{"id":11617,"date":"2013-12-11T20:12:40","date_gmt":"2013-12-11T19:12:40","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=11617"},"modified":"2013-12-21T21:07:31","modified_gmt":"2013-12-21T20:07:31","slug":"ronald-lasecki-niedostrzezeni-sojusznicy-europejskich-kolonizatorow-recenzja-ksiazki-imperializm-ekologiczny-alfreda-w-crosbyego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=11617","title":{"rendered":"Ronald Lasecki: Niedostrze\u017ceni sojusznicy europejskich kolonizator\u00f3w. Recenzja ksi\u0105\u017cki Imperializm ekologiczny Alfreda W. Crosby’ego"},"content":{"rendered":"

Perspektywa ekologiczna, naszym zdaniem, nie zyska\u0142a sobie, jak dotychczas, nale\u017cnego miejsca w publicystyce i og\u00f3lnodost\u0119pnej literaturze popularnonaukowej i naukowo-dydaktycznej dotycz\u0105cej geopolityki i stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Wydane w ostatnich latach prace dokonuj\u0105ce interpretacji historii przez pryzmat ekologii, jak cho\u0107by Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich spo\u0142ecze\u0144stw <\/i>(wyd. polskie 2000) i Upadek. Dlaczego niekt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwa upad\u0142y, a innym si\u0119 uda\u0142o <\/i>(wyd. polskie 2007) Jareda Diamonda (ur. 1937) przesz\u0142y w \u015brodowisku geopolityk\u00f3w w zasadzie bez echa. Starsza, cho\u0107 r\u00f3wnie potencjalnie interesuj\u0105ca dla geopolityk\u00f3w, praca Roberta Ardrey’a The Territorial Imperative: A Personal Inquiry Into the Animal Origins of Property and Nations <\/i>(1966) r\u00f3wnie\u017c, jak si\u0119 wydaje, nie istnieje w \u015bwiadomo\u015bci badaczy tego nurtu.<\/p>\n

Pomijanie przy formu\u0142owaniu perspektywy geopolitycznej prac korzystaj\u0105cych z dorobku r\u00f3wnocze\u015bnie historii, biogeografii, biologii ewolucyjnej, antropologii, j\u0119zykoznawstwa i podobnych dziedzin jest karygodnym przeoczeniem. Geopolityka jako spos\u00f3b interpretacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych w perspektywie geograficznej mog\u0142aby znacz\u0105co poszerzy\u0107 swe pole widzenia, korzystaj\u0105c nie tylko z osi\u0105gni\u0119\u0107 geografii, ale tak\u017ce ekologii. W naszym przekonaniu, tego rodzaju bardziej kompleksowe spojrzenie na przyrodnicze uwarunkowania polityki sprzyja\u0107 mo\u017ce przezwyci\u0119\u017ceniu wielu stereotyp\u00f3w i uprzedze\u0144, cz\u0119sto \u017cywionych skrycie przez komentator\u00f3w i badaczy, cho\u0107 nie wyra\u017canych otwarcie z powodu ulegania dyktatowi poprawno\u015bci politycznej (1).<\/p>\n

W tek\u015bcie tym, chcieli\u015bmy kr\u00f3tko zaprezentowa\u0107 jedn\u0105 z wydanych na rynku polskim prac pozostaj\u0105cych w nurcie ekologicznej interpretacji geopolityki i stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych w uj\u0119ciu historycznym (2). Chodzi o wydan\u0105 po raz pierwszy w Zjednoczonym Kr\u00f3lestwie w 1986 r. ksi\u0105\u017ck\u0119 Alfreda W. Crosby’ego (ur. 1931) Imperializm ekologiczny. Biologiczna ekspansja Europy 900-1900, <\/i>kt\u00f3rej polskie t\u0142umaczenie trafi\u0142o na rynek ksi\u0119garski <\/i>w 1999 roku, w ramach zas\u0142u\u017conej serii Biblioteka My\u015bli Wsp\u00f3\u0142czesnej, wydawanej przez Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy.<\/p>\n

