj\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 tak\u017ce niepok\u00f3j zwi\u0105zany z antypolskim, szowinistycznym kursem S\u0105j\u016bdisu. Mimo to Zwi\u0105zek Polak\u00f3w na Litwie popar\u0142 uchwa\u0142\u0119 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 a jego prezes ju\u017c 12 marca wyst\u0105pi\u0142 w litewskiej telewizji w kt\u00f3rej z\u0142o\u017cy\u0142 deklaracj\u0119: \u201eDobro Litwy jest naszym wsp\u00f3lnym celem. Za wolno\u015b\u0107 nasz\u0105 i wasz\u0105!<\/i>\u201d. Za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 opowiedzia\u0142 si\u0119 oficjalnie II Zjazd ZPL obraduj\u0105cy w Wilnie 22 kwietnia 1990 r.W\u0142adze sowieckie na litewsk\u0105 deklaracj\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci zareagowa\u0142y blokad\u0105 ekonomiczn\u0105. Republika Litewska zosta\u0142a uznana przez niewiele pa\u0144stw na \u015bwiecie, co powodowa\u0142o \u017ce sytuacja przez ca\u0142y rok by\u0142a niepewna. Mimo tego litewskie w\u0142adze nie decydowa\u0142y si\u0119 na spe\u0142nienie postulat\u00f3w i wniosk\u00f3w Polak\u00f3w Wile\u0144szczyzny, jednocze\u015bnie ba\u0142y si\u0119, wobec niepewno\u015bci swojej w\u0142asnej sytuacji, zastosowa\u0107 wobec Polak\u00f3w represje. Tym bardziej, \u017ce \u017co\u0142nierze sowieccy obsadzili kilka pa\u0144stwowych budynk\u00f3w w Wilnie, w tym siedzib\u0119 miejskiego komitetu partii komunistycznej. Dlatego Polacy rozwijali swoje plany co by\u0142o o tyle \u0142atwiejsze, \u017ce 24 marca 1990 odby\u0142y si\u0119 wybory do rad terenowych w kt\u00f3rych polscy kandydaci odnie\u015bli du\u017ce sukcesy \u2013 w skali ca\u0142ego kraju Polacy zaj\u0119li 12% wszystkich miejsc, g\u0142\u00f3wnie w radach w tych rejonach gdzie stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. By\u0142 to wyra\u017any sygna\u0142 poparcia programu autonomicznego przez polsk\u0105 ludno\u015b\u0107 Wile\u0144szczyzny.<\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n

<\/p>\n

Polski Kraj Narodowo-Terytorialny<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
1 czerwca 1990 r. rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 II Zjazd Deputowanych do Rad Terenowych Wile\u0144szczyzny, kt\u00f3ry mia\u0142 miejsce w Zawisza\u0144cach. Zjazd ten zgromadzi\u0142 213 delegat\u00f3w. Wystosowali oni apel do Rady Najwy\u017cszej RL o uwzgl\u0119dnienie polskich plan\u00f3w autonomicznych oraz przekszta\u0142cili Rad\u0119 Koordynacyjn\u0105 \u2013 od tej pory wyst\u0119powa\u0142a ona oficjalnie jako Rada Koordynacyjna ds. Utworzenia Polskiego Narodowo-Terytorialnego Samorz\u0105du Okr\u0119gu Wile\u0144skiego. W lecie 1990 odby\u0142y si\u0119 kolejne zebrania na kt\u00f3rych konkretyzowano ustr\u00f3j prawny planowanej autonomii. 6 wrze\u015bnia 1990 idea autonomiczna zosta\u0142a poparta przez Zwi\u0105zek Polak\u00f3w na Litwie.<\/div>\n
<\/div>\n
6 pa\u017adziernika 1990 w Ejszyszkach mia\u0142 miejsce kolejny etap II Zjazdu Deputowanych Rad Terenowych. Zjazd ten przyj\u0105\u0142 prze\u0142omow\u0105 uchwa\u0142\u0119 o d\u0105\u017ceniu do utworzenia Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego w sk\u0142adzie Republiki Litewskiej. W zje\u017adzie bra\u0142o udzia\u0142 209 delegat\u00f3w. W jego trakcie dosz\u0142o do gor\u0105cej dyskusji. W w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0105 wyst\u0105pi\u0142 Czes\u0142aw Wysocki \u2013 przewodnicz\u0105cy rejonowej rady solecznickiej, kt\u00f3ry proponowa\u0142 aby tworzy\u0107 osobny Autonomiczny Kraj Wile\u0144ski w ramach ZSRS, poza granicami Litwy. Jego koncepcj\u0119 popar\u0142o tylko kilkunastu delegat\u00f3w. Ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 opowiedzia\u0142a si\u0119 za autonomi\u0105 w granicach Republiki Litewskiej. W sk\u0142ad PKN-T mia\u0142y wej\u015b\u0107 rejony: solecznicki i wile\u0144ski, miasto Podbrodzie, gminy podbrodzka i magu\u0144ska z rejonu \u015bwi\u0119cia\u0144skiego, gminy po\u0142uknia\u0144ska, trocka, starotrocka i karaciska z rejonu trockiego oraz jawnu\u0144ska z rejonu szyrwinckiego, czyli obszary zamieszkane w wi\u0119kszo\u015bci przez Polak\u00f3w. Jednak litewska Rada Najwy\u017csza zdecydowanie odrzuci\u0142a uchwa\u0142y w sprawie PKN-T ponownie uznaj\u0105c je za niewa\u017cne. Z kolei Rada Najwy\u017csza ZSRS nie zareagowa\u0142a na wezwanie zjazdu do uniewa\u017cnienia paktu litewsko-sowieckiego z 10 pa\u017adziernika 1939 r.<\/div>\n
<\/div>\n
Pocz\u0105tek roku nast\u0119pnego przyni\u00f3s\u0142 dramatyczne przyspieszenie biegu wydarze\u0144. W noc 12-13 stycznia 1991 do Wilna wkroczy\u0142y sowieckie czo\u0142gi a komandosi opanowali kilka wa\u017cnych obiekt\u00f3w w mie\u015bcie. W czasie szturmu na wie\u017c\u0119 telewizyjn\u0105 zgin\u0119\u0142o 15 os\u00f3b. Sowieccy soldaci wyrzucili z pa\u0144stwowego Domu Prasy tak\u017ce redakcje \u201eKuriera Wile\u0144skiego\u201d \u2013 odnowionego polskiego dziennika powsta\u0142ego na bazie \u201eCzerwonego Sztandaru\u201d. Komuni\u015bci poza wydawnictwami w j\u0119zyku litewskim, rozpocz\u0119li tak\u017ce propagand\u0119 w j\u0119zyku polskim. W dawnej redakcji \u201eKuriera\u2026\u201d rozpocz\u0119li wydawanie dziennika \u201eOjczyzna\u201d, kt\u00f3rego redaktorem naczelnym by\u0142 Feliks Mierku\u0142ow \u2013 zwi\u0105zany z sowieckimi s\u0142u\u017cbami. Prosowieccy komuni\u015bci litewscy ustami Juozasa Jermalavi\u010dius og\u0142osili powstanie Komitetu Ocalenia Narodowego LSRS jako jedynej uprawnionej w\u0142adzy na terenie Litwy.<\/div>\n
<\/div>\n
W tych dramatycznych chwilach Polacy stan\u0119li po stronie Litwin\u00f3w. \u00a0Przewodnicz\u0105cy frakcji polskiej w Radzie Najwy\u017cszej Litwy Zbigniew Balcewicz wyda\u0142 odezw\u0119 w telewizji: \u201eDzi\u015b w trudnej dla naszej Ojczyzny Litwy chwili, zwracam si\u0119 do was drodzy rodacy i wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Litwy, apeluj\u0119 o rozwag\u0119, spok\u00f3j i wzajemne zrozumienie. Pami\u0119tajmy, szanowni rodacy, \u017ce \u017cyli\u015bmy i b\u0119dziemy \u017cy\u0107 razem z narodem litewskim, \u017ce na nas \u017cyj\u0105cych le\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107, aby\u015bmy my i przysz\u0142e pokolenia \u017cy\u0142y w zgodzie, aby r\u00f3\u017cnice kultur, tradycji i j\u0119zyk\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142y wzajemnemu wzbogaceniu si\u0119 i poszanowaniu. Pu\u015b\u0107my dzi\u015b w niepami\u0119\u0107 to, co dzieli, darujmy tym, co nie zawsze chcieli nas rozumie\u0107, szukajmy tego, co nas \u0142\u0105czy\u0142o i b\u0119dzie \u0142\u0105czy\u0107 \u2013 niech\u0119\u0107 do dyktatu z pozycji si\u0142y, wsp\u00f3lne d\u0105\u017cenia do wolno\u015bci, demokracji i niepodleg\u0142o\u015bci<\/i>\u201d. Odezwa ta zosta\u0142a poparta przez ZPL. By\u0142a to niezwyk\u0142a deklaracja dobrej woli ze strony Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy doznali do tej pory kolejnych objaw\u00f3w wrogo\u015bci ze strony S\u0105j\u016bdisu