Od Redakcji: <\/b>Prezentujemy Czytelnikom przek\u0142ad eseju Petera Lamborna Wilsona (znanego bardziej jako Hakim Bey), po\u015bwi\u0119conego relacjom mi\u0119dzy sfer\u0105 religijn\u0105 a sfer\u0105 spo\u0142eczno-ekonomiczn\u0105. Obok wielu trafnych spostrze\u017ce\u0144 czy rzadko zauwa\u017canych fakt\u00f3w, znajdujemy w nim r\u00f3wnie\u017c punkty, z kt\u00f3rymi jako prawowierni chrze\u015bcijanie i ludzie Prawicy nie mo\u017cemy si\u0119 zgodzi\u0107. Dotyczy to (podobnie, jak w przypadku opublikowanego wcze\u015bniej artyku\u0142u Rogera Garaudy\u2019ego) pogl\u0105d\u00f3w Autora na \u201eteologi\u0119 wyzwolenia\u201d czy na tzw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 instytucjonalny, nies\u0142usznie odr\u00f3\u017cniony tu od Ko\u015bcio\u0142a jako w\u0142a\u015bciwej wsp\u00f3lnoty duchowej. Na podkre\u015blenie zas\u0142uguje natomiast zasadnicza my\u015bl Autora: liberalno-kapitalistyczny model gospodarczy jest nie akceptowalny (tak\u017ce) z chrze\u015bcija\u0144skiego punktu widzenia. T\u0119 sam\u0105 my\u015bl g\u0142osili wcze\u015bniej katoliccy teoretycy korporacjonizmu, jak Stefan Kaczorowski (1899-1988) i ks. pra\u0142. Jan Piwowarczyk (1889-1959), czy wp\u0142ywowy filozof katolicki Jacques Maritain (1882-1973). <\/i>(A.D.) <\/i><\/p>\n
Prawdziwe pieni\u0105dze i hierarchiczna religia pojawi\u0142y si\u0119 w tym samym tajemniczym momencie gdzie\u015b mi\u0119dzy wczesnym neolitem i trzecim tysi\u0105cleciem p. Chr. w Sumerze lub Egipcie. Co by\u0142o pierwsze \u2013 jajko czy kura? Czy jedno by\u0142o odpowiedzi\u0105 na drugie, czy te\u017c jest aspektem drugiego?<\/p>\n
Pieni\u0105dz ma niew\u0105tpliwie istotny zwi\u0105zek z religi\u0105, je\u015bli zwa\u017cy\u0107, \u017ce odk\u0105d si\u0119 tylko pojawi\u0142, okazuje sk\u0142onno\u015b\u0107 do duchowych form bytowania \u2013 usuwa si\u0119 ze \u015bwiata rzeczy, wykracza poza sfer\u0119 materialn\u0105 i staje si\u0119 czym\u015b, co w pe\u0142ni zas\u0142uguje na miano symbolu. Pieni\u0105dze, jakie znamy wy\u0142oni\u0142y si\u0119 z wynalazkiem pisma ok. 3100 r. p. Chr. ze skomplikowanego systemu glinianych znak\u00f3w czy materia\u0142\u00f3w wymiennych i przyj\u0119\u0142y form\u0119 pisemnych rachunk\u00f3w kredytowych rytych na glinianych tablicach. Zawsze bez wyj\u0105tku te \u201eczeki\u201d dotyczy\u0142y d\u0142ugu przynale\u017c\u0105cego do pa\u0144stwowej \u015bwi\u0105tyni i wedle teorii mog\u0142y by\u0107 u\u017cywane w szerszym systemie wymiany jako noty kredytowe \u201eemitowane\u201d przez teokracj\u0119. Monety pojawi\u0142y si\u0119 ok. 700 r. p. Chr. w greckiej Azji Mniejszej. By\u0142y zrobione z electrum (stop z\u0142ota i srebra), nie dlatego, \u017ce te metale mia\u0142y warto\u015b\u0107 towarow\u0105, ale dlatego, \u017ce by\u0142y \u015bwi\u0119te \u2013 symbolizowa\u0142y s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc. Wsp\u00f3\u0142czynnik warto\u015bci mi\u0119dzy nimi zawsze waha\u0142 si\u0119 oko\u0142o 14:1, nie dlatego, \u017ce ziemia zawiera 14 razy wi\u0119cej srebra ni\u017c z\u0142ota, ale dlatego, \u017ce ksi\u0119\u017cyc zabiera 14 \u201es\u0142o\u0144c\u201d (dni), by urosn\u0105\u0107 z nowiu do pe\u0142ni. Monety mog\u0142y pochodzi\u0107 od znak\u00f3w \u015bwi\u0105tyni symbolizuj\u0105cych obowi\u0105zek wierz\u0105cych udzia\u0142u w po\u015bwi\u0119ceniu \u2013 \u015bwi\u0119te pami\u0105tki, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 p\u00f3\u017aniej wymienione poniewa\u017c mia\u0142y \u201emana\u201d[2]<\/a>, a nie warto\u015b\u0107 u\u017cytkow\u0105. (Ta funkcja mog\u0142a pochodzi\u0107 z handlu epoki kamiennej, gdy u\u017cywano \u201eceremonialnych\u201d kamiennych ostrzy siekier w przypominaj\u0105cych potlacz[3]<\/a> rytua\u0142ach dystrybucyjnych). Inaczej ni\u017c mezopotamskie noty kredytowe, monety by\u0142y opatrzone \u015bwi\u0119tymi wyobra\u017ceniami i by\u0142y postrzegane jako przedmioty liminalne (z pogranicza \u015bwiadomo\u015bci), punkty w\u0119z\u0142owe mi\u0119dzy codzienn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 a \u015bwiatem duch\u00f3w (wyja\u015bnia to zwyczaj gi\u0119cia monet dla nadania im charakteru duchowego, a tak\u017ce rzucania ich do studni, kt\u00f3re s\u0105 \u201eoczami\u201d innego \u015bwiata). D\u0142ug jako taki \u2013 prawdziwa tre\u015b\u0107 wszystkich pieni\u0119dzy \u2013 jest wysoce \u201educhow\u0105\u201d koncepcj\u0105. Jako danina (prymitywny d\u0142ug) wyra\u017ca kapitulacj\u0119 wobec \u201euznanej w\u0142adzy\u201d wyw\u0142aszczenia maskowan\u0105 religijn\u0105 ideologi\u0105 \u2013 lecz jako \u201erealny d\u0142ug\u201d osi\u0105ga wyj\u0105tkow\u0105 duchow\u0105 zdolno\u015b\u0107 reprodukowania si\u0119, jakby by\u0142 bytem organicznym. Jest nawet jedyn\u0105 \u201emartw\u0105\u201d substancj\u0105 w \u015bwiecie posiadaj\u0105c\u0105 t\u0105 w\u0142adz\u0119 \u2013 \u201epieni\u0105dz rodzi pieni\u0105dz\u201d. W tym momencie pieni\u0105dze zaczynaj\u0105 przyjmowa\u0107 parodystyczny aspekt vis-a-vis religii \u2013 wygl\u0105da to tak, jakby pieni\u0105dz chcia\u0142 rywalizowa\u0107 z bogiem, sta\u0107 si\u0119 immanentnym duchem w formie czystej metafizyczno\u015bci, kt\u00f3ra niemniej \u201erz\u0105dzi \u015bwiatem\u201d. Religia musi odnotowa\u0107 t\u0105 blu\u017aniercz\u0105 istot\u0119 pieni\u0105dza i wykl\u0105\u0107 j\u0105 jako contra naturam<\/i>[4]<\/a>. Pieni\u0105dz i religia wchodz\u0105 w opozycj\u0119 \u2013 nikt nie mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 Bogu i Mamonie r\u00f3wnocze\u015bnie. Ale jak d\u0142ugo religia kontynuuje odgrywanie swej roli jako ideologia separacji (pa\u0144stwo hierarchiczne, wyw\u0142aszczenia etc.), tak d\u0142ugo nie mo\u017ce realnie wzi\u0105\u0107 si\u0119 za bary z problemem pieni\u0105dza. Wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c wewn\u0105trz religii