Autor jest emerytowanym dzi\u015b ju\u017c profesorem historii, geografii i studi\u00f3w ameryka\u0144skich na Uniwersytecie Teksasu w Austin. Prowadzone przez niego badania dotyczy\u0142y mi\u0119dzy innymi stosunk\u00f3w handlowych Stan\u00f3w Zjednoczonych z Rosj\u0105 i krajami ba\u0142tyckimi na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, pandemii w Europie i w Stanach Zjednoczonych w 1918 roku, roli technologii i energii w procesach historycznych, wreszcie za\u015b tak\u017ce rozleg\u0142ych studi\u00f3w w zakresie historii ekologicznej. Opr\u00f3cz Imperializmu ekologicznego<\/i> (3), <\/i>szerzej znanymi pracami A. W. Crosby’ego s\u0105 przet\u0142umaczona na osiem j\u0119zyk\u00f3w The Measure of Reality: Quantification and Western Society, 1250-1600<\/i> (1997) (4) oraz przet\u0142umaczona na trzy j\u0119zyki The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492<\/i> (1972) (5).<\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym przedmiotem zainteresowania autora s\u0105 w omawianej ksi\u0105\u017cce obszary biologicznie skolonizowane i w du\u017cym stopniu upodobnione do Europy, znajduj\u0105ce si\u0119 jednak, co nieco paradoksalne, bardzo od Europy daleko \u2013 na przeciwnych brzegach wielkich ocean\u00f3w. Kraje te cechuj\u0105 si\u0119 wytwarzaniem du\u017cych nadwy\u017cek \u017cywno\u015bciowych i eksportem znacznych ilo\u015bci po\u017cywienia, umo\u017cliwiaj\u0105cym to najkorzystniejszym w \u015bwiecie stosunkiem ilo\u015bci \u017cywno\u015bci produkowanej do ilo\u015bci \u017cywno\u015bci konsumowanej na miejscu, umiarkowanym klimatem, du\u017c\u0105 odleg\u0142o\u015bci\u0105 od Europy i pierwotnie bardzo odmienn\u0105 od europejskiej flor\u0105 i faun\u0105, dzi\u015b za\u015b zamieszkane s\u0105 w przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci przez bia\u0142\u0105 odmian\u0119 cz\u0142owieka.<\/p>\n

Obszary te autor nazwa\u0142 \u201eNeo-Europami\u201d, cho\u0107 ze wzgl\u0119du na niezgrabne zestawienie s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 samog\u0142osek przedrostka i rdzenia nie s\u0105dzimy by ten, szczeg\u00f3lnie w liczbie mnogiej sprawiaj\u0105cy koszmarne wra\u017cenie, neologizm mia\u0142 szans\u0119 szerzej si\u0119 przyj\u0105\u0107 – pomimo \u017ce sama kategoria \u201eNeo-Europ\u201d wydaje si\u0119 by\u0107 poznawczo u\u017cyteczna.<\/p>\n

We wprowadzeniu do ksi\u0105\u017cki autor dokonuje te\u017c wskazania konkretnych, geograficznych desygnat\u00f3w tego poj\u0119cia. Wymienione s\u0105 Ameryka P\u00f3\u0142nocna od Rio Grande po tereny na p\u00f3\u0142noc od Rzeki \u015aw. Wawrzy\u0144ca, Argentyna z Urugwajem i po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Brazylii, Australia oraz Nowa Zelandia. Pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c kr\u00f3tkie wzmianki na temat Kostaryki, Kenii i Kraju Przyl\u0105dkowego w po\u0142udniowej Afryce, nie zaliczonych jednak ostatecznie przez autora do \u201eNeo-Europ\u201d. W obr\u0119bie poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w odgrywaj\u0105cych dzi\u015b rol\u0119 \u201eNeo-Europ\u201dautor dokonuje ponadto specyfikacji, \u017ce na przyk\u0142ad w przypadku Australii nie chodzi mu o walory ekologiczne i rolnicze Wielkiej Pustyni Piaszczystej, ale o przyjazny osadnictwu po\u0142udniowo-wschodni cypel, ograniczony morzami oraz lini\u0105 poprowadzon\u0105 pomi\u0119dzy dzisiejszymi Brisbane, Adelajd\u0105 i Tasmani\u0105.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka jest nieco niejednolita kompozycyjnie, poniewa\u017c do ko\u0144ca wielkich odkry\u0107 geograficznych autor prowadzi wyw\u00f3d chronologicznie; najpierw po\u015bwi\u0119caj\u0105c rozdzia\u0142 analizie epidemiologicznych, biologicznych i geograficznych uwarunkowa\u0144 zr\u00f3\u017cnicowania rozwoju cywilizacyjnego na \u015bwiecie w czasach odpowiadaj\u0105cych historycznie \u015br\u00f3dziemnomorskiej staro\u017cytno\u015bci i europejskiemu \u015aredniowieczu, nast\u0119pnie omawia z tej perspektywy wczesno\u015bredniowieczne kolonialne pr\u00f3by norweskie na Atlantyku i wyprawy krzy\u017cowe, wreszcie iberyjsk\u0105 kolonizacj\u0119 Madery i Wysp Kanaryjskich, by kolejny rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 niew\u0105tpliwie fascynuj\u0105co poprowadzonemu, lecz lu\u017ano jedynie zwi\u0105zanemu z tematem przewodnim ksi\u0105\u017cki, wywodowi na temat wiatr\u00f3w i pr\u0105d\u00f3w morskich, oraz jak warunkowa\u0142y one europejsk\u0105 penetracj\u0119 na innych kontynentach.<\/p>\n

