\u00a0\u00a0 Wszystko to mia\u0142oby mo\u017ce sens, gdyby celem i przedmiotem owacji by\u0142 ten Jan albo Pawe\u0142, kt\u00f3ry jest jej pretekstem. Ale dowiedz si\u0119 i pami\u0119taj na ca\u0142e \u017cycie, \u017ce celem demonstracji nie jest nigdy cz\u0142owiek ani jego zasady i wyobra\u017cenia, tylko demonstracja sama. Dlatego pozwalam ci my\u015ble\u0107, co ci si\u0119 podoba o ka\u017cdym szczeg\u00f3lnym wypadku, rusza\u0107 ramionami na owacj\u0119 dla Antenora w dwa tygodnie po owacji dla Deaczka, ale zasady broni\u0119 i zaraz ci wyt\u0142umacz\u0119, co w niej widz\u0119 dobrego.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 To przecie\u017c musisz wiedzie\u0107, \u017ce bezpo\u015brednim i najbli\u017cszym naszym celem i zadaniem nie mo\u017ce by\u0107 nic innego, jak pozyskanie mas. \u017beby je pozyska\u0107, nie masz innego sposobu, jak elektryzowa\u0107 je bezustannie, utrzymywa\u0107 je w ci\u0105g\u0142ym oczekiwaniu czego\u015b, w ci\u0105g\u0142ym ruchu. Nazwij ten ruch sztucznym, nazwij to galwanizowaniem, nazwij jak chcesz, ale nie zaprzeczysz, \u017ce do celu prowadzi tylko ten jeden \u015brodek, a innego nie ma.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 A teraz powiedz mi, jak ty do tych mas trafisz, gdzie je znajdziesz, jak je zmusisz do figurowania na politycznym teatrze, je\u017celi ich nie zgromadzisz na wolnym powietrzu? Czy my\u015blisz chodzi\u0107 od domu do domu jak po kwe\u015bcie i propagowa\u0107[4]<\/a> garncarza po garbarzu, a murarza po cie\u015bli? Winszuj\u0119: pr\u0119dko by\u015b doszed\u0142 do celu, gdyby\u015b ka\u017cdy z tych \u0142b\u00f3w z osobna chcia\u0142 otwiera\u0107. Nie, m\u00f3j kochany, z masami ludowymi nie dojdziesz do niczego rozumowaniem, bo ci\u0119 nie zrozumiej\u0105, a najcz\u0119\u015bciej nie zechc\u0105 s\u0142ucha\u0107. Wiesz, jak z nimi trzeba poczyna\u0107? Oto chwyta\u0107 za t\u0119 w\u0142adz\u0119, kt\u00f3ra u nich najbardziej jest wyrobion\u0105, bo \u017cadnego wyrobienia nie potrzebuje, za wyobra\u017ani\u0119. Do ich rozumu trafisz niepr\u0119dko, je\u017celi kiedykolwiek trafisz, do uczucia nie\u0142atwo, bo dzi\u015b jeszcze nawet najwcze\u015bniejsze z czu\u0107, zawi\u015b\u0107, nie do\u015b\u0107 w nich rozbudzone. Ale podra\u017cnij ich ciekawo\u015b\u0107, poci\u0105gnij wyobra\u017ani\u0119, ol\u015bnij oczy blaskiem i otuma\u0144 uszy gwarem, a upoisz ich tym wszystkim tak, \u017ce b\u0119dziesz mia\u0142 w r\u0119ku nie g\u0142owy ich ani serca, ale nerwy, i zamagnetyzowanych i opanowanych u\u017cyjesz, jak zechcesz. Jest to abecad\u0142em politycznej psychologii, pewnikiem matematycznym, o kt\u00f3rym my\u015bla\u0142 wielki mistrz wszystkich agitacji w Europie, kiedy uczniom swoim powtarza\u0142 jak \u015bwi\u0119ty Jan: \u201eSyneczkowie kochajcie si\u0119\u201d, \u201esyneczkowie wyprowadzajcie lud na ulic\u0119\u201d.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Wiesz teraz, na co s\u0105 demonstracje? Pojmujesz, \u017ce je\u017celi wzi\u0119te z przedmiotem mog\u0105 by\u0107 dziecinne i \u015bmieszne, to w oderwaniu od przedmiotu s\u0105 uprawnione, konieczne i zbawienne? Jest to tak dalece prawd\u0105, \u017ce nie widz\u0119 nic zdro\u017cnego ani nawet nic dziwnego w dw\u00f3ch nast\u0119puj\u0105cych po sobie owacjach dla dw\u00f3ch ludzi wprost przeciwnych przekona\u0144 i cel\u00f3w. Ciebie to razi, widzisz w tym dzieci\u0144stwo, niedojrza\u0142o\u015b\u0107 polityczn\u0105, niedorzeczno\u015b\u0107: i w istocie to jest dzieci\u0144stwem, niedojrza\u0142o\u015bci\u0105 i niedorzeczno\u015bci\u0105 ze strony tych, kt\u00f3rzy tam id\u0105 za drugimi i wo\u0142aj\u0105 \u201ewiwat\u201d, sami nie wiedz\u0105 za co i komu. Ale tym ludziom, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, co robi\u0105 i dzia\u0142aj\u0105 z celem przed oczyma, nie godzi si\u0119 przypisywa\u0107 p\u0142ocho\u015bci i dzieci\u0144stwa, lecz przeciwnie, szanowa\u0107 nale\u017cy ich g\u0142\u0119bok\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107.