\u201eNiech ci\u0119 nie zra\u017ca kolor mojej sk\u00f3ry,<\/i><\/p>\n
Ciemnej odziewy pal\u0105cego s\u0142o\u0144ca\u201d<\/i><\/p>\n
\n<\/p>\n
(Szekspir \u2013 Kupiec wenecki<\/i>)<\/p>\n
\n<\/p>\n
Przemin\u0105\u0142 stary \u015bwiat stworzony przez naszych polinezyjskich przodk\u00f3w, a \u015bwiat nowy dopiero si\u0119 kszta\u0142tuje. (\u2026) Rozlecia\u0142y si\u0119 w py\u0142 wielkie pe\u0142nomorskie \u0142odzie, a dow\u00f3dcy wypraw morskich i znawcy rzemi\u00f3s\u0142 odeszli do krainy duch\u00f3w. Oznaki i symbole duchowej i doczesnej w\u0142adzy zosta\u0142y rozproszone po muzeach innych lud\u00f3w. S\u0142awa epoki kamienia ulotni\u0142a si\u0119 z Polinezji.<\/i><\/p>\n
Stara sie\u0107 pe\u0142na jest dziur, jej oka przegni\u0142y, od\u0142o\u017cono j\u0105 wi\u0119c na bok.<\/i><\/p>\n
Jak\u0105 to now\u0105 zarzuca si\u0119 sie\u0107 ryback\u0105?<\/i><\/p>\n
\n<\/p>\n
(Te Rangi Hiroa)<\/p>\n
\n<\/p>\n
\n<\/p>\n
\u201eKaa puu te ruha; kaa hao te rangatahi<\/b><\/i>\u201d<\/b>1<\/sup><\/a><\/b><\/sup> \u2013 <\/b><\/i>rodzina maoryjska pomi\u0119dzy \u015bwiatem tradycyjnym a nowo\u017cytno\u015bci\u0105. <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n \n<\/p>\n Wst\u0119p<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n W pracy tej jako \u201eMaorys\u00f3w\u201d b\u0119dziemy rozumie\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Nowej Zelandii pochodzenia polinezyjskiego. Odrzucamy, jako wprowadzaj\u0105c\u0105 uci\u0105\u017cliwy zam\u0119t semantyczny, konwencj\u0119 nazywania \u201eMaorysami\u201d wszystkich Polinezyjczyk\u00f3w, tak wi\u0119c mieszka\u0144c\u00f3w atoli, wysp i archipelag\u00f3w obj\u0119tych gigantycznym tr\u00f3jk\u0105tem, kt\u00f3rego wierzcho\u0142kami s\u0105 Hawaje na p\u00f3\u0142nocy, Nowa Zelandia na po\u0142udniu i Wyspa Wielkanocna na wschodzie. Jako brzmi\u0105ce ju\u017c dzi\u015b zbyt pretensjonalnie odrzucamy te\u017c nazywanie rodowitych mieszka\u0144c\u00f3w Nowej Zelandii \u201eMaorami\u201d lub \u201eMaoryjczykami\u201d, cho\u0107 i takie okre\u015blenia znane s\u0105 w polskiej tradycji j\u0119zykowej. Jako z nacechowanego pejoratywnie, rezygnujemy te\u017c z okre\u015blania Maorys\u00f3w mianem \u201edzikich\u201d, \u201eniecywilizowanych\u201d, \u201eprymitywnych\u201d itp. <\/p>\n \n<\/p>\n Celem pracy jest opisanie fundamentalnego przeistoczenia, jakiemu uleg\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie w konsekwencji zetkni\u0119cia si\u0119 z nowo\u017cytno\u015bci\u0105 i akulturacji zaistnia\u0142ej w wyniku zderzenia si\u0119 jego rodzimej kultury z kultur\u0105 zachodni\u0105. <\/p>\n \n<\/p>\n Kultur\u0119 maoryjsk\u0105 sprzed kolonizacji uznajemy tu za archaiczn\u0105. Rozumiemy pod tym poj\u0119ciem zar\u00f3wno fakt, i\u017c nie przesz\u0142a ona stadium cywilizacyjnych przemian towarzysz\u0105cych rewolucji agrarnej, jak i fakt, i\u017c charakter tej kultury by\u0142 na wskro\u015b sakralny, ona za\u015b sama ukierunkowana metafizycznie. Argumentowanie tego drugiego pogl\u0105du zbytnio jednak odbiega\u0142oby od zasadniczego w\u0105tku pracy i zaj\u0119\u0142o zbyt du\u017co miejsca, tote\u017c pozwalamy sobie zasugerowa\u0107 zainteresowanym czytelnikom samodzielne poszukiwania w tej dziedzinie. Przywo\u0142ywana w pracy literatura