W dalszej cz\u0119\u015bci pracy, porz\u0105dek chronologiczny ust\u0119puje miejsca konstrukcji zbudowanej w oparciu o analiz\u0119 problemow\u0105. Poznajemy zatem, mi\u0119dzy innymi, przyczyny demograficznego sukcesu europejskich kolonizator\u00f3w na niekt\u00f3rych zasiedlanych obszarach, pora\u017cki za\u015b na innych. Autor daje nam odpowiedzi na pozornie proste pytania, przy g\u0142\u0119bszym zastanowieniu nad kt\u00f3rymi, wcale nie\u0142atwo znale\u017a\u0107 na nie satysfakcjonuj\u0105ce odpowiedzi. Dlaczego na przyk\u0142ad demograficzna i polityczna historia Nowej Zelandii nie potoczy\u0142a si\u0119 tak, jak Nowej Gwinei? Dlaczego europejska kolonizacja dog\u0142\u0119bnie przeistoczy\u0142a etnosfer\u0119 i biosfer\u0119 tego pierwszego kraju, spychaj\u0105c Maorys\u00f3w do roli wymieraj\u0105cej mniejszo\u015bci, podczas gdy we wschodniej cz\u0119\u015bci Nowej Gwinei, epizod imperialistyczny nie pozostawi\u0142 powa\u017cniejszych \u015blad\u00f3w a rodzima ludno\u015b\u0107 sprawuje tam dzi\u015b znowu w\u0142adz\u0119? Dodajmy od razu, \u017ce nasuwaj\u0105ce si\u0119 natychmiast przypuszczenie co do r\u00f3\u017cnic klimatycznych, nie wskazuje bynajmniej na czynnik o rozstrzygaj\u0105cym znaczeniu; po s\u0105siedzku do Nowej Gwinei, oddzielony od niej przez Cie\u015bnin\u0119 Torresa, znajduje si\u0119 australijski Queensland, gdzie pomimo wilgotnego i gor\u0105cego klimatu tropikalnego, bia\u0142ym osadnikom uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 prosperuj\u0105c\u0105 \u201eNeo-Europ\u0119\u201d, b\u0119d\u0105c\u0105 dzi\u015b jednym z najbardziej przyjaznych biologicznie Bia\u0142ym miejsc na \u015bwiecie.<\/p>\n

Odpowiedzi\u0105 na to i podobne pytania zwi\u0105zane z histori\u0105 europejskiej kolonizacji s\u0105 rozdzia\u0142y si\u00f3dmy, \u00f3smy i dziewi\u0105ty ksi\u0105\u017cki, omawiaj\u0105ce perypetie i wp\u0142yw wywierany na nowych l\u0105dach przez cz\u0142onk\u00f3w \u2013 jak zn\u00f3w nieco niezgrabnie nazywa to autor – \u201eposzerzonej rodziny europejskich kolonizator\u00f3w\u201d, kt\u00f3rych ci, mniej lub bardziej intencjonalnie, zabierali w swoje zamorskie wyprawy. S\u0105 to kolejno: ro\u015bliny, zwierz\u0119ta oraz zarazki i paso\u017cyty.<\/p>\n