<\/p>\n \u00a0\u00a0 To wszystko dla twojej nauki i przysz\u0142o\u015bci. Ale znaj\u0105c kobiec\u0105 troch\u0119 (wybacz) trwo\u017cliwo\u015b\u0107 twego sumienia, przeczuwam, \u017ce nie jeste\u015b jeszcze przekonanym. Musz\u0105 si\u0119 odzywa\u0107 w twojej g\u0142owie puste echa tych pustych argument\u00f3w, kt\u00f3rych nas\u0142ucha\u0142e\u015b si\u0119 dosy\u0107 przeciw wszelkiej agitacji od ludzi interesowanych. Widz\u0119, jak sam siebie zapytujesz, czy agitacja jest rzecz\u0105 z\u0142\u0105, czy dobr\u0105, s\u0142ysz\u0119, jak sobie m\u00f3wisz, \u017ce agitacje i demonstracje s\u0105 tylko z\u0142udzeniem, cieniem dzia\u0142ania bez rzeczywisto\u015bci i tre\u015bci; przewiduj\u0119 zarzut, \u017ce lud przyzwyczajony do zbiegowisk, a nie rozumiej\u0105cy da si\u0119 porwa\u0107 ka\u017cdemu i u\u017cy\u0107 na korzy\u015b\u0107 ka\u017cdej sprawy; wiem, \u017ce mi bry\u017aniesz w oczy przyk\u0142adem Warszawy i rokiem sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym trzecim. Znam te wszystkie oklepane og\u00f3lniki, te babskie strachy, w kt\u00f3re wierz\u0105 jeszcze pobo\u017cne dusze po zakrystiach i zapieckach, i pozw\u00f3l, \u017cebym ci\u0119 z tej niedo\u0142\u0119\u017cnej dr\u017c\u0105czki raz na zawsze wyleczy\u0142.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Co do agitacji naprz\u00f3d, ta jest faktem nieustaj\u0105cym i nie mog\u0105cym usta\u0107, kt\u00f3remu, nawet gdyby by\u0142 szkodliwym, nie zdo\u0142asz przeszkodzi\u0107 ani ty, ani ja, ani \u017caden z ludzi. Ale ja twierdz\u0119, \u017ce ten fakt szkodliwym nie jest. Post\u0119p jest prawem i celem ludzko\u015bci; ko\u0142ami, na kt\u00f3rych post\u0119p jedzie, jest ruch i zmiana. Ruch i zmiana s\u0105 prawem fizycznym \u015bwiata spo\u0142ecznego i politycznego, a si\u0142\u0105, przez kt\u00f3r\u0105 to prawo dzia\u0142a, jest agitacja. Agitacja by\u0107 musi, i je\u017celi nie ty i nie ja, to znajdzie si\u0119 zawsze taki, kt\u00f3ry agitowa\u0107 b\u0119dzie. Zatem ca\u0142ym zadaniem, ca\u0142\u0105 sztuk\u0105 i (wybacz mi zwietrza\u0142y frazes) obowi\u0105zkiem patriotycznym jest opanowa\u0107 i kierowa\u0107 agitacj\u0105. Od kierunku oczywi\u015bcie zale\u017cy tu wiele. Agitacja prowadzona przez ludzi przekona\u0144 przeciwnych naszym by\u0142aby niebezpieczn\u0105 (szcz\u0119\u015bcie, \u017ce nie maj\u0105 po temu ani do\u015b\u0107 energii, ani do\u015b\u0107 zr\u0119czno\u015bci), ale agitacja w naszym r\u0119ku, w r\u0119ku cz\u0142owieka \u015bmia\u0142ego i dzielnego (jacy w wa\u017cnych chwilach zawsze na wierzch wychodz\u0105), taka agitacja staje si\u0119 pot\u0119g\u0105, kt\u00f3rej nie u\u017cy\u0107 by\u0142oby g\u0142upstwem i niedo\u0142\u0119\u017cno\u015bci\u0105, zbrodni\u0105 nie tylko wzgl\u0119dem kraju, ale nawet wzgl\u0119dem samego siebie.<\/p>\n \u00a0\u00a0 To, co m\u00f3wi\u0105, \u017ce demonstracje s\u0105 mar\u0105 politycznego dzia\u0142ania, chi\u0144skim cieniem dla zabawy gawiedzi i kawiarnianych polityk\u00f3w, to tak\u017ce nieprawda. Zapewne, je\u017celi chodzi o rezultat widoczny i namacalny, to tego \u017cadna demonstracja nie poka\u017ce, chyba taka, kt\u00f3ra ju\u017c przesz\u0142a w rewolucj\u0119. Ale\u017c nie o to chodzi. Demonstracja jest gimnastyk\u0105, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 masy wprawiaj\u0105 do trudnych i niebezpiecznych skok\u00f3w i ewolucji, a jako taka jest czym\u015b bardzo rzeczywistym i obfitym w skutki. Nie chc\u0119 ci tu powtarza\u0107 takich rzeczy, kt\u00f3re si\u0119 m\u00f3wi ze skutkiem wobec wi\u0119kszej publiczno\u015bci, jak manifestowanie ducha narodu, objaw jego opinii i woli, i tam dalej, bo wiesz co my\u015bl\u0119 (mi\u0119dzy nami) o tych wszystkich duchach, opiniach i wolach, ale powiedzia\u0142em ci dosy\u0107, by ci\u0119 przekona\u0107, \u017ce w ten spos\u00f3b poj\u0119ta, demonstracja nie jest wcale z\u0142udzeniem.