powstaj\u0105 reformatorzy, by wyp\u0119dzi\u0107 lichwiarzy ze \u015bwi\u0105tyni, i zawsze tamci wracaj\u0105 \u2013 po prawdzie do\u015b\u0107 cz\u0119sto lichwiarze staj\u0105 si\u0119 \u015awi\u0105tyni\u0105. (To oczywi\u015bcie nie jest przypadek, \u017ce banki przez d\u0142ugi czas ma\u0142powa\u0142y formy architektury religijnej.). Wed\u0142ug Webera[5]<\/a> to Kalwin ostatecznie rozwi\u0105za\u0142 ten problem w swym teologicznym usprawiedliwieniu \u201elichwy\u201d \u2013 lecz to tylko przynosi zaszczyt dla prawdziwych protestant\u00f3w, takich jak ranterzy czy diggerzy[6]<\/a>, kt\u00f3rzy postulowali, \u017ce religia powinna raz na zawsze znale\u017a\u0107 si\u0119 w totalnej opozycji do pieni\u0105dza \u2013 i przez to rozpocz\u0105\u0107 Milenium. Zdawa\u0142o si\u0119 bardziej prawdopodobne, \u017ce O\u015bwiecenie powinno przypisa\u0107 sobie zas\u0142ug\u0119 dla rozwi\u0105zania problemu \u2013 przez wyrzucenie za burt\u0119 religii jako ideologii klasy panuj\u0105cej i zast\u0105pienie jej racjonalizmem (i \u201eklasyczn\u0105 ekonomi\u0105\u201d). Formu\u0142a ta nie oddaje sprawiedliwo\u015bci tym przedstawicielom O\u015bwiecenia, kt\u00f3rzy nawo\u0142ywali, by wyrzec si\u0119 wszystkich ideologii opartych na sile i w\u0142adzy; nie wyja\u015bnia te\u017c ona, dlaczego religia \u201eoficjalna\u201d nie zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 w sprzeciw wobec tych ideologii, a przeciwnie, ustawicznie wspiera\u0142a zar\u00f3wno Pa\u0144stwo, jak i Kapita\u0142[7]<\/a>. <\/i><\/b><\/p>\n Pod wp\u0142ywem Romantyzmu jednak\u017ce powsta\u0142o \u2013 zar\u00f3wno wewn\u0105trz, jak i poza \u201eoficjaln\u0105\u201d religi\u0105 \u2013 rosn\u0105ce poczucie duchowo\u015bci jako alternatywy dla opresywnych aspekt\u00f3w liberalizmu i jego intelektualno-artystycznych sojusznik\u00f3w. Z jednej strony to poczucie prowadzi\u0142o do konserwatywno-rewolucyjnych form romantycznej reakcji (np. Novalis)[8]<\/a>, lecz z drugiej strony zasili\u0142o tak\u017ce star\u0105 heretyck\u0105 tradycj\u0119 (kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 z \u201epowstaniem cywilizacji\u201d jako ruch oporu wobec wyw\u0142aszcze\u0144 teokracji) \u2013 i kt\u00f3ra odnalaz\u0142a si\u0119 w nowym dziwnym sojuszu z racjonalistycznym radykalizmem (rodz\u0105c\u0105 si\u0119 \u201elewic\u0105\u201d)[9]<\/a>. Np. William Blake[10]<\/a> lub \u201eBlu\u017aniercze Kaplice\u201d Spence\u2019a i jego towarzyszy reprezentuj\u0105 t\u0105 tendencj\u0119. Spotkanie duchowo\u015bci i oporu nie jest jakim\u015b surrealistycznym zderzeniem czy anomali\u0105, kt\u00f3ra powinna by\u0107 wyg\u0142adzona lub wyja\u015bniona przez \u201eHistori\u0119\u201d \u2013 to lokuje si\u0119 w samych korzeniach radykalizmu \u2013 i pomimo wojuj\u0105cego ateizmu Marksa czy Bakunina (kt\u00f3ry sam w sobie by\u0142 rodzajem zmutowanego mistycyzmu czy \u201eherezji\u201d), duchowo\u015b\u0107 wci\u0105\u017c pozostaje nierozerwalnie zaanga\u017cowana w \u201eDobr\u0105 Star\u0105 Spraw\u0119\u201d, kt\u00f3r\u0105 pomog\u0142a stworzy\u0107.<\/p>\n Kilka lat temu Regis Debray[11]<\/a> napisa\u0142 artyku\u0142 wskazuj\u0105cy, \u017ce pomimo przepowiedni XIX-wiecznego materializmu religia wci\u0105\u017c przekornie nie odchodzi \u2013 \u017ce by\u0107 mo\u017ce nadszed\u0142 czas, by Rewolucja dosz\u0142a do porozumienia z t\u0105 tajemnicz\u0105 upart\u0105 si\u0142\u0105. Pochodz\u0105cy z katolickiej kultury Debray interesowa\u0142 si\u0119 \u201eteologi\u0105 wyzwolenia\u201d, kt\u00f3ra by\u0142a projekcj\u0105 starej quasi-herezji \u201ebraci ubogich\u201d (franciszkan\u00f3w) i ponownym odkryciem \u201eewangelicznego komunizmu\u201d. Gdyby wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 kultur\u0119 protestanck\u0105, m\u00f3g\u0142by przypomnie\u0107 XVII stulecie i szuka\u0107 jej prawdziwego dziedzictwa. Jako muzu\u0142manin m\u00f3g\u0142by przywo\u0142ywa\u0107 radykalizm szyit\u00f3w czy izmaelit\u00f3w[12]<\/a> lub antykolonializm XIX-wiecznych neosufist\u00f3w[13]<\/a>. Ka\u017cda religia wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c rodzi swoj\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 antytez\u0119; ka\u017cda religia implikuje moraln\u0105 opozycj\u0119 wobec w\u0142adzy; ka\u017cda religia zawiera s\u0142ownik oporu (a nie tylko kapitulacji) wobec ucisku. Uog\u00f3lniaj\u0105c mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jak dot\u0105d ta \u201ekontr-tradycja\u201d \u2013 kt\u00f3ra jest zar\u00f3wno wewn\u0105trz jak i na zewn\u0105trz religii \u2013 zawiera \u201eukryt\u0105 tre\u015b\u0107\u201d. Kwestia Debraya dotyczy\u0142a mo\u017cliwo\u015bci zrealizowania tego potencja\u0142u. Teologia wyzwolenia straci\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 poparcia wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a kiedy d\u0142u\u017cej nie mog\u0142a pe\u0142ni\u0107 swej funkcji jako rywal (czy wsp\u00f3lnik?) sowieckiego komunizmu. Jednak cz\u0119\u015b\u0107 \u201eteolog\u00f3w wyzwolenia\u201d pr\u00f3bowa\u0142a by\u0107 szczera \u2013 i wci\u0105\u017c trwa (jak w Meksyku). Ponadto w tle tkwi pokrewna tendencja wewn\u0105trz katolicyzmu, wyra\u017cana w niemal scholastycznym anarchizmie Ivana Illicha. Podobne tendencje mog\u0105 by\u0107 zidentyfikowane w prawos\u0142awiu (np. Bakunin), protestantyzmie, judaizmie, islamie i (w troch\u0119 innym sensie) buddyzmie. Co wi\u0119cej, wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowanych tubylczych form duchowo\u015bci (np. szamanizm czy afroameryka\u0144ski synkretyzm[14]<\/a>) mo\u017ce znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny j\u0119zyk z r\u00f3\u017cnymi radykalnymi trendami w \u201ewielkich\u201d religiach w takich kwestiach jak ochrona \u015brodowiska czy antykapitalistyczna moralno\u015b\u0107. Pomimo element\u00f3w romantycznej reakcji r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cne ruchy New Age i post-New-Age r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 by\u0107 w\u0142\u0105czone do tej prowizorycznej kategorii.