Trzy wspomniane rozdzia\u0142y stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki i pomieszczone w nich wywody\u00a0 czyta si\u0119 z naprawd\u0119 du\u017cym zainteresowaniem. Historia powstania \u015bwiatowego \u201eimperium\u201d mniszka lekarskiego, zag\u0142ady rodzimych gatunk\u00f3w traw na po\u0142udniowoameryka\u0144skich pampasach, przera\u017caj\u0105cej sw\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 eksterminacji szczura nowozelandzkiego przez szczury przyby\u0142e z Europy, poprzedzaj\u0105cej w\u0142a\u015bciwy europejski podb\u00f3j epidemiologicznej i demograficznej katastrofy cywilizacji budowniczych kopc\u00f3w we wschodniej cz\u0119\u015bci Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, gdzie w momencie przybycia pierwszych kolonizator\u00f3w \u017cy\u0142y ju\u017c tylko koczownicze plemiona zbieracko-\u0142owieckie, s\u0105 opowie\u015bciami tyle\u017c pasjonuj\u0105cymi, co dostarczaj\u0105cymi wiedzy z rzadka jedynie znanej osobom zainteresowanym stosunkami mi\u0119dzynarodowymi i wykorzystywanej w analizie historycznej.<\/p>\n

\u00a0Znalaz\u0142szy si\u0119 w nowych ale przypominaj\u0105cych warunkami europejskie ekumenach, gatunki\u00a0 eurazjatyckiej flory i fauny wykazywa\u0142y zadziwiaj\u0105ce reakcje adaptacyjne.<\/p>\n

Wt\u00f3rnie zdzicza\u0142e stada \u015bwi\u0144, koni, byd\u0142a, k\u00f3z, a nawet bardziej delikatnych gatunk\u00f3w jak owce, kr\u00f3liki i pszczo\u0142y sia\u0142y zniszczenie po\u015br\u00f3d miejscowych ro\u015blin i zwierz\u0105t, zasiedla\u0142y nowe obszary, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w wielkie stada, nabiera\u0142y zachowa\u0144 agresywnych, a niekiedy zagra\u017ca\u0142y i powodowa\u0142y pop\u0142och nie tylko w\u015br\u00f3d lud\u00f3w autochtonicznych, ale tak\u017ce w\u015br\u00f3d samych europejskich kolonizator\u00f3w \u2013 stwarzaj\u0105c niebezpiecze\u0144stwo dla ich upraw, zwierz\u0105t hodowlanych, a nawet zab\u0142\u0105kanych w g\u0142uszy pojedynczych osadnik\u00f3w.<\/p>\n

Znane w Europie, a niekiedy i od wiek\u00f3w wykorzystywane w rolnictwie, ro\u015bliny jak rzepa, gorczyca, mi\u0119ta, rumianek, koniczyna bia\u0142a, wiechlina \u0142\u0105kowa, karczoch hiszpa\u0144ski, pop\u0142och pospolity, szczaw k\u0119dzierzawy, portulaka i wiele innych osi\u0105gn\u0119\u0142y osza\u0142amiaj\u0105cy sukces ewolucyjny w \u201eNeo-Europach\u201d, zast\u0119puj\u0105c niemal ca\u0142kowicie miejscow\u0105 flor\u0119. Znane nam z rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w XIX w. powie\u015bci i film\u00f3w przygodowych \u0142\u0105ki i lasy Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, Australii, Pampy i Gran Chaco w znacznej mierze zasiedlone by\u0142y ju\u017c nie ro\u015blinno\u015bci\u0105 rodzim\u0105, lecz gatunkami eurazjatyckimi.<\/p>\n

Cz\u0119\u015bciej uwzgl\u0119dniane w analizie historycznej jest spustoszenie szerzone w\u015br\u00f3d autochtonicznych populacji ludzkich Ameryki i Australazji przez zawleczone z Europy paso\u017cyty jelitowe i choroby, jak osp\u0119 prawdziw\u0105, dyfteryt, jaglic\u0119, krztusiec, osp\u0119 wietrzn\u0105, d\u017cum\u0119 dymieniczn\u0105, malari\u0119, dur brzuszny, choler\u0119, \u017c\u00f3\u0142t\u0105 febr\u0119, deng\u0119, szkarlatyn\u0119, czerwonk\u0119 pe\u0142zakow\u0105 czy gryp\u0119, a tak\u017ce ca\u0142y szereg chor\u00f3b wenerycznych.<\/p>\n