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Temu te\u017c tak\u017ce nie wierz, \u017ce lud przyzwyczajony do t\u0142umnego i gwarnego zebrania, da si\u0119 ka\u017cdemu poci\u0105gn\u0105\u0107 i zrobi\u0107 co innego, ni\u017cby chcieli jego przyjaciele. Sta\u0107 by si\u0119 to mog\u0142o, gdyby lud kiedykolwiek zgromadzi\u0142 si\u0119 sam i z w\u0142asnego pop\u0119du. Ale tak si\u0119 nigdy nie dzieje. Wszechw\u0142adny siedzi w swoich dziurach i nie lubi z nich wy\u0142azi\u0107: \u017ceby\u015b wiedzia\u0142, ile to pracy potrzeba, \u017ceby go wyruszy\u0107, jak trzeba kusi\u0107, opowiada\u0107, obiecywa\u0107 dziwy i ciekawo\u015bci! Wierz do\u015bwiadczonemu: lud nigdy sam o zebraniu nie pomy\u015bli, a je\u017celi si\u0119 zgromadzi, to zawsze tylko pod wp\u0142ywem innej woli, kt\u00f3ra go w takiej chwili na krok odst\u0105pi\u0107 nie powinna i nie odst\u0119puje. T\u0105 wol\u0105 jeste\u015bmy my, zatem ca\u0142y argument upada.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Pozostaje jeszcze rozprawi\u0107 si\u0119 z przyk\u0142adem Warszawy i roku sze\u015b\u0107dziesi\u0105tego trzeciego. O, jak\u017ce ten przyk\u0142ad od nas daleki[5]<\/a> i jak ma\u0142o straszny! Ale chcesz wiedzie\u0107, dlaczego tam rzeczy tak \u017ale posz\u0142y? Oto nie z winy demonstracji, nie z winy manifestacji ani organizacji, ani nawet (mi\u0119dzy nami) nie z winy szlachty i bia\u0142ych[6]<\/a>, ale po prostu dlatego, \u017ce zamierzona rewolucja bawi\u0142a si\u0119 w republik\u0119, kiedy powinna zawsze by\u0107 despotyzmem pod kar\u0105 nie udania. Jak tylko rz\u0105dz\u0105 komitety, kluby i tym podobne b\u0142aze\u0144stwa, \u017cadna rewolucja powie\u015b\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce: pierwszym jej warunkiem jest dyktatura, prawo \u017cycia i \u015bmierci nad wszystkimi w r\u0119ku jednego. T\u0119 nauk\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0142em z wypadk\u00f3w sze\u015b\u0107dziesi\u0105tego trzeciego i tej nie zapomn\u0119, a to samo jest ju\u017c ogromn\u0105 z tych wypadk\u00f3w wynik\u0142\u0105 korzy\u015bci\u0105.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Spodziewam si\u0119, \u017cem rozwia\u0142 twoje obawy co do demonstracji i twoje zastarza\u0142e skrupu\u0142y niegodne m\u0119\u017ca. Nie gard\u0142uj\u0119 za \u017cadn\u0105 demonstracj\u0105 z osobna, ale obstaj\u0119 za wszystkimi w og\u00f3le, za zasad\u0105 demonstracji, kt\u00f3rej, pochlebiam sobie, ju\u017c nie o\u015bmielisz si\u0119 podawa\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Rzecz naturalna, \u017ce ka\u017cda demonstracja uliczna, przy kt\u00f3rej si\u0119 prawie nic nie m\u00f3wi, a zgo\u0142a nic nie s\u0142yszy, sama przez si\u0119 nie znaczy\u0142aby wiele. Jest ona tylko og\u00f3lnym zarysem, kt\u00f3ry potrzebuje wype\u0142nienia, a wtedy dopiero staje si\u0119 wyrazistym, zrozumia\u0142ym i robi wra\u017cenie. Takim wype\u0142nieniem dla demonstracji ulicznej jest wszystko to, co daje sposobno\u015b\u0107 lub pretekst do m\u00f3w. Obja\u015bniona mowami i rozg\u0142oszona w gazetach, dopiero rzecz przybiera wielkie rozmiary, dopiero wtedy imponuje tym biedakom, kt\u00f3rzy nosili pochodnie i wydaje im si\u0119 wielk\u0105. Nagroda ta nale\u017cy im si\u0119 s\u0142usznie za to, \u017ce nieraz marzn\u0105 lub mokn\u0105, sami nie wiedz\u0105 po co, a mimo to na znak dany wo\u0142aj\u0105 \u201ewiwat\u201d z bohaterskim zapa\u0142em.