przedmiotu, dostarcza tu naszym zdaniem odpowiednich sugestii i wskaz\u00f3wek bibliograficznych. <\/p>\n \n<\/p>\n Cywilizacj\u0119 zachodni\u0105, reprezentowan\u0105 w kontaktach z Maorysami g\u0142\u00f3wnie przez bia\u0142ych Brytyjczyk\u00f3w, uznajemy z kolei za wytw\u00f3r nowo\u017cytno\u015bci (Moderny), zwi\u0105zanej mi\u0119dzy innymi z odmiennym ni\u017c w kulturach archaicznych rozumieniem istoty cz\u0142owieka, jego roli, powinno\u015bci i miejsca wobec spo\u0142ecze\u0144stwa, wsp\u00f3lnoty, ziemi i przyrody, sacrum<\/i> wreszcie. Niekt\u00f3re z tych moment\u00f3w r\u00f3\u017cnicuj\u0105cych, szczeg\u00f3lnie te determinuj\u0105ce naszym zdaniem istniej\u0105c\u0105 struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105, tak wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c rodzinn\u0105, zostan\u0105 om\u00f3wione w pracy.<\/p>\n \n<\/p>\n Wychodzimy tu z za\u0142o\u017cenia o esencjonalnie r\u00f3\u017cnym, nawet przeciwstawnym sobie charakterze kultury tradycyjnej i cywilizacji nowo\u017cytnej. Idziemy tu \u015bladem etnolog\u00f3w orientuj\u0105cych si\u0119 na przesz\u0142o\u015b\u0107, postrzegaj\u0105cych kultur\u0119 maoryjsk\u0105 jako kompletn\u0105, pe\u0142n\u0105 i funkcjonaln\u0105 w czasach sprzed jej akulturacji z cywilizacj\u0105 zachodni\u0105. Akulturacj\u0119 t\u0105 (westernizacj\u0119) postrzegamy raczej jako czynnik destrukcji i rozk\u0142adu ni\u017c transformacji. Innymi s\u0142owy, naszym zdaniem, przemiany jakim uleg\u0142a w nowo\u017cytno\u015bci kultura maoryjska \u2013 w tym maoryjska rodzina, kt\u00f3r\u0105 staramy si\u0119 w tej pracy om\u00f3wi\u0107 \u2013 by\u0142y to\u017csame z zag\u0142ad\u0105 jej kluczowych element\u00f3w. <\/p>\n \n<\/p>\n Konstruuj\u0105c wyw\u00f3d, wychodzimy z za\u0142o\u017cenia potwierdzonego ustaleniami przywo\u0142ywanych badaczy, \u017ce znana na Zachodzie rodzina nuklearna jest wytworem nowo\u017cytno\u015bci, nieznanym tradycyjnym spo\u0142eczno\u015bciom maoryjskim. St\u0105d spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pracy po\u015bwi\u0119camy opisowi archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego, staraj\u0105c si\u0119 wskaza\u0107, jakiego rodzaju struktury i instytucje spo\u0142eczne istnia\u0142y w nim, zanim pojawi\u0142a si\u0119 rodzina nuklearna typu zachodniego, w spos\u00f3b niepe\u0142ny i zmieniony suplementuj\u0105ca ich funkcje. Opis nie dotyczy rodziny w takiej postaci, w jakiej znamy j\u0105 na wsp\u00f3\u0142czesnym Zachodzie. Rodzina taka bowiem w archaicznym spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim nie istnia\u0142a. W to miejsce staramy si\u0119 wskaza\u0107, \u017ce w pewnym sensie \u2013 ze wzgl\u0119du na rozumienie pokrewie\u0144stwa i cykl rozwoju demograficznego i przestrzennej ekspansji \u2013 najwi\u0119ksze istniej\u0105ce w tym spo\u0142ecze\u0144stwie struktury, a mianowicie plemiona, by\u0142y jako ca\u0142o\u015bci wielkimi rodzinami<\/b>. <\/p>\n Skoro zatem wobec przednowo\u017cytneego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego nie jest mo\u017cliwe \u015bcis\u0142e rozdzielenie zagadnienia struktury spo\u0142ecznej od zagadnienia rodziny, skazani jeste\u015bmy na opisanie w cz\u0119\u015bci pierwszej naszej pracy charakteru takich element\u00f3w tej