<\/p>\n W poprzednim[15]<\/a> eseju nakre\u015blili\u015bmy przyczyny, dla kt\u00f3rych wierzymy, \u017ce upadek komunizmu poci\u0105ga za sob\u0105 triumf jego pojedynczego oponenta \u2013 kapitalizmu; \u017ce zgodnie z globaln\u0105 propagand\u0105 neoliberaln\u0105 istnieje tylko jeden \u015bwiat; i \u017ce ta polityczna sytuacja jest powa\u017cn\u0105 implikacj\u0105 dla teorii pieni\u0105dza jako wirtualnego b\u00f3stwa (autonomicznego, uduchowionego i wszechmocnego) w jedynym kosmosie znaczenia. W tych warunkach wszystko, co by\u0142o trzeci\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 (neutralno\u015b\u0107, wycofanie si\u0119, kontrkultura, \u201eTrzeci \u015awiat\u201d etc.) teraz musi si\u0119 odnale\u017a\u0107 w nowej sytuacji. Nie ma wi\u0119cej niczego \u201edrugiego\u201d \u2013 jak mo\u017ce by\u0107 co\u015b \u201etrzeciego\u201d? \u201eAlternatywy\u201d s\u0105 katastroficznie zaw\u0119\u017cone. Jedyny \u015awiat jest dzi\u015b w stanie zmia\u017cd\u017cy\u0107 to wszystko, co niegdy\u015b wymkn\u0119\u0142o si\u0119 jego ekstatycznemu u\u015bciskowi, wykorzystuj\u0105c wahania, z jakimi prowadzona by\u0142a ekonomiczna wojna z Imperium Z\u0142a. Nie ma wi\u0119cej \u017cadnej trzeciej drogi, \u017cadnego ani-ani. Wszystko co jest odmienne b\u0119dzie teraz wcielone w identyczno\u015b\u0107 Jedynego \u015awiata \u2013 lub, przeciwnie, odkryje si\u0119 w opozycji do tego \u015bwiata. Bior\u0105c te dane jako wyj\u015bciowe, musimy teraz odpowiedzie\u0107, gdzie religia b\u0119dzie ulokowana na tej nowej mapie \u201estref\u201d kapitulacji i oporu. Je\u015bli \u201erewolucja\u201d zosta\u0142a uwolniona od zmory sowieckiego ucisku i teraz zn\u00f3w jest wa\u017cn\u0105 ide\u0105, czy ostatecznie mo\u017cemy zaoferowa\u0107 prowizoryczn\u0105 odpowied\u017a na pytanie Debraya?<\/p>\n Bior\u0105c \u201ereligi\u0119\u201d jako ca\u0142o\u015b\u0107, w\u0142\u0105czaj\u0105c nawet takie formy jak szamanizm[16]<\/a>, kt\u00f3re przynale\u017c\u0105 raczej do Spo\u0142ecze\u0144stwa ni\u017c do Pa\u0144stwa (w terminologii antropologicznej Clastresa[17]<\/a>); w\u0142\u0105czaj\u0105c politeizm, monoteizm i non-teizm; w\u0142\u0105czaj\u0105c mistycyzm i herezje na r\u00f3wni z ortodoksj\u0105, ko\u015bcio\u0142y \u201ereformowane\u201d i \u201enowe religie\u201d \u2013 rozwa\u017cany tu przedmiot jest w oczywisty spos\u00f3b nieokre\u015blony i niesp\u00f3jny; nie mo\u017cna jednak otworzy\u0107 dyskusji nad nim, poniewa\u017c w efekcie tylko powstanie wie\u017ca Babel replik raczej ni\u017c odpowiedzi. Lecz \u201ereligia\u201d odwo\u0142uje si\u0119 do czego\u015b \u2013 jej wezwanie to pewien zakres barwy w spektrum ludzkiego stawania si\u0119 \u2013 i jako taka mo\u017ce by\u0107 uznana za wa\u017cnego partnera dialogu i przedmiot mo\u017cliwy do konceptualizacji. To dotyczy zar\u00f3wno reakcji jak i oporu \u2013 a ju\u017c na pewno obejmuje nie-separuj\u0105ce \u201epo\u0142\u0105czenia\u201d [\u0142\u0105czenie \u2013 religio] \u015bwiadomo\u015bci z \u201educhem\u201d, rozumiane jako niezapo\u015bredniczone wyobra\u017cane samookre\u015blenie i tworzenie warto\u015bci \u2013 pierwotny cel wszystkich rytua\u0142\u00f3w i kult\u00f3w. W triumfalnym marszu Kapita\u0142u \u2013 w jego procesualnym momencie, by tak powiedzie\u0107 \u2013 wszystkie religie mog\u0105 by\u0107 postrzegane jako nico\u015b\u0107, tj. jako towar do zapakowania i sprzedania, maj\u0105tek do z\u0142upienia lub jako opozycja do wyeliminowania. Ka\u017cda idea (czy ideologia), kt\u00f3ra nie mo\u017ce by\u0107 podci\u0105gni\u0119ta pod \u201ekoniec historii\u201d wg Kapita\u0142u, musi by\u0107 zatracona. Religia innymi s\u0142owy straci\u0142a wszystkie zwi\u0105zki z pot\u0119gami \u015bwiata tego, poniewa\u017c w\u0142adza wyemigrowa\u0142a poza \u015bwiat \u2013 opu\u015bci\u0142a nawet pa\u0144stwo i osi\u0105gn\u0119\u0142a czysto\u015b\u0107 apoteozy, jak B\u00f3g \u201eopuszczaj\u0105cy Antoniego\u201d w poemacie Kawafisa[18]<\/a>. Nieliczne pa\u0144stwa (g\u0142\u00f3wnie islamskie), w kt\u00f3rych religia dzier\u017cy w\u0142adz\u0119, s\u0105 precyzyjnie ulokowane we wci\u0105\u017c kurcz\u0105cych si\u0119 regionach narodowej opozycji wobec Kapita\u0142u (razem z takimi potencjalnymi dziwnymi partnerami jak Kuba!). Tak jak inne \u201etrzecie mo\u017cliwo\u015bci\u201d, religia jest postawiona wobec nowej dychotomii: ca\u0142kowita kapitulacja lub, przeciwnie, bunt. Tak wi\u0119c \u201erewolucyjny potencja\u0142\u201d religii jasno wychodzi na jaw; cho\u0107 pozostaje niejasne, czy op\u00f3r mo\u017ce przyj\u0105\u0107 form\u0119 reakcji czy radykalizmu; a nawet \u2013 czy religia nie zosta\u0142a ju\u017c pokonana. Nie wiadomo wi\u0119c te\u017c, czy jej odmowa odej\u015bcia jest odmow\u0105 typow\u0105 dla wroga, czy odmow\u0105 typow\u0105 dla zjawy.<\/p>\n W Rosji i Serbii Cerkiew Prawos\u0142awna wydaje si\u0119 wyst\u0119powa\u0107 przeciw Nowemu Porz\u0105dkowi \u015awiatowemu; w ten spos\u00f3b znalaz\u0142a nowego towarzysza w swych starych bolszewickich ciemi\u0119zcach. W Czeczenii suficki zakon Naqshbandi[19]<\/a> kontynuuje sw\u0105 wielowiekow\u0105 walk\u0119 przeciw rosyjskiemu imperializmowi. W Chiapas widzimy dziwny sojusz \u201epogan\u201d Maya[20]<\/a> i radykalnych katolik\u00f3w. Pewne frakcje ameryka\u0144skiego protestantyzmu dotar\u0142y do punktu paranoi i zbrojnego oporu (lecz nawet paranoicy maj\u0105 czasem realnych wrog\u00f3w); podczas gdy duchowo\u015b\u0107 Rdzennych Amerykan\u00f3w[21]<\/a> przechodzi ma\u0142e, lecz nadprzyrodzone odrodzenie \u2013 nie powstanie Koszul Ducha[22]<\/a> tym razem, ale racjonalny i g\u0142\u0119boki op\u00f3r przeciw hegemonii monokultury Kapita\u0142u. Dalai Lama czasem ukazuje si\u0119 jako \u201e\u015bwiatowy lider\u201d zdolny m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119 zar\u00f3wno pozosta\u0142o\u015bciom komunistycznego ucisku, jak si\u0142om kapitalistycznej nieludzko\u015bci; \u201eWolny Tybet\u201d mo\u017ce stanowi\u0107 jaki\u015b rodzaj ogniskowej dla \u201emi\u0119dzywyznaniowego\u201d bloku ma\u0142ych narod\u00f3w i grup religijnych po\u0142\u0105czonych przeciw transcendentnemu socjaldarwinizmowi consensusu. Arktyczny szamanizm mo\u017ce wychyn\u0105\u0107 jako \u201eideologia\u201d samostanowienia pewnych nowych syberyjskich republik[23]<\/a> \u2013 a kilka Nowych Religii (jak zachodni neopoganizm czy kulty psychodeliczne) r\u00f3wnie\u017c przynale\u017cy przez definicj\u0119 lub zaniechanie do bieguna opozycji.