Rzadziej zdajemy sobie jednak spraw\u0119 z rozmiar\u00f3w demograficznego i cywilizacyjnego spustoszenia spowodowanego przez zawleczone z Europy epidemie. Operuj\u0105c dost\u0119pnymi dzi\u015b danymi liczbowymi i szacunkami w tej dziedzinie, Crosby opisuje nam zatrwa\u017caj\u0105c\u0105 swymi rozmiarami i skutkami biologiczn\u0105 zag\u0142ad\u0119 i b\u0119d\u0105ce jej skutkiem cywilizacyjne za\u0142amanie, jakie sta\u0142y si\u0119 udzia\u0142em mieszka\u0144c\u00f3w teren\u00f3w pomi\u0119dzy Atlantykiem, Missisipi , Wielkimi Jeziorami a Zatok\u0105 Meksyka\u0144sk\u0105 \u2013 w miejscu, gdzie wcze\u015bniej istnia\u0142a znajduj\u0105ca si\u0119 pod cywilizacyjnym oddzia\u0142ywaniem P\u0142askowy\u017cu Meksyka\u0144skiego kwitn\u0105ca kultura, odpowiadaj\u0105ca poziomem swego rozwoju materialnego bezpo\u015brednim przodkom Sumer\u00f3w, Europejczycy zastali kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy w\u0119drownych my\u015bliwych lub ziemie ca\u0142kowicie bezludne (jak np. dolina Ohio i tereny dzisiejszego Kentucky). Bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105ca europejsk\u0105 kolonizacj\u0119 historia tego regionu przypomina nieco scenariusz powie\u015bci lub filmu \u201epost-apokaliptycznego\u201d.<\/p>\n

Podobnie, dok\u0142adniejsza analiza przyczyn znikni\u0119cia zamieszkuj\u0105cego Wyspy Kanaryjskie ludu Guancz\u00f3w, zamieszkuj\u0105cych Antyle plemion Arawak\u00f3w i Karaib\u00f3w, czy upadku pa\u0144stwa Aztek\u00f3w, wskazuje na czynniki epidemiologiczne. Europejski podb\u00f3j tych kraj\u00f3w by\u0142by bez oddzia\u0142ywania tych czynnik\u00f3w o wiele trudniejszy, bo w ko\u0144cu przewaga dawana nielicznej grupie przez stalowy miecz i muszkiet nie jest wystarczaj\u0105ca, by pozwoli\u0107 jej zniszczy\u0107 rozleg\u0142e i ludne imperia, oraz ca\u0142kowicie lub prawie ca\u0142kowicie wyniszczy\u0107 ich mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

W wywodzie Crosby’ego warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na kwesti\u0119 celowo lub mimowolnie wywo\u0142ywanych przez cz\u0142owieka katastrof ekologicznych i\u00a0 ich wp\u0142ywu na rozw\u00f3j cywilizacyjno-polityczny. Niekt\u00f3re z przytaczanych przez autora przyk\u0142ad\u00f3w s\u0105 do\u015b\u0107 zabawne, jak na przyk\u0142ad te o za\u0142amaniu si\u0119 hiszpa\u0144skiej kolonizacji jednej z wysp archipelagu kanaryjskiego w konsekwencji spustosze\u0144 powodowanych tam przez rozmna\u017caj\u0105ce si\u0119 w niekontrolowany spos\u00f3b i wy\u017ceraj\u0105ce uprawy i miejscow\u0105 ro\u015blinno\u015b\u0107, przypadkowo zaszczepione kr\u00f3liki. Na innej wyspie, g\u00f3r\u0119 nad przybyszami z Europy przej\u015bciowo wzi\u0119\u0142y… wt\u00f3rnie zdzicza\u0142e os\u0142y. W innych przypadkach, celowe wypalanie las\u00f3w pierwotnie porastaj\u0105cych Wyspy Kanaryjskie poskutkowa\u0142o nie tylko bezpowrotn\u0105 utrat\u0105 szansy poznania zniszczonej w ten spos\u00f3b flory tego archipelagu, ale tak\u017ce kryzysem ekologicznym i gospodarczym zamieszkuj\u0105cych go populacji rodzimych i kolonialnych. Jeszcze bardziej dramatyczne znaczenie podobne b\u0142\u0119dy mia\u0142y w przypadku norweskiej kolonizacji Grenlandii i pr\u00f3b osadnictwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej. Te i wiele innych przyk\u0142ad\u00f3w unaocznia czytelnikowi, \u017ce \u015bwiadoma polityka w zakresie ekologii nie jest oderwanym od rzeczywisto\u015bci ideologicznym populizmem, ale \u017ce nieznajomo\u015b\u0107 i lekcewa\u017cenie tej sfery przynosi\u0142o historycznie – i potencjalnie wci\u0105\u017c mo\u017ce przynosi\u0107 \u2013 negatywne skutki dla cywilizacji ludzkiej.<\/p>\n