struktury jak r\u00f3d, klan, plemi\u0119, a nawet daj\u0105cych si\u0119 w nim wyodr\u0119bni\u0107 warstw spo\u0142ecznych: wodz\u00f3w, arystokracji i posp\u00f3lstwa. Jak staramy si\u0119 to wykaza\u0107, na kszta\u0142t i tre\u015b\u0107 tych struktur, kluczowy wp\u0142yw mia\u0142y zale\u017cno\u015bci i stosunki w innych spo\u0142ecze\u0144stwach ograniczone zasi\u0119giem do rodziny. Has\u0142owo odnosimy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do niekt\u00f3rych tre\u015bci i znacze\u0144 mistycznych i sakralnych przypisywanych przez archaicznych Maorys\u00f3w opisywanym przez nas instytucjom. <\/p>\n \n<\/p>\n Znaczenie czynnika kluczowego dla rozpadu archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego przypisujemy zmianie struktury w\u0142asno\u015bciowej. Dokona\u0142a si\u0119 ona w warunkach brytyjskiego podboju i kolonizacji archipelagu, st\u0105d te\u017c drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pracy po\u015bwi\u0119camy wielce skr\u00f3towemu, by nie powiedzie\u0107 wr\u0119cz has\u0142owemu, om\u00f3wieniu przemian w tej dziedzinie. Przedmiotem pracy nie jest jednak gospodarcza historia Nowej Zelandii ani historia Maorys\u00f3w, zatem staramy si\u0119 nadmiernie nie rozci\u0105ga\u0107 tego w\u0105tku. Jego om\u00f3wienie uwa\u017camy za konieczne, jako czynnika warunkuj\u0105cego i t\u0142a dla przemian b\u0119d\u0105cych g\u0142\u00f3wnym tematem pracy, zb\u0119dne jednak zbytnie jego rozbudowywanie, jako nie b\u0119d\u0105cego elementem samodzielnym i nie wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cego centralnego w\u0105tku wywodu.<\/p>\n \n<\/p>\n W cz\u0119\u015bci trzeciej opisujemy kszta\u0142t nowo\u017cytnego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego. Staramy si\u0119 przy tym podkre\u015bli\u0107 te jego cechy, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 nam by\u0107 reliktami przeniesionymi z epoki archaicznej, adoptuj\u0105cymi si\u0119 za\u015b w warunkach nowo\u017cytno\u015bci jako patologiczne. Zwracamy r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 na trudno\u015bci adaptacyjne spo\u0142ecze\u0144stwa ukszta\u0142towanego w warunkach przednowo\u017cytnych, wobec \u201einwazji nowoczesno\u015bci\u201d i \u201eszoku przysz\u0142o\u015bci\u201d, jakie dotkn\u0119\u0142y Maorys\u00f3w w okresie kolonialnym i pokolonialnym. <\/p>\n \n<\/p>\n Wprowadzenie: Maorysi i Polinezja<\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Nowa Zelandia zasiedlona zosta\u0142a w trzech falach migracyjnych pomi\u0119dzy X a XIV wiekiem przez ludno\u015b\u0107 pochodzenia polinezyjskiego, pos\u0142uguj\u0105c\u0105 si\u0119 j\u0119zykami z malajsko-polinezyjskiej podrodziny j\u0119zykowej i przemieszczaj\u0105c\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi wyspami i archipelagami Pacyfiku na dwukad\u0142ubowych \u0142odziach z pok\u0142adem i masztami, lub na \u0142odziach jednokad\u0142ubowych ze stabilizuj\u0105cym je p\u0142ywakiem na wysi\u0119gniku2<\/sup><\/a><\/sup>. Wraz z Wysp\u0105 P\u00f3\u0142nocn\u0105 (Te Ikaa Maui<\/i>) oraz Wysp\u0105 Po\u0142udniow\u0105 (Te Waki Punamu<\/i>) zasiedlone zosta\u0142y tak\u017ce po\u0142o\u017cone na po\u0142udnie od nich mniejsze wyspy i archipelagi Chatham, Antypod\u00f3w, Aucland i