i w\u0142adz nowo-ustanowionej Republiki Litewskiej. Jednak w tym momencie w\u0142adze litewskie mia\u0142y przys\u0142owiowy n\u00f3\u017c na gardle. W Wilnie stacjonowa\u0142y sowieckie oddzia\u0142y zbrojne, a \u015bwiat do tej pory nie uznawa\u0142 oficjalnie pa\u0144stwowo\u015bci litewskiej. W tej sytuacji Litwini wykonali pierwszy kompromisowy gest pod adresem Polak\u00f3w w Kraju Wile\u0144skim – \u00a029 stycznia 1991 r. Litewska Rada Najwy\u017csza wprowadzi\u0142a poprawki do ustawy o mniejszo\u015bciach narodowych i zobowi\u0105za\u0142a si\u0119 do sporz\u0105dzenia plan\u00f3w ustanowienia polskiego regionu, najp\u00f3\u017aniej do 31 maja tego roku.<\/div>\n
<\/div>\n
Polscy dzia\u0142acze przyj\u0119li z nadziej\u0105 te zapewnienia. Jednak z biegiem czasu, wraz z oddalaniem si\u0119 gro\u017aby zbrojnego ataku Zwi\u0105zku Sowieckiego na Litw\u0119, skompromitowanego w oczach \u015bwiatowej opinii publicznej styczniowymi wypadkami pod wie\u017c\u0105 telewizyjn\u0105, w\u0142adze litewskie stawa\u0142y si\u0119 coraz twardsze. Istotnym sygna\u0142em by\u0142 fakt, \u017ce Moskwa nie zareagowa\u0142a faktycznie na referendum niepodleg\u0142o\u015bciowe zorganizowane przez litewskie w\u0142adze 9 lutego 1991 r., mimo, \u017ce niemal w tym samym czasie \u2013 19 marca \u2013 odbywa\u0142o si\u0119 og\u0142oszone przez Gorbaczowa referendum w sprawie przekszta\u0142cenia Zwi\u0105zku Sowieckiego w now\u0105, lu\u017aniejsz\u0105 konfederacj\u0119. Co charakterystyczne referendum Gorbaczowa, cho\u0107 uznane przez w\u0142adze litewskie za nielegalne, odby\u0142o si\u0119 na terenie rejonu solecznickiego i cz\u0119\u015bci wile\u0144skiego, co \u015bwiadczy o tym, \u017ce polscy dzia\u0142acze dysponowali w\u00f3wczas faktyczn\u0105 niezale\u017cno\u015bci\u0105.<\/div>\n
<\/div>\n
Mija\u0142y miesi\u0105ce a litewska Rada Najwy\u017csza nie przejawia\u0142a \u017cadnej inicjatywy w wype\u0142nieniu swojej obietnicy z 29 stycznia i prawnego okre\u015blenia swob\u00f3d rejon\u00f3w zamieszkanych przez Polak\u00f3w. Dzia\u0142acze polskiej Rady Koordynacyjnej postanowili wi\u0119c jak najszybciej przej\u015b\u0107 do dzia\u0142ania. Na kr\u00f3tko przed up\u0142ywem majowego terminu dzia\u0142a\u0144 Rady Najwy\u017cszej RL przeprowadzili oni 22 maja 1991 r. zjazd w Mo\u015bciszkach. Zapad\u0142y na nim uchwa\u0142y ustanawiaj\u0105ce ostatecznie Polski Kraj Narodowo-Terytorialny w granicach Republiki Litewskiej. Uchwalono jego Statut (czyli konstytucj\u0119). Okre\u015blono jego stolic\u0119, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142a by\u0107 Nowa Wilejka, dzielnica Wilna o najwi\u0119kszym w\u00f3wczas odsetku Polak\u00f3w. Jako hymn wybrano pie\u015b\u0144 \u201eRot\u0119\u201d. PKN-T przybra\u0142 tak\u017ce bia\u0142o-czerwon\u0105 flag\u0119. Skonkretyzowano prawny zakres autonomii, kt\u00f3ry poszerzono \u2013 Republika Litewska mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 w praktyce r\u00f3wnoprawn\u0105 federacj\u0105 cz\u0119\u015bci litewskiej i PKN-T. Ustawy prawne federacji nie mog\u0142y by by\u0107 sprzeczne z ustawami uchwalanymi przez parlament autonomicznego Kraju. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pieni\u0119dzy zebranych poprzez podatki mia\u0142a zostawa\u0107 w bud\u017cecie regionalnym. W\u0142adze PKN-T mia\u0142y mie\u0107 wy\u0142\u0105czne kompetencje w sprawach o\u015bwiaty i kultury. Zapisano pe\u0142ne r\u00f3wnouprawnienie j\u0119zyk\u00f3w polskiego, litewskiego i rosyjskiego na jego terytorium. Kraj mia\u0142 obj\u0105\u0107 terytorium o powierzchni 4930 kilometr\u00f3w kwadratowych, zaludnione przez 215 tysi\u0119cy ludzi (33 tys. w Nowej Wilejce) z czego 66% z nich by\u0142o narodowo\u015bci polskiej. Po zje\u017adzie, kt\u00f3rego uchwa\u0142y przedstawiono litewskiej Radzie Najwy\u017cszej, Anicet Brodawski uda\u0142 si\u0119 do Warszawy, gdzie przekonywa\u0142 w\u0142adze Rzeczpospolitej aby uznanie niepodleg\u0142o\u015bci Litwy uzale\u017cni\u0142y od uznania przez w\u0142adze litewskie autonomii PKN-T.<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

St\u0142umienie polskiej autonomii<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
W\u0142adze litewskie ca\u0142kowicie odrzuci\u0142y uchwa\u0142y zjazdu deputowanych PKN-T. Jednak przez ca\u0142e lato nie odwa\u017cy\u0142y si\u0119 si\u0142owo st\u0142umi\u0107 polskich d\u0105\u017ce\u0144 wolno\u015bciowych. Ci\u0105gle znajdowa\u0142y si\u0119 pod presj\u0105 Moskwy. Jeszcze 18 lipca Rada Koordynacyjna PKN-T zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 ponownie do litewskiej Rady Najwy\u017cszej o wykonanie jej w\u0142asnej ustawy z 29 stycznia o spe\u0142nieniu postulat\u00f3w autonomicznych Polak\u00f3w. Apel pozosta\u0142 bez odpowiedzi.<\/div>\n
<\/div>\n
Wydarzeniem, kt\u00f3re ca\u0142kowicie zmieni\u0142o sytuacj\u0119 by\u0142 pucz w Moskwie w dniach 19-21 sierpnia 1991 r. Pora\u017cka twardych komunist\u00f3w d\u0105\u017c\u0105cych do przywr\u00f3cenia starego ustroju ZSRS i praktyczne uniezale\u017cnienie si\u0119 Rosyjskiej Republiki od w\u0142adz Zwi\u0105zku oraz delegalizacja w samej Rosji partii komunistycznej (KPSS), spowodowa\u0142y \u017ce ostateczny rozpad i znikni\u0119cie ZSRS sta\u0142o si\u0119 kwesti\u0105 nied\u0142ugiego czasu. Jelcyn nie by\u0142 jednoznacznym przeciwnikiem litewskiej niepodleg\u0142o\u015bci. Wkr\u00f3tce potem kolejne pa\u0144stwa zacz\u0119\u0142y uznawa\u0107 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Republiki Litewskiej. W tej sytuacji w\u0142adze litewskie zdecydowa\u0142y si\u0119 na st\u0142umienie si\u0142\u0105 Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego.<\/div>\n
<\/div>\n
4 wrze\u015bnia 1991 Rada Najwy\u017csza Republiki Litewskiej wyda\u0142a uchwa\u0142\u0119 o bezpo\u015brednim zarz\u0105dzaniu rejonami solecznickim i wile\u0144skim przez litewskich komisarzy, kt\u00f3rzy przej\u0119li w\u0142adz\u0119 pod os\u0142on\u0105 specjalnych oddzia\u0142\u00f3w litewskiej policji. By\u0142o to dzia\u0142anie nielegalne, sprzeczne z samym litewskim prawem, w my\u015bl kt\u00f3rego parlament nie mia\u0142 kompetencji do zawieszania rad lokalnych. Komisarze Arturas Merkys (r. wile\u0144ski) i Arunas Eigirdas (r. solecznicki) b\u0119d\u0105 despotycznie rz\u0105dzi\u0107 do marca 1993 r, dopiero wtedy w\u0142adze litewskie zezwol\u0105 na powo\u0142anie nowych samorz\u0105d\u00f3w.<\/div>\n
Rz\u0105dowi komisarze rozpocz\u0119li swoje urz\u0119dowanie od masowych zwolnie\u0144 z pracy polskich urz\u0119dnik\u00f3w, pracownik\u00f3w instytucji publicznych, kierownik\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielni. Wkr\u00f3tce rozpocz\u0119li likwidacj\u0119 wielu lokalnych o\u015brodk\u00f3w kulturalnych, szk\u00f3\u0142 i przedszkoli s\u0142u\u017c\u0105cych polskiej spo\u0142eczno\u015bci. Oczywi\u015bcie ca\u0142kowicie zakazano u\u017cywania j\u0119zyka polskiego w urz\u0119dach i kontaktach oficjalnych. Rabunkowa gospodarka mieniem