<\/p>\n Islam jest sam w sobie postrzegany jako wr\u00f3g imperialnego chrze\u015bcija\u0144stwa i europejskiego imperializmu niemal od momentu swego pocz\u0119cia. W XX w. funkcjonowa\u0142 jako \u201etrzecia droga\u201d przeciwko zar\u00f3wno komunizmowi, jak i kapitalizmowi, i teraz w kontek\u015bcie nowego Jednego \u015awiata tworzy z natury rzeczy jeden z bardzo niewielu istniej\u0105cych ruch\u00f3w masowych, kt\u00f3ry nie mo\u017ce by\u0107 wcielony w jedno\u015b\u0107 \u017cadnego tzw. consensusu. Nieszcz\u0119\u015bliwie awangarda oporu \u2013 \u201efundamentalizm\u201d \u2013 d\u0105\u017cy do zredukowania z\u0142o\u017cono\u015bci islamu w sztucznie sp\u00f3jn\u0105 ideologi\u0119 \u2013 \u201eislamizm\u201d, kt\u00f3ry najwyra\u017aniej nie przemawia do zwyk\u0142ego ludzkiego pragnienia r\u00f3\u017cnic i z\u0142o\u017cono\u015bci. Fundamentalizm b\u0142\u0105dzi ju\u017c w tym, co dotyczy \u201eempirycznych wolno\u015bci\u201d, kt\u00f3re musz\u0105 tworzy\u0107 program-minimum nowego oporu; np. jego krytyka \u201elichwy\u201d jest w oczywisty spos\u00f3b nieadekwatna dla machinacji MFW i Banku \u015awiatowego. \u201eBramy interpretacji\u201d szariatu[24]<\/a> musz\u0105 by\u0107 na nowo otwarte \u2013 nie zatrzaskiwane na zawsze \u2013 i mo\u017cliwa do zrealizowania alternatywa dla kapitalizmu musi wynurzy\u0107 si\u0119 z wn\u0119trza tradycji. Cokolwiek mo\u017cna by my\u015ble\u0107 o Rewolucji Libijskiej 1969[25]<\/a>, to jest ona przynajmniej pr\u00f3b\u0105 po\u0142\u0105czenia anarchosyndykalizmu z 1968 r. i neosufickiego egalitaryzmu p\u00f3\u0142nocno-afryka\u0144skich zakon\u00f3w; pr\u00f3b\u0105 stworzenia rewolucyjnego islamu \u2013 czego\u015b podobnego do \u201eszyickiego socjalizmu\u201d Ali Szariatiego[26]<\/a> w Iranie, kt\u00f3ry zosta\u0142 zdruzgotany przez ulemokracj\u0119[27]<\/a>, zanim m\u00f3g\u0142 si\u0119 wykrystalizowa\u0107 w sp\u00f3jny ruch. Istot\u0105 rzeczy jest, \u017ce islam nie mo\u017ce by\u0107 odpychany jako puryta\u0144ski monolit, jak go portretuj\u0105 kapitalistyczne media. Je\u015bli autentyczna koalicja antykapitalistyczna ujawni si\u0119 w \u015bwiecie \u2013 to nie mo\u017ce zaistnie\u0107 bez islamu. Celem ka\u017cdej teorii zdolnej do jakiej\u015b sympatii dla islamu jest teraz pobudzanie jego radykalnych i egalitarnych tradycji oraz podwa\u017canie jego reakcyjnego i autorytarnego trybu dyskusji. W islamie trwaj\u0105 takie mityczne postacie jak \u201eZielony Prorok\u201d i ukryty przewodnik mistyk\u00f3w, al-Khezr, kt\u00f3ry mo\u017ce \u0142atwo sta\u0107 si\u0119 swego rodzaju \u015bwi\u0119tym patronem islamskiego ekologizmu; natomiast historia oferuje takie przyk\u0142ady jak wielki algierski suficki bojownik o wolno\u015b\u0107 emir Abdul Qadir, kt\u00f3rego ostatnim czynem (na wygnaniu w Damaszku) by\u0142a ochrona syryjskich chrze\u015bcijan przed nietolerancj\u0105 ulem\u00f3w. Na zewn\u0105trz islamu istnieje potencja\u0142 dla \u201emi\u0119dzywyznaniowych\u201d ruch\u00f3w odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do idea\u0142\u00f3w pokoju, tolerancji i oporu wobec przemocy post-laickiego, post-racjonalistycznego \u201eneoliberalizmu\u201d i jego sojusznik\u00f3w. \u201eRewolucyjny potencja\u0142\u201d islamu nie jest wci\u0105\u017c jeszcze wykorzystany \u2013 lecz jest realny.<\/p>\n Od czasu jak chrze\u015bcija\u0144stwo \u201ezrodzi\u0142o\u201d (w Weberia\u0144skiej terminologii) kapitalizm, jego pozycja wobec obecnej apoteozy kapitalizmu jest z konieczno\u015bci bardziej problematyczna, ni\u017c w przypadku islamu. Przez stulecia chrze\u015bcija\u0144stwo konstruowa\u0142o rodzaj fikcyjnego \u015bwiata dla siebie samych, w kt\u00f3rym kilka pozor\u00f3w wp\u0142ywu spo\u0142ecznego mog\u0142o trwa\u0107 (cho\u0107by tylko w niedziel\u0119) \u2013 i nawet niekiedy podtrzymywa\u0142o przytuln\u0105 iluzj\u0119 pewnej relacji z w\u0142adz\u0105. Jako sojusznik Kapita\u0142u (kt\u00f3ry sprawia\u0142 wra\u017cenie \u017cyczliwego braku r\u00f3\u017cnic wobec hipotezy wiary) przeciw \u201ebezbo\u017cnemu komunizmowi\u201d chrze\u015bcija\u0144stwo chroni\u0142o iluzj\u0119 uczestniczenia we w\u0142adzy \u2013 jeszcze nie dalej jak pi\u0119\u0107 lat temu[28]<\/a>. Teraz kapitalizm ju\u017c nie potrzebuje chrze\u015bcija\u0144stwa i spo\u0142eczne poparcie, kt\u00f3re dawa\u0142a ta \u017cyczliwo\u015b\u0107, rych\u0142o wyparowa\u0142o. Kr\u00f3lowa Anglii musia\u0142a ju\u017c rozwa\u017cy\u0107 ust\u0105pienie ze stanowiska g\u0142owy Ko\u015bcio\u0142a Anglika\u0144skiego, a nie mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce zast\u0105pi j\u0105 prezes zarz\u0105du jakiego\u015b kolosalnego mi\u0119dzynarodowego zaibatsu<\/i>[29]<\/a>! Pieni\u0105dz jest bogiem \u2013 B\u00f3g jest w ko\u0144cu naprawd\u0119 martwy, kapitalizm urzeczywistni\u0142 parodi\u0119 O\u015bwieceniowych idea\u0142\u00f3w. Lecz Jezus jest Bogiem umieraj\u0105cym i zmartwychwstaj\u0105cym \u2013 kto\u015b m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107, \u017ce On ju\u017c przez to wszystko przeszed\u0142. Nawet