Campbella. Zasiedlenie wysp Nowej Zelandii dokona\u0142o si\u0119 w toku tzw. ekspansji austronezyjskiej, rozpocz\u0119tej przez mieszka\u0144c\u00f3w Tajwanu lub po\u0142udniowych Chin oko\u0142o czwartego tysi\u0105clecia przed Chrystusem. To w\u0142a\u015bnie na ten okres datuje si\u0119 pocz\u0105tek wytwarzania przez nich charakterystycznych wyg\u0142adzonych kamiennych narz\u0119dzi i zdobionej ceramiki (tzw. ceramika Ta\u2014p’en-k’eng), pochodz\u0105ce za\u015b z nieco p\u00f3\u017aniejszego okresu pozosta\u0142o\u015bci tajwa\u0144skiego ry\u017cu i proso \u015bwiadcz\u0105 o zwi\u0119kszeniu produktywno\u015bci \u00f3wczesnego rolnictwa3<\/sup><\/a><\/sup>. Zar\u00f3wno tradycja ustna Maorys\u00f3w, jak i wsp\u00f3\u0142czesne badania archeologiczne dostarczaj\u0105 dowod\u00f3w na przybycie na wyspy Nowej Zelandii ok. 950 roku n.e. wyprawy \u017ceglarza imieniem Kupe. Oko\u0142o 1150 roku w Bay of Plenty wyl\u0105dowa\u0107 mia\u0142a kolejna wyprawa dowodzona przez legendarnego Toi. Oko\u0142o 1350 roku do wybrze\u017cy archipelagu dop\u0142yn\u0105\u0107 za\u015b mia\u0142a ostatnia i najliczniejsza fala migrant\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli na pok\u0142adach tzw. \u201eWielkiej Flotylli\u201d, najprawdopodobniej z archipelagu Wysp Towarzystwa lub Wysp Cooka, l\u0105duj\u0105c w regionie Bay of Plenty. To w\u0142a\u015bnie oni kulturowo, etnicznie i antropologicznie zasymilowali poprzednich osiedle\u0144c\u00f3w, nast\u0119pnie za\u015b poprzez podboje i ma\u0142\u017ce\u0144stwa dali pocz\u0105tek szczepom zamieszkuj\u0105cym ca\u0142e terytorium archipelagu. <\/p>\n \n<\/p>\n Rodzina polinezyjska r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 znacz\u0105co od zachodniej. By\u0142a to rodzina wielopokoleniowa, bardziej przypominaj\u0105ca klan, w takim kszta\u0142cie, w jakim istnia\u0142 on w Szkocji czy Irlandii, lub we wczesno\u015bredniowiecznej Polsce. W domu rodzinnym \u017cy\u0142y wsp\u00f3lnie trzy, lub nawet cztery pokolenia. Gdy dom ten ulega\u0142 przepe\u0142nieniu, nowy budowany by\u0142 w jego pobli\u017cu dla m\u0142odszej linii rodowej. Przedstawiciele m\u0142odszej i starszej linii pozostawali w bliskich i cz\u0119stych kontaktach. Gdy kobieta wychodzi\u0142a za m\u0105\u017c za m\u0119\u017cczyzn\u0119 z odleg\u0142ej rodziny, przenosi\u0142a si\u0119 do domu rodziny m\u0119\u017ca. M\u0119\u017cczy\u017ani po\u015blubiaj\u0105cy kobiety z odleg\u0142ych rodzin sprowadzali je do w\u0142asnego domu rodzinnego. Kobieta taka zostawa\u0142a w\u0142\u0105czona do rodziny m\u0119\u017ca poprzez ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Dzieci ze zwi\u0105zku uznawane by\u0142y za cz\u0119\u015b\u0107 rodziny m\u0119\u017ca, dziedzicz\u0105c cz\u0142onkostwo po ojcu. Z up\u0142ywem czasu potomkowie danej rodziny rozprzestrzeniali si\u0119 w danym regionie, zachowuj\u0105c jednak przy tym silne zwi\u0105zki s\u0105siedzkie i \u015bwiadomo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego pochodzenia oraz pokrewie\u0144stwa. Cz\u0142onkowie rodziny dopuszczani byli na wielkie zebrania rodzinne, na kt\u00f3rych dyskutowano kwestie istotne dla ca\u0142o\u015bci klanu. <\/p>\n \n<\/p>\n Tego rodzaju instytucja rodziny-klanu, jak twierdzi uznany badacz etnologii tego regionu Te Rangi