pa\u0144stwowym doprowadzi\u0142o do dalszego ubo\u017cenia tego regionu. Przez nikogo niekontrolowani komisarze rozpocz\u0119li na masow\u0105 skal\u0119 proces rozkradania ziemi nale\u017c\u0105cej do Polak\u00f3w. Ziemia nale\u017c\u0105ca do Polak\u00f3w i upa\u0144stwowiona przez w\u0142adze sowieckie, teraz nie by\u0142a zwracana prawowitym w\u0142a\u015bcicielom (lub ich potomkom) lecz osobom narodowo\u015bci litewskiej, cz\u0119sto w jaki\u015b spos\u00f3b powi\u0105zanym z w\u0142adzami. Jak masowy by\u0142 proces tej kolonizacji \u015bwiadczy dzisiejsza mapa etniczna Litwy \u2013 obszar z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 polskich mieszka\u0144c\u00f3w jest dzi\u015b znacz\u0105co mniejszy ni\u017c zasi\u0119g dawnego Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego. Cz\u0119sto by\u0142 to proces prowadzony przemoc\u0105, ze wsparciem litewskiej policji, kt\u00f3ra rozgania\u0142a broni\u0105cych ziemi Polak\u00f3w.<\/div>\n
<\/div>\n
Przez pewien czas Litwini nosili si\u0119 z zamiarem os\u0105dzenia wszystkich zaanga\u017cowanych w ruch autonomiczny, na co jednak nie mogli sobie pozwoli\u0107 ze wzgl\u0119du na naciski mi\u0119dzynarodowe. Ostatecznie przed s\u0105dem postawiono cz\u0142onk\u00f3w solecznickiej rady rejonowej: Leona Jankielewicza, Jana Jurolajcia, Alfreda Aliuka, Jana Kucewicza i Karola Bilansa. Poza Jankielewiczem \u017caden z nich nie by\u0142 powa\u017cnym polskim dzia\u0142aczem, Aliuk nie uczestniczy\u0142 w \u017cadnym ze zjazd\u00f3w, a Bilans by\u0142 osob\u0105 narodowo\u015bci \u0142otewskiej. Szef tej rady \u2013 Czes\u0142aw Wysocki \u2013 jeszcze w 1991 r. uciek\u0142 na Bia\u0142oru\u015b. Procesy trwa\u0142y \u0142\u0105cznie od 1995 do 1999 r. Pewien czas w areszcie przesiedzia\u0142 L. Jankielewicz. Proces by\u0142 przez dzia\u0142aczy polskich odbierany jednoznacznie jako pr\u00f3ba zastraszenia Polak\u00f3w i powstrzymania ich przed dalsz\u0105 aktywno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Jeszcze w 1992 roku litewska prokuratura zmierza\u0142a do delegalizacji Zwi\u0105zku Polak\u00f3w na Litwie, jednak przy ca\u0142ej swojej z\u0142ej woli nie mog\u0142a do tego znale\u017a\u0107 formalnych podstaw.<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

Czy autonomia mog\u0142a zwyci\u0119\u017cy\u0107?<\/strong><\/div>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
Obalenie si\u0142\u0105 Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego by\u0142o aktem za\u0142o\u017cycielskim trwaj\u0105cej do dzi\u015b dyskryminacyjnej polityki litewskiej. Gdyby istnia\u0142a polska autonomia terytorialna w zakresie zaproponowanym w latach 1989-1991 niemo\u017cliwa by\u0142aby dyskryminacja kultury i j\u0119zyka, polska o\u015bwiata by\u0142aby ca\u0142kowicie bezpieczna b\u0119d\u0105c zale\u017cn\u0105 tylko od ludzi kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy, ziemia nale\u017c\u0105ca do polskich rodzin nigdy nie zosta\u0142a by im ukradziona i nie dosz\u0142oby do kolonizacji Wile\u0144szczyzny przez litewskich imigrant\u00f3w. Niemo\u017cliwa by\u0142aby r\u00f3wnie\u017c dyskryminacja polityczna poprzez dowolne zmienianie granic okr\u0119g\u00f3w wyborczych. Podatki zbierane na Wile\u0144szczy\u017anie s\u0142u\u017cy\u0142y by jej mieszka\u0144com i nie by\u0142y marnowane przez rz\u0105dowych urz\u0119dnik\u00f3w. Istnienie dzisiejszego re\u017cimu potwierdza m\u0105dro\u015b\u0107 i zasadno\u015b\u0107 d\u0105\u017ce\u0144 sprzed ponad 20 lat. Tylko autonomia mog\u0142a ochroni\u0107 przed dyskryminacj\u0105 \u2013 nie ma autonomii, jest wszechstronna dyskryminacja.<\/div>\n