Nietzsche podpisa\u0142 sw\u00f3j ostatni \u201eszalony\u201d list jako \u201eDionizos i Ukrzy\u017cowany\u201d; w ko\u0144cu jest to by\u0107 mo\u017ce jedyna religia, kt\u00f3ra mo\u017ce \u201eprzezwyci\u0119\u017cy\u201d religi\u0119. W \u0142onie chrze\u015bcija\u0144stwa ujawnia si\u0119 (lub trwa od XVII w., jak kwakrzy[30]<\/a>) miriada sekt poszukuj\u0105cych odrodzenia przez radykalnego mesjasza, kt\u00f3ry oczy\u015bci \u015bwi\u0105tyni\u0119 i obieca Kr\u00f3lestwo ubogim. W Ameryce np. zdaje si\u0119 niemo\u017cliwym wyobrazi\u0107 sobie prawdziwie skuteczny ruch masowy przeciw kapitalizmowi (jak\u0105\u015b form\u0119 \u201epost\u0119powego populizmu\u201d) bez udzia\u0142u ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Zn\u00f3w teoretyczne zadanie zaczyna si\u0119 klarowa\u0107; nie jest nim jaka\u015b wulgarna odmiana \u201eentryzmu\u201d[31]<\/a> w zorganizowane chrze\u015bcija\u0144stwo, by je radykalizowa\u0107 przez konspiracj\u0119 od \u015brodka. Celem by\u0142oby raczej pobudzanie szczerego i szerokiego potencja\u0142u chrze\u015bcija\u0144skiego radykalizmu zar\u00f3wno od wewn\u0105trz jako szczery wierz\u0105cy (jakkolwiek \u201eegzystencjalistyczny\u201d[32]<\/a> w wierze!), czy jako uczciwy sympatyk z zewn\u0105trz[33]<\/a>.<\/p>\n By sprawdzi\u0107 t\u0105 teori\u0119 we\u017amy jaki\u015b przyk\u0142ad \u2013 powiedzmy Irlandi\u0119 (gdzie to pisz\u0119). Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce \u201eK\u0142opoty\u201d[34]<\/a> Irlandii wynikaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie z sekciarstwa[35]<\/a>, trzeba jasno przyj\u0105\u0107 stanowisko antyklerykalne; ateizm powinien by\u0107 traktowany jako przynajmniej emocjonalnie w\u0142a\u015bciwy. Lecz powinni\u015bmy pami\u0119ta\u0107 o wrodzonej dwuznaczno\u015bci irlandzkiej historii: by\u0142y momenty, kiedy katoliccy duchowni i laikat wspierali op\u00f3r lub rewolucj\u0119, i by\u0142y momenty, kiedy protestanccy pastorzy i laikat wspierali op\u00f3r lub rewolucj\u0119[36]<\/a>. Hierarchie ko\u015bcio\u0142\u00f3w generalnie dowodzi\u0142y swej reakcyjno\u015bci \u2013 lecz hierarchia nie jest tym samym co religia. Po stronie protestanckiej mamy Wolfe\u2019a Tone i Zjednoczonych Irlandczyk\u00f3w[37]<\/a> \u2013 rewolucyjny ruch \u201emi\u0119dzywyznaniowy\u201d. Nawet dzi\u015b w Irlandii P\u00f3\u0142nocnej takie mo\u017cliwo\u015bci nie s\u0105 martwe; przezwyci\u0119\u017canie podzia\u0142\u00f3w wyznaniowych jest nie tylko idea\u0142em socjalistycznym, ale te\u017c chrze\u015bcija\u0144skim[38]<\/a>. Po stronie katolickiej… Kilka lat temu na poga\u0144skim festiwalu na wyspie Ara spotka\u0142em radykalnego duchownego, przyjaciela Ivana Illicha. Gdy zapyta\u0142em go: \u201eJaki w\u0142a\u015bciwie jest tw\u00f3j stosunek do Rzymu?\u201d, odpar\u0142: \u201eRzym? Rzym jest wrogiem\u201d. Rzym przesta\u0142 trzyma\u0107 za gard\u0142o Irlandi\u0119 w ostatnich kilku latach, powalony antypuryta\u0144sk\u0105 rewolt\u0105 i wewn\u0119trznymi skandalami. By\u0142oby niepoprawne, gdyby\u015bmy powiedzieli, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 przeni\u00f3s\u0142 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 na rzecz Pa\u0144stwa, je\u015bli zarazem nie dodamy, \u017ce rz\u0105dy straci\u0142y sw\u0105 w\u0142adz\u0119 na rzecz Europy, a Europa przenios\u0142a sw\u0105 w\u0142adz\u0119 na mi\u0119dzynarodowy kapita\u0142. Upadek znaczenia katolicyzmu w Irlandii jest na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. W ci\u0105gu kilku najbli\u017cszych lat mo\u017cemy by\u0107 \u015bwiadkami \u2013 zar\u00f3wno wewn\u0105trz, jak i na zewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a \u2013 swego rodzaju odrodzenia \u201eceltyckiego chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d, sprzeciwiaj\u0105cego si\u0119 zatruciu \u015brodowiska (zar\u00f3wno fizycznemu, jak i symbolicznemu) i dlatego zaanga\u017cowanego w walk\u0119 antykapitalistyczn\u0105[39]<\/a>. Czy ten ruch doprowadzi do otwartego zerwania z Rzymem i stworzenia niezale\u017cnego ko\u015bcio\u0142a – kto wie[40]<\/a>? Na pewno ten trend b\u0119dzie obejmowa\u0142 lub przynajmniej wp\u0142ynie w r\u00f3wnym stopniu na protestantyzm. Taki oparty na szerokiej bazie ruch mo\u017ce \u0142atwo znale\u017a\u0107 sw\u00f3j naturalny polityczny wyraz w socjalizmie czy nawet anarchosocjalizmie i b\u0119dzie szczeg\u00f3lnie u\u017cyteczny jako si\u0142a przeciw sekciarstwu i w\u0142adzy kleru[41]<\/a>. Tak wi\u0119c nawet w Irlandii mo\u017cna by ujrze\u0107, \u017ce religia mo\u017ce mie\u0107 rewolucyjn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n Spodziewam si\u0119, \u017ce te idee spotkaj\u0105 si\u0119 z bardzo ma\u0142\u0105 akceptacj\u0105 ze strony tradycyjnie ateistycznego anarchizmu czy pozosta\u0142o\u015bci \u201edialektycznego materializmu\u201d. O\u015bwieceniowy radykalizm d\u0142ugo wypiera\u0142 si\u0119, czego jak czego, ale jakichkolwiek, cho\u0107by odleg\u0142ych historycznych korzeni w radykalizmie religijnym. W rezultacie Rewolucja wyla\u0142a dziecko (\u201eniezwyczajn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107\u201d) z k\u0105piel\u0105 inkwizycji czy puryta\u0144skich represji. Opr\u00f3cz apelu Sorela, \u017ce Rewolucja potrzebuje mitu, radykalizm preferowa\u0142 stawia\u0107 we wszystkim na \u201eczysty rozum\u201d. Lecz duchowy anarchizm i komunizm (jak sama religia) poni\u00f3s\u0142 pora\u017ck\u0119. Przez stanie si\u0119 antyreligi\u0105, radykalizm ucieka\u0142 si\u0119 do swoistego mistycyzmu, z kompletnym rytua\u0142em, symbolik\u0105 i moralno\u015bci\u0105. Uwaga Bakunina o Bogu \u2013 \u017ce gdyby istnia\u0142, trzeba by Go zabi\u0107 \u2013 mog\u0142aby jednak uchodzi\u0107 za najczystsz\u0105 ortodoksj\u0119 w buddyzmie zen! Ruch psychodeliczny, kt\u00f3ry oferowa\u0142 rodzaj \u201enaukowej\u201d (lub