Podsumowaniem wywod\u00f3w autora jest kompleksowe, ekologiczno-historyczne studium przypadku w postaci kolonizacji najs\u0142abiej chyba w Polsce znanej spo\u015br\u00f3d \u201eNeo-Europ\u201d, a mianowicie Nowej Zelandii. Autor opowiada nam dzieje zasiedlenia tego archipelagu przez Polinezyjczyk\u00f3w, nast\u0119pnie za\u015b r\u00f3wnie\u017c przez Europejczyk\u00f3w. Metoda autora zostaje tu zastosowana w ca\u0142ej swojej rozci\u0105g\u0142o\u015bci, bowiem to co wcze\u015bniej opisywa\u0142 w uj\u0119ciu chronologicznym lub problemowym, w tym przypadku opisuje niejako w strukturze macierzowej, kombinuj\u0105cej wszystkie traktowane uprzednio w izolacji zmienne. Efekt jest bardzo interesuj\u0105cy i z pewno\u015bci\u0105 stanowi\u0107 mo\u017ce wz\u00f3r, a w ka\u017cdym razie znacz\u0105cy punkt odniesienia dla niekt\u00f3rych analiz geopolitycznych.<\/p>\n

Podczas lektury ksi\u0105\u017cki, do czytelnika wraca wci\u0105\u017c pytanie: dlaczego to w\u0142a\u015bnie zamieszkuj\u0105ca Europ\u0119 odmiana cz\u0142owieka, europejskie ro\u015bliny, europejskie zwierz\u0119ta i europejskie zarazki spustoszy\u0142y Nowy \u015awiat i Australazj\u0119, nie nast\u0105pi\u0142a za\u015b podobna inwazja w przeciwn\u0105 stron\u0119? Dlaczego w Australii \u017cywica wielo\u015bwiatowa i ptaki kiwi ust\u0105pi\u0142y przed mniszkiem lekarskim i domowym kotem? Dlaczego na pampie rodzime strusie nandu i guanaki zosta\u0142y przep\u0119dzone przez europejskie konie byd\u0142o? Dlaczego w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej to ludzie m\u00f3wi\u0105cy j\u0119zykami indoeuropejskimi wyt\u0119pili lub zepchn\u0119li na margines ludzi pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 j\u0119zykami algonki\u0144skimi i muskogejskimi? Dlaczego sukces ewolucyjny nie obra\u0142 przeciwnego zwrotu i, cho\u0107by spo\u015br\u00f3d wielkich prze\u017cuwaczy, to australijskie kangury i nowozelandzkie ptaki moa ponios\u0142y wzgl\u0119dn\u0105 pora\u017ck\u0119? Dlaczego pomimo wwo\u017cenia do port\u00f3w Europy bel i beczek tytoniu, ry\u017cu, bawe\u0142ny, we\u0142ny, indygo, rozmaitych zb\u00f3\u017c, a tak\u017ce drewna budulcowego, sk\u00f3r i niezliczonej ilo\u015bci innych towar\u00f3w z Ameryki, Australii i Nowej Zelandii nie nast\u0105pi\u0142a w Starym \u015awiecie ekologiczna inwazja ro\u015blin ameryka\u0144skich lub australijskich? Dlaczego europejskie zarazki i paso\u017cyty zbiera\u0142y krwawe \u017cniwo w\u015br\u00f3d autochtonicznych mieszka\u0144c\u00f3w kraj\u00f3w kolonizowanych, natomiast \u017cadna choroba kolonialna nie zachwia\u0142a populacj\u0105 Europy, a jedyn\u0105 kt\u00f3ra zdo\u0142a\u0142a si\u0119 w powa\u017cny spos\u00f3b rozprzestrzeni\u0107 by\u0142a ameryka\u0144ska ki\u0142a?<\/p>\n

Odpowiedzi na te pytania autor udziela w rozdzia\u0142ach drugim, oraz w dw\u00f3ch ostatnich. Nie jest to odpowied\u017a zaskakuj\u0105ca, ale w swojej oczywisto\u015bci nie\u0142atwa do odgadni\u0119cia. W tym miejscu nie b\u0119dziemy jej zdradza\u0107, zach\u0119caj\u0105c czym usilniej czytelnika tej recenzji, by samodzielnie zapozna\u0142 si\u0119 z ni\u0105 na kartach doskona\u0142ej pracy prof. Crosby’ego.<\/p>\n