<\/div>\n
Czy Polski Kraj Narodowo-Terytorialny m\u00f3g\u0142 przetrwa\u0107? Prawdopodobnie m\u00f3g\u0142. Wszystko zale\u017ca\u0142o od postawy Rzeczpospolitej. W\u0142adze w Warszawie cho\u0107 apelowa\u0142y do w\u0142adz litewskich o szanowanie poszczeg\u00f3lnych praw Polak\u00f3w Wile\u0144szczyzny nigdy jednoznacznie nie domaga\u0142y si\u0119 najlepszej, ca\u0142o\u015bciowej formy ich zabezpieczenia w postaci autonomicznej jednostki terytorialnej. W\u0142adze w Warszawie uwa\u017ca\u0142y j\u0105 za niepotrzebn\u0105. wierzy\u0142y w dobr\u0105 wol\u0119 Litwin\u00f3w. By\u0142 to powa\u017cny b\u0142\u0105d. Jeszcze powa\u017cniejszym by\u0142o uznanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Litwy 26 sierpnia 1991 i nawi\u0105zanie z ni\u0105 stosunk\u00f3w dyplomatycznych 5 wrze\u015bnia, bez \u017cadnych warunk\u00f3w wst\u0119pnych. W\u0142adze polskie mia\u0142y szerokie mo\u017cliwo\u015bci gdy\u017c mog\u0142y negocjowa\u0107 sprawy Wile\u0144szczyzny tak\u017ce bezpo\u015brednio z Moskw\u0105, Gorbaczow nie by\u0142 w\u00f3wczas radykalnie przeciwny dzia\u0142aniom autonomicznym dotychczas dyskryminowanym narodowo\u015bci ZSRS. Niestety w\u0142adze polskie tego nie uczyni\u0142y.<\/div>\n
<\/div>\n
Dobrym przyk\u0142adem sukcesu autonomii jest przyk\u0142ad Gagauz\u00f3w w Mo\u0142dawii. W czasie wychodzenia Mo\u0142dawii na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c ten ma\u0142y nar\u00f3d sta\u0142 si\u0119 celem dyskryminacyjnej polityki dominuj\u0105cych w tej republice, rumu\u0144skoj\u0119zycznych Mo\u0142dawian. Mimo to w ostrej politycznej i ulicznej walce w latach 1990-1994 Gagauzom uda\u0142o si\u0119 obroni\u0107 swoj\u0105 wolno\u015b\u0107 i dzi\u015b ciesz\u0105 si\u0119 swobod\u0105 posiadaj\u0105c status Autonomicznej Republiki Gagauzji w ramach Mo\u0142dawii. Podkre\u015bli\u0107 trzeba \u017ce Gagauz\u00f3w jest tylko 157 tysi\u0119cy a ich autonomiczna republika obejmuje terytorium 1 832 kilometr\u00f3w kwadratowych. To znacznie mniejsze terytorium i znacznie mniej ludno\u015bci ni\u017c mia\u0142 Polski Kraj Narodowo-Terytorialny. Co jeszcze ciekawsze jak twierdzi jeden z cz\u0142onk\u00f3w Rady Koordynacyjnej PKN-T sami Gaguzi konsultowali si\u0119 na pocz\u0105tku lat 90\u2019 z wile\u0144skimi Polakami jak konstruowa\u0107 jednostk\u0119 autonomiczn\u0105.<\/div>\n
<\/div>\n
Cho\u0107 jedn\u0105 z przyczyn upadku Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego by\u0142 brak zdecydowanego wsparcia Rzeczpospolitej nie wolno zapomnie\u0107 i o naszych w\u0142asnych winach. To my sami utrwalamy nasz\u0105 kl\u0119sk\u0119 z 1991 roku. To, \u017ce Litwini chc\u0105 przemilcze\u0107 t\u0119 spraw\u0119 jest dla nas oczywiste, ale dla czego dla nas samych \u2013 Polak\u00f3w Kraju Wile\u0144skiego temat autonomii sta\u0142 si\u0119 tematem tabu?! Dlaczego my sami nie potrafimy o tym m\u00f3wi\u0107, nie potrafimy tego \u017c\u0105da\u0107? Przecie\u017c to nasze elementarne prawo i praktyka instytucjonalna wielu pa\u0144stw Europy. A jednak tematu autonomii\u00a0 boj\u0105 si\u0119 jak ognia wszyscy polscy dzia\u0142acze starszego pokolenia, w\u015br\u00f3d nich ci, kt\u00f3rzy byli w\u015br\u00f3d uchwalaj\u0105cych PKN-T. Czy m\u0142ode pokolenie te\u017c b\u0119dzie milcze\u0107 czy odwa\u017cy si\u0119 wypowiedzie\u0107 to co dla starszych i dla w\u0142adz jest w tej chwili nie do pomy\u015blenia? Pewne jest, \u017ce m\u0142odym czas o tym pomy\u015ble\u0107.<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n