przynajmniej do\u015bwiadczalnej) weryfikacji \u201eniezwyczajnej\u201d \u015bwiadomo\u015bci, prowadzi\u0142 do pewnego zbli\u017cenia mi\u0119dzy duchowo\u015bci\u0105 i radykaln\u0105 praktyk\u0105 \u2013 i trajektoria tego ruchu mog\u0142a tylko si\u0119 zacz\u0105\u0107. Je\u015bli religia \u201ezawsze\u201d dzia\u0142a na rzecz zniewolenia umys\u0142u lub powielania ideologii klasy panuj\u0105cej, to te\u017c \u201ezawsze\u201d niesie ze sob\u0105 jakie\u015b formy enteogenezy (\u201enarodziny boga wewn\u0105trz\u201d) lub wyzwolenia \u015bwiadomo\u015bci, jakie\u015b formy utopijnych propozycji lub obietnicy \u201enieba na ziemi\u201d, i jakie\u015b formy walcz\u0105cej i pozytywnej akcji na rzecz \u201espo\u0142ecznej sprawiedliwo\u015bci\u201d jako Bo\u017cego planu stworzenia. Szamanizm jest form\u0105 \u201ereligii\u201d, kt\u00f3ra (jak pokazuje Clastres) obecnie instytucjonalizuje duchowo\u015b\u0107 przeciwko hierarchii i separacji \u2013 a wszystkie religie posiadaj\u0105 co najmniej szama\u0144ski \u015blad.<\/p>\n Ka\u017cda religia mo\u017ce odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do radykalnej tradycji jakiego\u015b rodzaju. Taoizm kiedy\u015b stworzy\u0142 \u017b\u00f3\u0142te Turbany[42]<\/a> \u2013 lub, id\u0105c tym \u015bladem, triady[43]<\/a>, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z anarchizmem w rewolucji 1911 r.[44]<\/a> Judaizm wytworzy\u0142 \u201eanarchosyjonizm\u201d Martina Bubera[45]<\/a> i Gershoma Scholema[46]<\/a> (b\u0119d\u0105cy pod g\u0142\u0119bokim wp\u0142ywem Gustava Landauera i innych anarchist\u00f3w 1919 r.), kt\u00f3ry znalaz\u0142 sw\u00f3j najbardziej elokwentny i paradoksalny g\u0142os w Walterze Benjaminie. Hinduizm zrodzi\u0142 ultraradykaln\u0105 Bengalsk\u0105 Parti\u0119 Terrorystyczn\u0105[47]<\/a> \u2013 a tak\u017ce M. Gandhiego, jedynego w \u015bwiecie nowoczesnego teoretyka rewolucji bez przemocy, kt\u00f3ry odni\u00f3s\u0142 sukces. Oczywi\u015bcie anarchizm i komunizm nigdy nie dojdzie do porozumienia z religi\u0105 w sprawach autorytetu i w\u0142asno\u015bci[48]<\/a>, <\/b>i by\u0107 mo\u017ce mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce te kwestie pozostan\u0105 do rozwi\u0105zania \u201epo rewolucji\u201d. Lecz wydaje si\u0119 jasne, \u017ce bez religii nie b\u0119dzie \u017cadnej radykalnej rewolucji; Stara Lewica i (stara) Nowa Lewica mog\u0105 zaledwie walczy\u0107 samotnie. Alternatyw\u0105 dla sojuszu b\u0119dzie przygl\u0105danie si\u0119, jak Reakcja wci\u0105ga si\u0142y religii i wszczyna rewolucj\u0119 bez nas. Lubisz to czy nie, jaki\u015b rodzaj \u201epierwokupu\u201d jest po\u017c\u0105dany[49]<\/a>. Op\u00f3r \u017c\u0105da s\u0142ownika, w kt\u00f3rym nasza wsp\u00f3lna sprawa mo\u017ce by\u0107 dyskutowana; st\u0105d te szkicowe propozycje.<\/p>\n Nawet je\u015bli zarozumiale mo\u017cemy sklasyfikowa\u0107 wszystko powy\u017csze jako zachwycaj\u0105ce porywy, wci\u0105\u017c jeszcze znajdujemy si\u0119 daleko od jakiego\u015b jasnego programu dzia\u0142ania. Religia nie zamierza \u201ezbawi\u0107\u201d nas (mo\u017ce odwrotno\u015b\u0107 jest prawdziwa) \u2013 w jakim\u015b przypadku religia napotyka ten sam problem jak ka\u017cda inna dawna \u201etrzecia pozycja\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c wszystkie formy radykalnego antyautorytaryzmu i antykapitalizmu. Nowy totalizm i jego instrumenty okazuj\u0105 si\u0119 tak wszechobecne, \u017ce jakikolwiek projekt o tre\u015bci rewolucyjnej jest z g\u00f3ry skazany na niepowodzenie; ka\u017cdy \u201eprzekaz\u201d podci\u0105ga si\u0119 bowiem r\u00f3wnie \u0142atwo pod \u201emedium\u201d, kt\u00f3rym jest sam Kapita\u0142. Oczywi\u015bcie sytuacja jest beznadziejna \u2013 lecz jedynie g\u0142upot\u0105 by\u0142oby bra\u0107 to jako pow\u00f3d do rozpaczy, czy do ostatecznej nudy kl\u0119ski. Nadzieja przeciw nadziei \u2013 rewolucyjna nadzieja Blocha[50]<\/a> \u2013 przynale\u017cy do \u201eutopii\u201d, kt\u00f3ra nigdy nie jest ca\u0142kiem nieobecna nawet kiedy jest najmniej obecna; i przynale\u017cy tak\u017ce do sfery religijnej, w kt\u00f3rej brak nadziei jest ostatecznym grzechem przeciw duchowi \u015bwi\u0119temu, zdrad\u0105 bosko\u015bci wewn\u0105trz, b\u0142\u0119dem przeciw stawaniu si\u0119 cz\u0142owiekiem. \u201eKarmiczna[51]<\/a> powinno\u015b\u0107\u201d w sensie Bhagavad-Gity[52]<\/a> \u2013 lub w sensie \u201erewolucyjnej powinno\u015bci\u201d \u2013 nie jest czym\u015b narzuconym przez Natur\u0119, jak si\u0142a ci\u0105\u017cenia czy \u015bmier\u0107. To wolny podarunek Ducha, kt\u00f3ry mo\u017cna zaakceptowa\u0107 lub odrzuci\u0107 \u2013 i obie mo\u017cliwo\u015bci s\u0105 ryzykowne. Odrzuca\u0107 znaczy ryzykowa\u0107 umieranie bez bycia \u017cywym. Akceptacja jest nawet bardziej niebezpieczn\u0105, ale daleko bardziej interesuj\u0105c\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105. To wersja zak\u0142adu Pascala[53]<\/a> \u2013 tym razem nie o nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy, ale po prostu o zwyk\u0142\u0105 egzystencj\u0119.<\/p>\n By u\u017cy\u0107 religijnej metafory (kt\u00f3rej jak dot\u0105d staramy si\u0119 tak bardzo unikn\u0105\u0107), nowe milenium zaczyna si\u0119 pi\u0119\u0107 lat przed ko\u0144cem stulecia, kiedy Jeden \u015awiat nasta\u0142 i przep\u0119dzi\u0142 wszelkie rozdwojenie. Z judeochrze\u015bcija\u0144sko-islamskiej perspektywy jest to jednak fa\u0142szywe milenium Antychrysta; kt\u00f3ry objawi\u0142 si\u0119 nie jako \u201eosoba\u201d (to by\u0107 mo\u017ce wyj\u0105tek w \u015bwiecie archetyp\u00f3w), lecz jako to\u017csamo\u015b\u0107 bezosobowa, si\u0142a contra naturam<\/i> \u2013 entropia upozorowana jako \u017cycie. W tym uj\u0119ciu panowanie niesprawiedliwo\u015bci musi by\u0107 i b\u0119dzie zakwestionowane w prawdziwym milenium, przez przyj\u015bcie mesjasza. Lecz mesjasz r\u00f3wnie\u017c nie jest w tym \u015bwiecie pojedyncz\u0105 osob\u0105 \u2013 jest to raczej zbiorowo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej ka\u017cda indywidualno\u015b\u0107 si\u0119 spe\u0142nia i w ten spos\u00f3b (znowu metaforycznie lub w wyobra\u017ani) staje si\u0119 nie\u015bmierteln\u0105. \u201eLud-mesjasz\u201d nie wst\u0119puje w homogeniczn\u0105 identyczno\u015b\u0107 ani w piekieln\u0105 separacj\u0119 entropicznego kapitalizmu, lecz w r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i obecno\u015b\u0107 rewolucji \u2013 w walk\u0119, \u201e\u015bwi\u0119t\u0105 wojn\u0119\u201d. Na samym tym fundamencie mo\u017cemy zacz\u0105\u0107 prac\u0119 nad teori\u0105 pojednania pozytywnych si\u0142 religii i sprawy oporu. To, co tutaj oferujemy, to po prostu pocz\u0105tek pocz\u0105tku.