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Ot\u00f3\u017c mowa \u2013 nie wiem, czy ty sobie dobrze zdajesz spraw\u0119 z tego, czym ona by\u0107 powinna i co m\u00f3wi\u0107 mo\u017cna, a czego nie \u2013 mowa jest tu jednym, dobrym przewodnikiem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego twoja wola (nie m\u00f3wi\u0119 twoja my\u015bl istotna, ale twoja chwilowa wola) dostaje si\u0119 do ka\u017cdej z osobna g\u0142owy i wp\u0142ywa na t\u0119 g\u0142ow\u0119. Z twoj\u0105 my\u015bl\u0105 za\u015b i z twoj\u0105 wol\u0105 dostaje si\u0119 do tej g\u0142owy i twoja osoba, na przyk\u0142ad: Sycyniusz m\u00f3wi\u0142 najpi\u0119kniej o niepodleg\u0142o\u015bci Polski, ergo my\u015bl tej niepodleg\u0142o\u015bci zrasta si\u0119 z wyobra\u017ceniem o Sycyniuszu i kiedy tylko my\u015bl ta przypomni si\u0119 temu lub owemu m\u00f3zgowi, natychmiast obok niej zjawi si\u0119 w tym m\u00f3zgu i fotografia Sycyniusza.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Nigdy zatem cz\u0142owiek polityczny nie mo\u017ce do\u015b\u0107 dba\u0107 o to, co powie i jak powie, a pierwsz\u0105 regu\u0142\u0105 ma by\u0107 dla niego to, \u017ceby zawsze powiedzia\u0142 wi\u0119cej od innych, \u017ceby wszystkich przeskoczy\u0142 i prze\u015bcign\u0105\u0142. Je\u017celi tw\u00f3j poprzednik powiedzia\u0142 i obieca\u0142 dziesi\u0119\u0107, to ty powiedz i obiecuj sto; inaczej nigdy nie dojdziesz do niczego. Tym razem, wyznaj\u0119, by\u0142em istotnie w k\u0142opocie. M\u00f3w by\u0142o wiele, a co jedna, to lepsza. O \u0142\u0105czno\u015bci, o niepodleg\u0142o\u015bci, o przysz\u0142o\u015bci nagadali wszyscy tyle i t\u0119 przysz\u0142o\u015b\u0107 obiecywali tak blisk\u0105 (maj\u0105 j\u0105 w kieszeni, durnie!), \u017ce ju\u017c nic do powiedzenia nie zostawili. Szcz\u0119\u015bciem natchnienie nie opuszcza nigdy t\u0119giego cz\u0142owieka; nie opu\u015bci\u0142o i mnie i w stanowczej chwili zakasowa\u0142em ich wszystkich. \u201ePanowie\u201d, rzek\u0142em, \u201ewyrzeczono tu wielkie s\u0142owa po\u0142\u0105czenia i niepodleg\u0142o\u015bci wszystkich cz\u0119\u015bci naszej rozdartej ojczyzny. S\u0142owo to znalaz\u0142o odg\u0142os w waszych sercach. A wiecie\u017c, dlaczego? Oto dlatego, \u017ce w tej chwili s\u0142owo to zosta\u0142o wcielonym. Jest to prawem odwiecznym i niewzruszonym w \u015bwiecie ducha i w \u015bwiecie politycznym, \u017ce wielka idea \u017cyj\u0105ca w ukryciu w \u015bwiadomo\u015bci milion\u00f3w staje si\u0119 rzeczywistym faktem w chwili, kiedy zosta\u0142a publicznie wypowiedzian\u0105 (wielkie oklaski). Tak jest, panowie \u2013 jest to pewnik, jest to aksjomat, jest to dogmat stwierdzony sto razy histori\u0105 (jeszcze wi\u0119ksze oklaski). Zatem panowie, ja o\u015bwiadczam i og\u0142aszam w tej chwili na \u015bwiat ca\u0142y: po\u0142\u0105czenie i niepodleg\u0142o\u015b\u0107 wszystkich cz\u0119\u015bci naszej rozdartej ojczyzny jest ju\u017c dzi\u015b faktem, faktem dokonanym!\u201d (Grzmot oklask\u00f3w i nieustaj\u0105ca wrzawa, muzyka wojskowa r\u017cnie: Jeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a.).