Aleksander Olechnowicz\u00a0<\/b><\/p>\n

\n\u017br\u00f3d\u0142a:
\n<\/b>Adam Bobryk, „Odrodzenie narodowe Polak\u00f3w w Republice Litewskiej 1987\u20131997”, Toru\u0144 2006.
\nZbigniew Kurcz, „Mniejszo\u015b\u0107 polska na Wile\u0144szczy\u017anie. Studium socjologiczne”, Wroc\u0142aw 2005.
\n„Kronika pisana na gor\u0105co. Czerwony Sztandar – Kurier Wile\u0144ski 1953-2003” redaktor Jan Sienkiewicz, Wilno 2003
\nRozmowy w\u0142asne autora.<\/p>\n

\"662px-Polski_Narodowo-Terytorialny_Kraj\"<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od Redakcji: W 22. rocznic\u0119 si\u0142owego rozwi\u0105zania polskiej autonomii na Litwie – Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego, prezentujemy artyku\u0142 autorstwa Aleksandra Olechnowicza, opublikowany rok temu na blogu […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[23],"tags":[1198,523,735,1011],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-2EU","jetpack-related-posts":[{"id":22576,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=22576","url_meta":{"origin":10224,"position":0},"title":"W\u0119gry: Jobbik za autonomi\u0105 Wilna","date":"12 wrze\u015bnia 2015","format":false,"excerpt":"Na swoim publicznym profilu w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych\u00a0w\u0119gierski pose\u0142 i wiceprzewodnicz\u0105cy Jobbiku, Istv\u00e1n Sz\u00e1vay, podzieli\u0142 si\u0119 ze swoimi zwolennikami artyku\u0142em z w\u0119gierskiego portalu Alfahir.hu opisuj\u0105cym ostatnie destrukcyjne dla polskiego szkolnictwa dzia\u0142ania w\u0142adz litewskich oraz histori\u0119 ostatnich strajk\u00f3w szkolnych organizowanych przez Polak\u00f3w Wile\u0144szczyzny. Pose\u0142 do parlamentu W\u0119gier nie ukrywa, \u017ce bliskie s\u0105\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"img_8893_0","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/img_8893_0-1024x683.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":33587,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=33587","url_meta":{"origin":10224,"position":1},"title":"Litewscy Polacy na wojnie z \u201egiedroycizmem\u201d. Raport Xportal.pl","date":"16 kwietnia 2018","format":false,"excerpt":"Uwa\u017cny obserwator polskiej publicystyki oscyluj\u0105cej wok\u00f3\u0142 tematyki Polak\u00f3w w \u201eRepublice Litewskiej\u201d (cudzys\u0142\u00f3w s\u0142u\u017cy odr\u00f3\u017cnieniu obecnej nadba\u0142tyckiej pa\u0144stwowo\u015bci od historycznej polskiej krainy zwi\u0105zanej z nazwiskiem Mickiewicza, braci Mackiewicz\u00f3w czy Ko\u015bciuszki) zauwa\u017cy, i\u017c dosz\u0142o do pewnego przesilenia i zaj\u0119cia pozycji w konflikcie maj\u0105cym dotychczas jedynie ukryt\u0105 posta\u0107. Ot\u00f3\u017c na pierwsz\u0105 lini\u0119 frontu\u2026","rel":"","context":"In "Polityka"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/Litwa-polacy.png?fit=1024%2C768&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":10230,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=10230","url_meta":{"origin":10224,"position":2},"title":"Wilno: Pami\u0119\u0107 o polskiej autonomii","date":"4 wrze\u015bnia 2013","format":false,"excerpt":"Polska m\u0142odzie\u017c z Wilna zwi\u0105zana z blogiem \"U siebie - w Wilnie\" przypomnia\u0142a o si\u0142owo st\u0142umionej 22 lata temu polskiej autonomii. Prezentowany transparent zosta\u0142 rozwieszony dzi\u015b nad ranem nad drog\u0105 wyjazdow\u0105 z Wilna w kierunku Mi\u0144ska: \u00a0","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"1157694_348117138655958_472859530_n","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/1157694_348117138655958_472859530_n.