<\/p>\n (t\u0142um. tj)<\/em><\/p>\n [1]<\/a> Tak zupe\u0142nie nie na temat \u2013 a propos t\u0142umaczenia Tymczasowej Strefy Autonomicznej<\/i>. Na str. 58 wymienione s\u0105 r\u00f3\u017cne grupy \u201eodszczepie\u0144c\u00f3w\u201d, stanowi\u0105cych wsp\u00f3\u0142czesne \u201eplemiona\u201d Ameryki \u2013 opr\u00f3cz np. hippis\u00f3w czy czarnych nacjonalist\u00f3w tak\u017ce \u201earianie\u201d (czyli chrze\u015bcijanie odmawiaj\u0105cy bosko\u015bci Jezusowi). Tymczasem w oryginale jest \u201earyan\u201d \u2013 Aryjczycy. Bey mia\u0142 na my\u015bli bia\u0142ych separatyst\u00f3w pokroju Aryan Nations, ale politycznie poprawnemu t\u0142umaczowi nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce anarchista Bey stawia w jednym szeregu z \u201epozytywnymi\u201d spo\u0142eczno\u015bciami tak\u017ce przebrzyd\u0142ych rasist\u00f3w [wszystkie przypisy pochodz\u0105 od t\u0142umacza \u2013 Redakcja Xportal.pl].<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> W wierzeniach lud\u00f3w Oceanii bezosobowa nadnaturalna si\u0142a wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w dzia\u0142aniu duch\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Ceremonialna biesiada india\u0144ska wydawana dla popisywania si\u0119 zamo\u017cno\u015bci\u0105; gospodarz niszczy lub rozdaje cz\u0119\u015b\u0107 swego maj\u0105tku.<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Niezgodn\u0105 z natur\u0105.<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> Max Weber, niemiecki socjolog, sformu\u0142owa\u0142 teori\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 protestantyzm stworzy\u0142 warunki dla rozwoju kapitalizmu.<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Radykalne sekty protestanckie w XVII-wiecznej Anglii. Zob. A. Tokarczyk, Protestantyzm<\/i>, Warszawa 1980.<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> Mimo to Bey dostrzega \u2013 odmiennie ni\u017c wielu jego towarzyszy \u2013 \u017ce religia nie jest cz\u0119\u015bci\u0105 kapitalizmu, establishmentu, Systemu.<\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> XVIII-wieczny poeta niemiecki odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do \u015bredniowiecznych tradycji mistycznych.<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> Troch\u0119 dziwi mnie to rozr\u00f3\u017cnienie \u2013 czy reakcja nie jest oporem? Ta dychotomia wydaje si\u0119 by\u0107 fa\u0142szywa.<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> XVIII-wieczny poeta angielski, propaguj\u0105cy ezoteryczn\u0105 wersj\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa. Zob. J. Tomkowski, Mistyka i herezja<\/i>, Wroc\u0142aw 1993<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> Francuski niezale\u017cny intelektualista lewicowy, s\u0142awny m.in. jako towarzysz \u201eChe\u201d Guevary.<\/p>\n<\/div>\n [12]<\/a> Sekta szyicka, nadaj\u0105ca islamowi wymiar ezoteryczny przez m.in. alegoryczn\u0105 interpretacj\u0119 Koranu. Zob. np. J. Bielawski, Islam<\/i>, Warszawa 1980.<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a> Mistyczna sekta muzu\u0142ma\u0144ska.<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a> Tu Bey zbyt daleko posuwa si\u0119 w uog\u00f3lnieniach \u2013 np. prawicowa dyktatura Duvaliera na Haiti odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie do religii voodoo. O religiach synkretycznych zob. np. G.J. Kaczy\u0144ski, Czarny chrystianizm<\/i>, Warszawa 1994.<\/p>\n<\/div>\n [15]<\/a> Chodzi o tekst \u201eFor and Against Interpretation\u201d ze zbioru Millenium<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n [16]<\/a> O szamanizmie zob. np. N. Drury, Szamanizm<\/i>, Pozna\u0144 1994; P. Vitebsky, Szaman<\/i>, Warszawa 1996.<\/p>\n<\/div>\n [17]<\/a> Pierre Clastres, antropolog, badacz lud\u00f3w india\u0144skich, autor m.in. Society against the State<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n [18]<\/a> Konstantyn P. Kawafis (1863-1933), jeden z najs\u0142ynniejszych poet\u00f3w greckich.<\/p>\n<\/div>\n [19]<\/a> zob. J. Sierakowska-Dyndo, Granice wyobra\u017ani politycznej Afga\u0144czyk\u00f3w<\/i>, Warszawa 1998.<\/p>\n<\/div>\n [20]<\/a> Majowie \u2013 lud india\u0144ski staro\u017cytnego pochodzenia, zamieszkuj\u0105cy Jukatan.<\/p>\n<\/div>\n [21]<\/a> Potocznie zwanych Indianami.<\/p>\n<\/div>\n [22]<\/a> W \u201ekoszule ducha\u201d, kt\u00f3re mia\u0142y chroni\u0107 przed kulami, ubierali si\u0119 wyznawcy india\u0144skiej religii Ta\u0144ca Ducha. W rzeczywisto\u015bci jednak nie wzniecili oni powstania \u2013 Siedz\u0105cy Byk (s\u0142ynny pogromca gen. Custera) nawr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na t\u0105 religi\u0119 kilkana\u015bcie lat po powstaniu. Zob. np. J. G\u0105ssowski, Indianie Ameryki P\u00f3\u0142nocnej<\/i>, Warszawa 1996.<\/p>\n<\/div>\n [23]<\/a> Zob. E. Nowicka (red.), Wielka Syberia ma\u0142ych narod\u00f3w<\/i>, Krak\u00f3w 2000.<\/p>\n<\/div>\n [24]<\/a> Muzu\u0142ma\u0144skie prawo religijne.<\/p>\n<\/div>\n [25]<\/a> Muammara Kadafiego. Zob. rozdzia\u0142 \u201eSocjalizm muzu\u0142ma\u0144ski w Libijskiej D\u017camahiriji\u201d w: T. Fryze\u0142, Arabska my\u015bl socjalistyczna<\/i>, Warszawa 1985.