<\/p>\n \u00a0\u00a0 \u201eFakt ten\u201d, ci\u0105gn\u0119 dalej, \u201enie znalaz\u0142 jeszcze praktycznego wyrazu i dlatego nie jest dla wszystkich widocznym, ale od chwili, kiedy jest, to, co nam jeszcze do zrobienia zostaje, jest stosunkowo ma\u0142\u0105 rzecz\u0105\u201d (znowu oklaski). \u201eZapewne nie obejdzie si\u0119 bez przeszk\u00f3d, ale\u2026\u201d, domy\u015blisz si\u0119 sam, co powiedzia\u0142em dalej, wiesz, \u017ce w ka\u017cdej mowie przeszkody zwyci\u0119\u017caj\u0105 si\u0119 siln\u0105 wol\u0105, jedno\u015bci\u0105, po\u015bwi\u0119ceniem i ca\u0142ym tym arsena\u0142em zu\u017cytych i zardzewia\u0142ych cn\u00f3t obywatelsko-patriotycznych, nie powtarzam ci zatem ko\u0144ca mojej mowy, kt\u00f3r\u0105 zamyka\u0142o w spos\u00f3b nowy i nigdy dot\u0105d nie widziany: zdrowie Or\u0142a Bia\u0142ego. Zar\u0119czam ci, \u017ce efekt by\u0142 ogromny, fenomenalny, a mam nadziej\u0119, \u017ce b\u0119dzie trwa\u0142ym.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Nie obesz\u0142o si\u0119 naturalnie bez oburzenia: Prudencjusz chcia\u0142 mnie zatrzyma\u0107, Tch\u00f3rzomir uciek\u0142, Jowisz mia\u0142 nadziej\u0119, \u017ce mnie przestraszy i nastawi\u0142 najgro\u017aniejszy ze swych mars\u00f3w, a Sewer \u015bmia\u0142 mi powiedzie\u0107 w oczy, i\u017c ok\u0142amywanie drugich temu tylko mo\u017ce by\u0107 przebaczonym, kto przynajmniej i sam jest ok\u0142amanym. G\u0142upiec! My\u015bli, \u017ce ja dbam o niego i jemu podobnych. A potem, albo\u017c to ja kogo ok\u0142amuj\u0119? Wszystko, co powiedzia\u0142em jest istotn\u0105 prawd\u0105, mo\u017ce nie w praktyce, ale w teorii jest prawd\u0105. Ale oni m\u0105drzy u\u0142o\u017cyli mi\u0119dzy sob\u0105 i g\u0142osz\u0105 mi\u0119dzy lud\u017ami, \u017ce to, co jest w istocie tre\u015bci\u0105 i zadaniem mowy, efekt, jest tylko blichtrem i frazesem, a t\u0119 mizern\u0105 stron\u0119 materialn\u0105, na kt\u00f3r\u0105 si\u0119 ka\u017cdy g\u0142upiec zdob\u0119dzie, znajomo\u015b\u0107 rzeczy, argumentacj\u0119, prawd\u0119 i tam dalej, przedstawiaj\u0105 jako rzecz g\u0142\u00f3wn\u0105. Obr\u00f3cili kota do g\u00f3ry nogami i znajduj\u0105 \u0142atwowiernych, kt\u00f3rzy gotowi przysi\u0119ga\u0107, \u017ce tak jest. I st\u0105d pochodzi, \u017ce s\u0142owa prawdziwie patriotyczne i demokratyczne tak ma\u0142o robi\u0105 u nas wra\u017cenia. Jak\u017ce go maj\u0105 robi\u0107, kiedy wszystko, co powiesz o niepodleg\u0142o\u015bci, r\u00f3wno\u015bci, post\u0119pie, prawach ludu okrzyczane jest z g\u00f3ry systematycznie za frazes, za \u201eblag\u0119\u201d i za pochlebstwo.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Wymy\u015blili to ludzie, kt\u00f3rzy tej broni u\u017cywa\u0107 nie umiej\u0105, po prostu przez zazdro\u015b\u0107. Pod\u0142ug nich frazesem jest wszystko, co nie jest czyst\u0105 prawd\u0105. Pytam si\u0119, gdzie jest ta retorta, w kt\u00f3rej mo\u017cna oddzieli\u0107 chemicznie czyst\u0105 prawd\u0119 od dodatk\u00f3w? Wszak ka\u017cda figura retoryczna, ka\u017cde por\u00f3wnanie, ka\u017cdy wykrzyknik jest ju\u017c takim dodatkiem, a kt\u00f3\u017c si\u0119 bez nich obej\u015b\u0107 mo\u017ce? Co za\u015b do pochlebstwa, to to, co g\u0142upi ludzie nazywaj\u0105 pochlebstwem, jest tylko sztuk\u0105 pozyskania ufno\u015bci, wp\u0142ywu i rozbudzenia w ludziach zapa\u0142u. Czy Perykles, \u017ce ju\u017c tego s\u0142owa u\u017cyj\u0119, nie pochlebia\u0142 Ate\u0144czykom, Grakchus plebejuszom rzymskim, magnaci polscy swojej m\u0142odszej braci, albo Napoleon swoim \u017co\u0142nierzom? C\u00f3\u017c to jest te czterdzie\u015bci wiek\u00f3w patrz\u0105ce ze szczytu piramid[7]<\/a>, je\u017celi nie piramidalna blaga? Naturalnie pochlebstwo nieszczere, podst\u0119pne i zdradliwe jest z\u0142em; by\u0142oby z\u0142em na przyk\u0142ad, gdyby arystokrata lub konserwatysta pochlebia\u0142 ludowi, bo by go oczywi\u015bcie oszukiwa\u0142, ale je\u017celi ty w dobrej wierze, z czystym zamiarem i dla jego w\u0142asnego dobra podbijesz mu troch\u0119 b\u0119benka, c\u00f3\u017c w tym tak bardzo zdro\u017cnego? Nie pozyskasz nigdy zaufania i wp\u0142ywu u ludzi, je\u017celi zechcesz