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":33087,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=33087","url_meta":{"origin":10224,"position":3},"title":"Polska: Prezydent spotka\u0142 si\u0119 z liderem Polak\u00f3w z \u201eLitwy\u201d","date":"14 lutego 2018","format":false,"excerpt":"Waldemar Tomaszewski \u2013 lider Akcji Wyborczej Polak\u00f3w na \u201eLitwie\u201d \u2013 zosta\u0142 podj\u0119ty w Pa\u0142acu Prezydenckim w Warszawie przez Andrzeja Dud\u0119. G\u0142owa Pa\u0144stwa mia\u0142a okazj\u0119 zapozna\u0107 si\u0119 z sytuacj\u0105 Polak\u00f3w na Wile\u0144szczy\u017anie, a tak\u017ce z dorobkiem politycznym AWPL. Rozmowa g\u0142owy Pa\u0144stwa Polskiego oraz lidera rodak\u00f3w w tzw. Republice Litewskiej trwa\u0142a oko\u0142o\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/timthumb.php_.jpeg?fit=780%2C520&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":19256,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=19256","url_meta":{"origin":10224,"position":4},"title":"Dla Xportalu: Wile\u0144ska Republika Ludowa","date":"9 lutego 2015","format":false,"excerpt":"Od Redakcji:\u00a0Przedstawiamy Pa\u0144stwu wywiad z tw\u00f3rcami popularnej i \u00a0szeroko komentowanej w mediach strony \u201eWile\u0144ska Republika Ludowa \/ \u0412\u0438\u043b\u0435\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u041d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0430\u201d, kt\u00f3rzy ze uwagi na zaostrzaj\u0105ce si\u0119 represje polityczne postanowili zachowa\u0107 anonimowo\u015b\u0107. \u00a0 Wasza strona na portalu spo\u0142eczno\u015bciowym Facebook pt. \u201eWile\u0144ska Republika Ludowa \/ \u0412\u0438\u043b\u0435\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u041d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0430\u201d doczeka\u0142a si\u0119 histerycznych reakcji\u2026","rel":"","context":"In "Dla Xportalu"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/uid_0dd29d78e79625dc6b56bf030408c9fa1423117527377_width_633_play_0_pos_0_gs_0_height_355.jpg?fit=633%2C355&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":19606,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=19606","url_meta":{"origin":10224,"position":5},"title":"Polska: Zniewa\u017cenie Polak\u00f3w z Litwy","date":"28 lutego 2015","format":false,"excerpt":"Kazimierz W\u00f3ycicki na swoim profilu na Facebooku zniewa\u017cy\u0142 Polak\u00f3w z Wile\u0144szczyzny, o kt\u00f3rych napisa\u0142: \u201ePolska winna wstrzyma\u0107 wszelkie kontakty z tak\u0105 rzekom\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 polsk\u0105. Jest to mniejszo\u015b\u0107 sowiecka na Litwie, a nie polska.\u201d O Waldemarze Tomaszewskim, przewodnicz\u0105cym Akcji Wyborczej Polak\u00f3w na Litwie, w tej samej wypowiedzi wyrazi\u0142 si\u0119: \u201ePolak czy\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/teka_DS70497-300x201.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10224"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10224"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10229,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10224\/revisions\/10229"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}