<\/p>\n<\/div>\n [26]<\/a> Teoretyk szyickiego ruchu oporu przeciw w\u0142adzy szacha w Iranie, tw\u00f3rca doktryny \u201etawhid\u201d (islamskiego socjalizmu). Zob. W. Gie\u0142\u017cy\u0144ski, Rewolucja w imi\u0119 Allacha<\/i>, Warszawa 1977.<\/p>\n<\/div>\n [27]<\/a> W\u0142adza ulem\u00f3w (ulema \u2013 duchowny muzu\u0142ma\u0144ski).<\/p>\n<\/div>\n [28]<\/a> Rzecz pisana w 1996 r.<\/p>\n<\/div>\n [29]<\/a> Japo\u0144ski termin na okre\u015blenie wielkich koncern\u00f3w prywatno-pa\u0144stwowych.<\/p>\n<\/div>\n [30]<\/a> Pacyfistyczna sekta protestancka, powsta\u0142a w XVII w. w Anglii.<\/p>\n<\/div>\n [31]<\/a> Taktyka polityczna trockist\u00f3w, polegaj\u0105ca na przenikaniu do innych organizacji w celu rewolucjonizowania ich od wewn\u0105trz.<\/p>\n<\/div>\n [32]<\/a> Egzystencjalizm to kierunek filozoficzny reprezentowany m.in. przez J.P. Sartre\u2019a i A. Camusa; trudno dociec, co Bey mia\u0142 na my\u015bli przywo\u0142uj\u0105c go w tym miejscu (mo\u017ce wolno\u015b\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107 jednostki?).<\/p>\n<\/div>\n [33]<\/a> Zauwa\u017cmy \u2013 sam Bey na chrze\u015bcija\u0144stwo patrzy z zewn\u0105trz.<\/p>\n<\/div>\n [34]<\/a> Angielskie \u201eTroubles\u201d \u2013 okre\u015blenie na konflikt katolicko-protestancki w Irlandii P\u00f3\u0142nocnej od 1969 r. Zob. np. W. Gruszka, Konflikt w Irlandii P\u00f3\u0142nocnej<\/i>, Warszawa 1977; W. Konarski, Nieprzejednani<\/i>, Warszawa 1991.<\/p>\n<\/div>\n [35]<\/a> Bey u\u017cywa s\u0142owa \u201esectarianism\u201d w znaczeniu \u201enienawi\u015b\u0107 religijna\u201d.<\/p>\n<\/div>\n [36]<\/a> Generalnie sympatie katolik\u00f3w s\u0105 bardziej lewicowe ni\u017c protestant\u00f3w. Praktycznie ca\u0142y ruch irlandzki \u2013 od SDLP przez Sinne Fein do IRSP \u2013 sytuuje si\u0119 na lewo od centrum. Protestanci g\u0142osuj\u0105 na og\u00f3\u0142 na partie prawicowe (Ulster Unionist Party) lub skrajnie prawicowe (Democratic Unionist Party), cho\u0107 dzia\u0142a te\u017c lewicowa Progressive Unionist Party.<\/p>\n<\/div>\n [37]<\/a> United Irishmen \u2013 organizacja d\u0105\u017c\u0105ca pod wp\u0142ywem Rewolucji Francuskiej do stworzenia niezale\u017cnej republiki irlandzkiej, w 1798 r. wznieci\u0142a nieudane powstanie.<\/p>\n<\/div>\n [38]<\/a> Ekumenizm!<\/p>\n<\/div>\n [39]<\/a> Mo\u017cna powiedzie\u0107 przez analogi\u0119, \u017ce polskim odpowiednikiem \u201eceltyckiego chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d by\u0142by s\u0142owia\u0144ski ryt Cyryla i Metodego (praktykowany przez pewien czas w USA \u2013 zob. F. Kmietowicz, Gdy Krak\u00f3w by\u0142 Trzecim Rzymem<\/i>, Bia\u0142ystok 1994).<\/p>\n<\/div>\n [40]<\/a> Bey nie widzi tu, \u017ce stworzenie kolejnego Ko\u015bcio\u0142a tylko pog\u0142\u0119bi ten \u201esectarianism\u201d, bo wielu uczciwych, prostych katolik\u00f3w przywi\u0105zanych jest w\u0142a\u015bnie do TEGO Ko\u015bcio\u0142a, do Rzymu, do papie\u017ca. Lepiej by\u0142oby radykalizowa\u0107 katolicyzm w ramach Ko\u015bcio\u0142a (jak czyni to cho\u0107by \u201eteologia wyzwolenia\u201d), bez wdawania si\u0119 w schizmy i herezje. R\u00f3wnie dobrze mo\u017cna by w Ulsterze propagowa\u0107 \u2013 jako alternatyw\u0119 dla katolicyzmu i protestantyzmu \u2013 prawos\u0142awie.<\/p>\n<\/div>\n [41]<\/a> Z tym, \u017ce taki ruch ju\u017c w Irlandii istnieje od 1974 r. To Irlandzka Republika\u0144ska Partia Socjalistyczna \u2013 skrajnie lewicowe ugrupowanie niepodleg\u0142o\u015bciowe, uwa\u017caj\u0105ce si\u0119 za ponadwyznaniowe.<\/p>\n<\/div>\n [42]<\/a> Ch\u0142opski ruch powsta\u0144czy przeciw dynastii Han w II w.<\/p>\n<\/div>\n [43]<\/a> Tajne stowarzyszenia chi\u0144skie, wyros\u0142e z bractw religijnych, obecnie na og\u00f3\u0142 zwi\u0105zane ze zorganizowan\u0105 przest\u0119pczo\u015bci\u0105.<\/p>\n<\/div>\n [44]<\/a> Rewolucja republika\u0144ska, kt\u00f3ra obali\u0142a mand\u017cursk\u0105 dynasti\u0119 Ts\u2019in.<\/p>\n<\/div>\n [45]<\/a> \u017bydowski filozof religii (1878-1965), sympatyk syjonizmu wzywaj\u0105cy do wsp\u00f3\u0142pracy z Arabami, odnowiciel mistycznej tradycji chasydyzmu. O chasydyzmie zob. M.-A. Ouaknin, Chasydzi<\/i>, Warszawa 2002.<\/p>\n<\/div>\n [46]<\/a> W\u0142a\u015bciwie Gershom G. Scholem (1897-1982), badacz judaizmu, zajmowa\u0142 si\u0119 przede wszystkim kabalistyk\u0105.<\/p>\n<\/div>\n [47]<\/a> Beyowi chodzi zapewne o grupy takie jak Bande Mataram i Anushilan Samiti, zwalczaj\u0105ce terrorem brytyjskie panowanie na prze\u0142omie XIX\/XX w.<\/p>\n<\/div>\n [48]<\/a> A dlaczego? Przecie\u017c ca\u0142y esej naszpikowany jest przyk\u0142adami grup religijnych maj\u0105cych takie samo stanowisko wobec w\u0142adzy czy w\u0142asno\u015bci, jak anarchi\u015bci i komuni\u015bci.<\/p>\n<\/div>\n [49]<\/a> Jak widzimy, Beyowi idzie o pozyskanie dla obozu Rewolucji religii (a tak\u017ce \u2013 w innym szkicu \u2013 nacjonalizmu), nie za\u015b o syntez\u0119 Rewolucji i Reakcji.<\/p>\n<\/div>\n [50]<\/a> Ernst Bloch (zm. 1977), filozof niemiecki, marksistowski rewizjonista, podejmuj\u0105cy dialog z religi\u0105. Zob. L. Ko\u0142akowski, Ernest Bloch \u2013 marksizm jako gnoza futurystyczna<\/i>, [w:] G\u0142\u00f3wne nurty marksizmu<\/i>, Londyn 1988.<\/p>\n<\/div>\n [51]<\/a> W teologii hinduistycznej zasada, \u017ce z\u0142e i dobre czyny w tera\u017aniejszo\u015bci rodz\u0105 z\u0142e i dobre skutki w przysz\u0142o\u015bci. Zob. A. Tokarczyk, Hinduizm<\/i>, Warszawa 1986.<\/p>\n<\/div>\n [52]<\/a> \u015awi\u0119ta ksi\u0119ga hinduizmu, cz\u0119\u015b\u0107 Mahabharaty.<\/p>\n<\/div>\n
\n
![\"ce9794_7c6913d9f714dc7828baa1e5800ecaca.jpg_1024\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/ce9794_7c6913d9f714dc7828baa1e5800ecaca.jpg_1024-293x300.jpg?resize=293%2C300\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"