wyst\u0119powa\u0107 przeciwko ich wyobra\u017ceniom, upodobaniom, a cho\u0107by przywidzeniom. Je\u017celi za\u015b czujesz si\u0119 powo\u0142anym do prowadzenia tych baran\u00f3w, natenczas masz obowi\u0105zek zdoby\u0107 ich ufno\u015b\u0107 i masz prawo u\u017cy\u0107 po temu najlepszego \u015brodka, jaki jest. \u015arodkiem tym jest: wiedzie\u0107 zawsze, co w danej chwili jest s\u0142ab\u0105 stron\u0105 tych, na kt\u00f3rych chcesz dzia\u0142a\u0107 i przem\u00f3wi\u0107 do tej s\u0142abej strony tak, i\u017cby twoje uczucie zawsze zdawa\u0142o si\u0119 o jeden stopie\u0144 gor\u0119tszym od ich uczucia, \u017ceby twoje d\u0105\u017cenie sz\u0142o zawsze o jeden krok dalej od ich d\u0105\u017cenia, ma si\u0119 rozumie\u0107 w tym samym kierunku. Je\u017celi za\u015b tw\u00f3j kierunek nie b\u0119dzie bardzo jasnym, to ci\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 nigdy nie zrozumie. Odcieni ona nie zna i dlatego jak jej m\u00f3wisz o granicach mo\u017cliwo\u015bci, o stosowaniu \u017c\u0105da\u0144 do chwili i o stopniowym d\u0105\u017ceniu do celu, s\u0142ucha ona jak o \u017celaznym wilku. Nie powiadam, \u017ceby te wszystkie rzeczy by\u0142y z\u0142e lub fa\u0142szywe, ale dla nas maj\u0105 t\u0119 z\u0142\u0105 stron\u0119, \u017ce mog\u0105 by\u0107 zrozumiane tylko przez o\u015bwiecon\u0105 mniejszo\u015b\u0107, nigdy przez wielk\u0105, przez nasz\u0105 publiczno\u015b\u0107. Dlatego musimy i powinni\u015bmy zawsze posuwa\u0107 si\u0119 do ekstrem\u00f3w, cho\u0107by nawet transakcje i kompromisy ludzi umiarkowanych by\u0142y na dzisiejsz\u0105 chwil\u0119 praktyczne i dobre. S\u0142owem, powinni\u015bmy zawsze chcie\u0107 tylko tego, co masy zrozumie\u0107 mog\u0105. Nazywaj\u0105 to pochlebstwem, ale wierz mi, \u017ce to jest tylko obowi\u0105zkiem. Wszak ka\u017cdy patriota, a zw\u0142aszcza ka\u017cdy cz\u0142owiek polityczny powinien trzyma\u0107 za puls opini\u0119 swego kraju i i\u015b\u0107 z duchem czasu. A jak\u017ce poznasz t\u0119 opini\u0119, je\u017celi si\u0119 do niej nie zastosujesz? Ona w takim razie zamknie si\u0119 przed tob\u0105: tym sposobem, wierzaj mi, gubi\u0105 swoj\u0105 spraw\u0119 konserwaty\u015bci. Jak p\u00f3jdziesz z duchem czasu, je\u017celi nie zrobisz zawsze tego, co si\u0119 jemu w danej chwili podoba? Jak go pokierujesz, zw\u0142aszcza, je\u017celi go nie wyprzedzisz i nie staniesz na czele? Duch czasu wprawdzie, wiesz dobrze, co o nim my\u015bl\u0119: das ist der Herren eigener Geist<\/i>[8]<\/a>, ale w\u0142a\u015bnie dlatego obowi\u0105zkiem naszym jest ow\u0142adn\u0105\u0107 nim, a innym sposobem nikt nim jeszcze nie zaw\u0142adn\u0105\u0142 i nie pokierowa\u0142.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Pochlebstwo! Niesumienno\u015b\u0107! Z\u0142a wiara! Gonitwa za popularno\u015bci\u0105! Wszystko to zarzuty, na kt\u00f3re cz\u0142owiek rozumny i prawy patriota ma prawo u\u015bmiechn\u0105\u0107 si\u0119 z pogard\u0105 i ruszy\u0107 ramionami. Gonitwa za popularno\u015bci\u0105 jest \u201ean un f\u00fcr sich\u201d<\/i>[9]<\/a> konieczno\u015bci\u0105. Niesumienno\u015bci i z\u0142ej wiary by\u0107 nie mo\u017ce tam, gdzie cel jest dobry, bo oczywi\u015bcie je\u017celi to, czego chcesz jest dobre, to i to, co robisz dobrem by\u0107 musi i ty robisz w dobrej wierze; a pochlebstwo\u2026 hm, kt\u00f3\u017c czasem na tym \u015bwiecie nie pochlebia! Pochlebiasz kobiecie, kt\u00f3rej si\u0119 chcesz podoba\u0107; pochlebiasz jej ojcu i matce, je\u017celi si\u0119 chcesz z ni\u0105 o\u017ceni\u0107; m\u0119\u017cowi, je\u017celi j\u0105 chcesz uwie\u015b\u0107; pochlebiasz bankierowi, przez kt\u00f3rego spodziewasz si\u0119 zrobi\u0107 interes; pochlebiasz \u017cydowi, kiedy potrzebujesz po\u017cyczy\u0107 