\n

Ronald Lasecki\u00a0<\/strong><\/p>\n

\n

Alfred W. Crosby, Imperializm ekologiczny. Biologiczna ekspansja Europy 900-1900<\/i>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.\u00a0\u00a0 <\/b><\/p>\n

Przypisy: <\/span><\/b><\/p>\n

1. Przyk\u0142adem niech b\u0119dzie niezwykle interesuj\u0105cy i do\u015b\u0107 przekonuj\u0105cy wyw\u00f3d Jareda Diamonda na temat klimatycznych, geograficznych i przyrodniczych uwarunkowa\u0144 r\u00f3\u017cnic w poziomach rozwoju gospodarczego i stabilno\u015bci spo\u0142eczno-politycznej Haiti i Dominikany. Zob. Ten\u017ce, Upadek. Dlaczego niekt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwa upad\u0142y, a innym si\u0119 uda\u0142o<\/i>, Warszawa 2007, s. 290-315.<\/p>\n

\n2. Autor, kt\u00f3rego prac\u0119 tu omawiamy, nie u\u017cywa \u2013 co warto zaznaczy\u0107 i wskaza\u0107 jako jeden z mo\u017cliwych powod\u00f3w niedostrze\u017cenia go przez rodzime \u015brodowiska geopolityczne \u2013 terminu \u201egeopolityka\u201d i w omawianej pozycji nie daje \u017cadnych powod\u00f3w, by domniemywa\u0107 \u017ce zna\u0107 m\u00f3g\u0142 prace czo\u0142owych przedstawicieli geopolityki.<\/p>\n

3. Istniej\u0105 niemieckie, szwedzkie, polskie, hiszpa\u0144skie, portugalskie, w\u0142oskie, greckie, tureckie, chi\u0144skie, japo\u0144skie i korea\u0144skie t\u0142umaczenia pracy.<\/p>\n

4. Opr\u00f3cz angielskiej, istniej\u0105 te\u017c wersje portugalska, hiszpa\u0144ska, francuska, w\u0142oska, szwedzka, s\u0142owe\u0144ska, japo\u0144ska i korea\u0144ska.<\/p>\n