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t gulden\u00f3w, a nie mia\u0142by\u015b prawa pochlebia\u0107 opinii, i to dla jej w\u0142asnego dobra? C\u00f3\u017c to za kodeks moralno\u015bci? W tamtych wypadkach pochlebiasz dla siebie przez egoizm, w tym dla dobra ojczyzny; i mo\u017cna\u017c si\u0119 waha\u0107, mo\u017cna to pot\u0119pi\u0107? M\u00f3j kochany, im bardziej si\u0119 nad tym zastanawiam, tym lepiej widz\u0119, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek ma raz w \u017cyciu chwil\u0119, w kt\u00f3rej mu wolno wybra\u0107, komu chce pochlebia\u0107, ale ka\u017cdy musi wybra\u0107 i musi pochlebia\u0107. Ca\u0142a m\u0105dro\u015b\u0107 \u017cycia w tym, \u017ceby dobrze wybra\u0107. Niech\u017ce si\u0119 wi\u0119c ka\u017cdy dobrze namy\u015bli przed wyborem, bo ca\u0142a przysz\u0142o\u015b\u0107 od niego zale\u017cy i w nim ca\u0142y rozum politycznego cz\u0142owieka. Raz za\u015b wybrawszy, mo\u017cesz by\u0107 wiernym i sta\u0142ym, jak d\u0142ugo ci si\u0119 podoba, ale nie b\u0105d\u017a nigdy po\u0142owicznym, nie\u015bmia\u0142ym i skrupulatnym, i zawsze pami\u0119taj, \u017ce najmilszym dla serca ludzkiego rodzajem pochlebstwa jest prze\u015bladowanie przeciwnika. Je\u017celi go nie ma ten, kt\u00f3remu chcesz si\u0119 zas\u0142u\u017cy\u0107, to go musisz stworzy\u0107, musisz mie\u0107 jakiego\u015b koz\u0142a ofiarnego, na kt\u00f3rego wszystko z\u0142e zwalasz.<\/p>\n \u00a0\u00a0 O co go oskar\u017cysz, to ju\u017c rzecz okoliczno\u015bci, przypadku i twego sprytu. Niezmienna ta zasada mo\u017ce si\u0119 stosowa\u0107 do chwili i objawia\u0107 w najrozmaitszych formach. Teraz na przyk\u0142ad najlepiej s\u0142u\u017cy do tego u\u017cytku patriotyzm galicyjski, z czasem mo\u017ce si\u0119 znale\u017a\u0107 co innego. Dzi\u015b dobrze jest stara\u0107 si\u0119 nieustannie, \u017ceby\u015b Polakiem wydawa\u0142 si\u0119 tylko ty i twoi stronnicy, wszyscy inni to patrioci galicyjscy, pami\u0119taj. Jest to troch\u0119 do zrozumienia trudne; ja sam przyzna\u0107 musz\u0119, \u017ce pojmuj\u0119, znam i widzia\u0142em ludzi bez \u017cadnego patriotyzmu, ale patriotyzmu galicyjskiego nie spotka\u0142em i nie umiem go sobie wyobrazi\u0107. Ale to wszystko jedno, \u015brodek jest dobry i radz\u0119 go nie zaniedbywa\u0107.<\/p>\n \u00a0\u00a0 A teraz, kiedy ci rzecz ca\u0142\u0105 jasno wy\u0142o\u017cy\u0142em i kiedy, jak si\u0119 spodziewam, uspokoi\u0142em w\u0105tpliwo\u015bci i wahania twego sumienia, mam nadziej\u0119, \u017ce si\u0119 otrz\u0105\u015bniesz z dotychczasowej bezczynno\u015bci i staniesz nie w szeregu, ale przed szeregiem pracownik\u00f3w na polu ojczystym. Ktokolwiek mo\u017ce by\u0107 genera\u0142em, a poprzestaje na ni\u017cszych stopniach, ten jest niedo\u0142\u0119\u017cny i nie dope\u0142nia swego obowi\u0105zku. Ty m\u00f3g\u0142by\u015b by\u0107 jednym z genera\u0142\u00f3w, gdyby wi\u0119cej energii, a mniej refleksji. Patrz na mnie: czy by\u0142em kiedy szeregowcem, czy nim jestem? Nie, i mo\u017cesz by\u0107 pewnym, \u017ce nim nigdy nie b\u0119d\u0119. Karabin i tornister, to w sam raz dla tych, co przy owacjach bij\u0105 si\u0119 o pochodnie i s\u0142uchaj\u0105 pobo\u017cnie, co tam kto\u015b prawi z balkonu, gapie! Ale s\u0105 inni, przeznaczeni do noszenia chor\u0105gwi w czasie pokoju, a perspektywy[10]<\/a> w czasie wojny, i ty m\u00f3g\u0142by\u015b do nich nale\u017ce\u0107, gdyby\u015b chcia\u0142. Dlaczego nie spr\u00f3bujesz, sposobno\u015b\u0107 masz wyborn\u0105. Jak si\u0119 kto zjawi w tym waszym ospa\u0142ym Gawronowie[11]<\/a>, urz\u0105d\u017a owacj\u0119, nie zaniedbuj pochodni, a zw\u0142aszcza m\u00f3w, ruszaj si\u0119 i rozruszaj drugich.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Nade wszystko za\u015b zbierz koniecznie, ale to koniecznie, zgromadzenie ludowe i koniecznie pod go\u0142ym niebem. Przedmiotu ci nie braknie: b\u0119dziecie m\u00f3wi\u0107 o tym, co si\u0119 dzieje w Chaopolis[12]<\/a> i uchwalicie, \u017ce patrioci galicyjscy gubi\u0105 Polsk\u0119, gubi\u0105 albo zdradzaj\u0105, albo zaprzedaj\u0105, jak si\u0119 wam podoba. Spodziewam si\u0119, \u017ce mi nie odpowiesz na to tym g\u0142upim og\u00f3lnikiem, \u017ce zgromadzenie ludowe nie powinno rozprawia\u0107 i stanowi\u0107 o kwestiach politycznych, kt\u00f3rych lud nie rozumie. Naprz\u00f3d, niech ci\u0119 B\u00f3g broni wyrywa\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce lud czego\u015b nie rozumie. To mo\u017cna my\u015ble\u0107, ale nigdy powiedzie\u0107. A po wt\u00f3re, co i po co on ma rozumie\u0107? Albo\u017c to nie ma nas, kt\u00f3rzy za niego my\u015blimy i rozumiemy?<\/p>\n \n \u0179r\u00f3d\u0142o: <\/b>Stanis\u0142aw Tarnowski, List Sycyniusza (Trybuna)<\/i>, [w:] Teka Sta\u0144czyka<\/i>, Krak\u00f3w 2007, s. 12-22. Pisowni\u0119 uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniono. Tytu\u0142 na pocz\u0105tku i przypisy pochodz\u0105 od Redakcji Xportal.pl.<\/p>\n [1]<\/a> W tek\u015bcie padaj\u0105 aluzje do osobisto\u015bci \u00f3wczesnego \u017cycia politycznego, tu do Leona Sapiehy (1803-1878).<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Niem. \u201epochod\u00f3w z pochodniami\u201d.<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Tu i wcze\u015bniej \u2013 aluzje kolejno do: ugodowca Floriana barona Ziemia\u0142kowskiego (1866-1900), konserwatysty Agenora hrabiego Go\u0142uchowskiego (1812-1875), umiarkowanie lewicowego pisarza J\u00f3zefa Ignacego Kraszewskiego (1812-1887), nuncjusza papieskiego w Wiedniu kard. Mariana Falcinelliego Antoniacciego (1806-1874), libera\u0142a Franciszka Smolki (1810-1899).<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Tj. traktowa\u0107 propagand\u0105, agitowa\u0107.<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> Sarkastyczne (tekst by\u0142 pisany w 1869 r., a wi\u0119c tylko kilka lat po kl\u0119sce powstania styczniowego) wskazanie na niech\u0119\u0107 tromtadrat\u00f3w do wyci\u0105gania wniosk\u00f3w z pora\u017cek w niedalekiej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Frakcja \u201ebia\u0142ych\u201d, tj. umiarkowanych, w powstaniu styczniowym.<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> Aluzja do s\u0142\u00f3w Napoleona Bonapartego wypowiedzianych do wojska przed zwyci\u0119sk\u0105 bitw\u0105 z egipskimi mamelukami, stoczon\u0105 pod piramidami (1798): \u017bo\u0142nierze! Pami\u0119tajcie, \u017ce czterdzie\u015bci wiek\u00f3w patrzy na was ze szczyt\u00f3w tych pomnik\u00f3w!<\/i><\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> Aluzja do s\u0142\u00f3w wypowiadanych przez literackiego Fausta, kt\u00f3re w polskim przek\u0142adzie brzmi\u0105:<\/p>\n Co duchem czasu zwiecie \u2013 niech wam powiem \u2013<\/i><\/p>\n Jest w\u0142asnym duchem waszym, cni panowie,<\/i><\/p>\n W kt\u00f3rym to duchu czasy si\u0119 zwierciedl\u0105,<\/i><\/p>\n A\u017c rozpacz czasem cz\u0142owieka ogarnia!<\/i><\/p>\n (Johann Wolfgang Goethe, Faust. Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza i druga<\/i>, prze\u0142. Feliks Konopka, Warszawa 1993, s. 30).<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> Niem. \u201ew sobie i dla siebie\u201d.<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\n
\n
![\"marsze_zablokuja_stolice_640x0_rozmiar-niestandardowy\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/marsze_zablokuja_stolice_640x0_rozmiar-niestandardowy-300x199.jpg?resize=300%2C199\")
<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"