5. Powsta\u0142y t\u0142umaczenia na j\u0119zyki hiszpa\u0144ski, w\u0142oski i korea\u0144ski.<\/p>\n

\"imperializm-ekologiczny-b-iext10630733\"<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Perspektywa ekologiczna, naszym zdaniem, nie zyska\u0142a sobie, jak dotychczas, nale\u017cnego miejsca w publicystyce i og\u00f3lnodost\u0119pnej literaturze popularnonaukowej i naukowo-dydaktycznej dotycz\u0105cej geopolityki i stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Wydane […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11618,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[6,11],"tags":[309,501,794],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/12\/imperializm-ekologiczny-b-iext10630733.jpg?fit=379%2C600&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-31n","jetpack-related-posts":[{"id":21586,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21586","url_meta":{"origin":11617,"position":0},"title":"Chile: Syjoni\u015bci zmy\u015blili nar\u00f3d","date":"9 lipca 2015","format":false,"excerpt":"Imad Nabil Jada, palesty\u0144ski ambasador w Chile, podczas wyst\u0105pienia w Santiago przypomnia\u0142, \u017ce nie ma czego\u015b takiego, jak nar\u00f3d \u017cydowski. \u2013 Palesty\u0144czycy nie uznaj\u0105 istnienia \u017byd\u00f3w. (\u2026). To nie jest moja opinia. Mo\u017cemy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do \u017cydowskiego profesora z uniwersytetu w Tel Awiwie, Szlomo Sanda i jego ksi\u0105\u017cki \u201eThe Invention\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/anti-semitism-pinocchio.jpg?fit=520%2C539&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":1222,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=1222","url_meta":{"origin":11617,"position":1},"title":"XV wiek \u2013 pocz\u0105tki tradycjonalizmu integralnego?","date":"6 grudnia 2011","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: Prezentujemy Czytelnikom fragmenty przedwojennego polskiego opracowania po\u015bwi\u0119conego w\u0142oskiej ga\u0142\u0119zi filozofii plato\u0144skiej w XV wieku. Pogl\u0105dy filozof\u00f3w z tego kr\u0119gu uderzaj\u0105co przypominaj\u0105 tezy g\u0142oszone pi\u0119\u0107set lat p\u00f3\u017aniej przez przedstawicieli \u201etradycjonalizmu integralnego\u201d. Wskazuj\u0105 te\u017c, \u017ce pomi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem a poga\u0144stwem nale\u017cy widzie\u0107 raczej kontynuacj\u0119 ni\u017c przeciwie\u0144stwo \u2013 co kilka wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej\u2026","rel":"","context":"In "Religia"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":139,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=139","url_meta":{"origin":11617,"position":2},"title":"Aleksander Dugin nowym sekretarzem generalnym Zwi\u0105zku Rosji i Bia\u0142orusi?","date":"6 listopada 2011","format":false,"excerpt":"Sekretarz generalny Pa\u0144stwa Zwi\u0105zkowego Rosji i Bia\u0142orusi Pawe\u0142 Borodin nie zostanie wybrany na now\u0105 kadencj\u0119 w grudniu. Jego zbli\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 rezygnacj\u0119 og\u0142osi\u0142 Aleksander \u0141ukaszenko w Mi\u0144sku, a potwierdzi\u0142 Kreml. W miejsce Borodina, wed\u0142ug \u017ar\u00f3d\u0142a w administracji prezydenta Rosji, typowany jest szef Mi\u0119dzynarodowego Ruchu Eurazjatyckiego, prof. Aleksander Dugin.Eksperci uwa\u017caj\u0105, \u017ce jest\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":27183,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=27183","url_meta":{"origin":11617,"position":3},"title":"Ukraina: Wojsko Polskie zajmie nas w par\u0119 dni i b\u0119dzie nam lepiej","date":"23 pa\u017adziernika 2016","format":false,"excerpt":"Zdaniem ukrai\u0144skiego eksperta wojskowego Wojsko Polskie osi\u0105gn\u0119\u0142oby przedwojenne granice w ci\u0105gu pi\u0119ciu dni, a okupacja mog\u0142aby cieszy\u0107 si\u0119 poparciem lokalnej ludno\u015bci. W rozmowie jak\u0105 opublikowa\u0142 ukrai\u0144ski portal vgolos.com.ua, rozwa\u017cany jest mo\u017cliwy atak Polski na Ukrain\u0119. Zdaniem redaktor\u00f3w portalu, zar\u00f3wno polska polityka zwi\u0105zana z d\u0105\u017ceniami do uznania rzezi wo\u0142y\u0144skiej za ludob\u00f3jstwo,\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/4IV6uVT1.jpg?fit=281%2C281&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":18428,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=18428","url_meta":{"origin":11617,"position":4},"title":"Polska: Morderca z Odessy z polsk\u0105 wiz\u0105","date":"5 stycznia 2015","format":false,"excerpt":"Jak poinformowa\u0142 dr Mateusz Piskorski w\u00a0wywiadzie dla radia RDC, potwierdzaj\u0105c i zamieszczaj\u0105c p\u00f3\u017aniej t\u0119 informacj\u0119 na swoim blogu, jeden z banderowskich morderc\u00f3w odpowiedzialnych za masakr\u0119 i spalenie \u017cywcem kilkudziesi\u0119ciu ludzi w domu zwi\u0105zkowym w Odessie, przebywa obecnie na terenie Unii Europejskiej i pos\u0142uguje si\u0119 polsk\u0105 wiz\u0105. Niejaki\u00a0Myko\u0142a Wo\u0142kow (ur. 1981),\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/01\/Untitled.png?fit=372%2C243&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":18546,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=18546","url_meta":{"origin":11617,"position":5},"title":"Polska: Praca za \u201emisk\u0119 ry\u017cu\u201d","date":"9 stycznia 2015","format":false,"excerpt":"W bardzo nieodpowiednim, optymistycznym tonie, polskie media donosz\u0105 o wysokiej pozycji Krakowa w rankingu miast \u201enajatrakcyjniejszych na \u015bwiecie dla inwestycji z sektora outsourcingowego\u201d. Stolica Ma\u0142opolski znalaz\u0142a si\u0119 na 9 miejscu, b\u0119d\u0105c wyprzedzon\u0105 przez takie miasta jak Bangalore, Mumbaj, Delhi, \u0106ennaj, Pune (Indie), czy Manila i Cebu City (Filipiny). Ranking zosta\u0142\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/01\/callcenter.jpg?fit=1200%2C1200&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11617"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11617"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11617\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11767,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11617\/revisions\/11767"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11618"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11617"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11617"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11617"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}