Hiroa (1877-1951), by\u0142a szeroko rozpowszechniona na wszystkich wyspach Polinezji4<\/sup><\/a><\/sup>. Kwestie dotycz\u0105ce ca\u0142ego rodu rozwi\u0105zywane by\u0142y wsp\u00f3lnie. Gdy spory wewn\u0119trzne, przeludnienie lub konflikty z silniejszymi s\u0105siadami zmusza\u0142y okre\u015blon\u0105 grup\u0119 do poszukiwania nowej siedziby na innych wyspach, w\u00f3wczas w\u015br\u00f3d emigrant\u00f3w wyruszaj\u0105cych w tej samej \u0142odzi by\u0142y na og\u00f3\u0142 osoby ze sob\u0105 spokrewnione. Wyl\u0105dowawszy na nowej ziemi, niewielkie grupy rozwija\u0142y si\u0119 wzd\u0142u\u017c tradycyjnych linii pokrewie\u0144stwa w wi\u0119ksze grupy rodzinne, nast\u0119pnie za\u015b w klany, w plemiona i w grupy plemienne, wci\u0105\u017c po\u0142\u0105czone wi\u0119zami pokrewie\u0144stwa i pochodzenia od wsp\u00f3lnego przodka. <\/p>\n \n<\/p>\n Pierwsi koloni\u015bci Nowej Zelandii przybyli na trzech wielkich \u0142odziach, w trzech grupach. Nazwali si\u0119 tangata whenua <\/i>(lud ziemi). Poszczeg\u00f3lne grupy przyj\u0119\u0142y za swe nazwy s\u0142owo \u201erzesza\u201d (tini<\/i>), oraz imi\u0119 przyw\u00f3dcy \u0142odzi na kt\u00f3rej przybyli na Now\u0105 Zelandi\u0119, po\u0142\u0105czone sp\u00f3jnikiem \u201eo\u201d. Nazwy trzech grup brzmia\u0142y wi\u0119c odpowiednio Tini o Maruiwi<\/i> (Rzesza Maruiwi’ego), Tini o Ruatamore <\/i>(Rzesza Ruatamore’go), oraz Tini o Taiwataro <\/i>(Rzesza Taiwataro’ego). W okresie p\u00f3\u017aniejszym wyodr\u0119bni\u0142a si\u0119 jeszcze czwarta grupa, nazwana od imienia jednego z cz\u0142onk\u00f3w oryginalnej za\u0142ogi \u0142odzi migrant\u00f3w Tini o Pananehu<\/i> (Rzesza Pananehu). Grupy te zasiedli\u0142y tereny dzisiejszych nowozelandzkich prowincji Taranaki, Hawke’s Bay i Auckland. Kolejne grupy przybysz\u00f3w osiedli\u0142y si\u0119 w regionie Whakatane (Tini o Awa<\/i> znana te\u017c pod imieniem o szerszym znaczeniu Tini o Toi<\/i>), oraz Wellington (Tini o Ngaitara<\/i>). Najliczniejsza jednak okaza\u0142a si\u0119 trzecia fala migrant\u00f3w, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 zar\u00f3wno na zachodnim jak i na wschodnim wybrze\u017cu Wyspy P\u00f3\u0142nocnej oko\u0142o 1350 roku. Wch\u0142on\u0119li oni ludno\u015b\u0107 poprzednich fal migracji, daj\u0105c pocz\u0105tek strukturze plemiennej, jaka istnia\u0142a na archipelagu w okresie jego europejskiej kolonizacji. <\/p>\n \n<\/p>\n I. Archaiczna rodzina maoryjska<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n 1. Genealogia i pokrewie\u0144stwo <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie z\u0142o\u017cone by\u0142o z r\u00f3\u017cnego poziomu nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie grup o charakterze genealogicznym. Afiliacja do tych grup mia\u0142a charakter ambilateralny, czyli Maorys m\u00f3g\u0142 si\u0119 do nich przy\u0142\u0105cza\u0107 poprzez dziedziczenie cz\u0142onkostwa po linii pochodzenia zar\u00f3wno \u017ce\u0144skiej jak i m\u0119skiej. Mo\u017cliwa by\u0142a r\u00f3wnoczesna przynale\u017cno\u015b\u0107 do kilku grup tego samego poziomu. By\u0142y to grupy ambilinealne, uprawnienie do cz\u0142onkostwa w kt\u00f3rych wyprowadzane by\u0142o z bycia potomkiem za\u0142o\u017cyciela plemienia w linii zar\u00f3wno m\u0119skiej jak i \u017ce\u0144skiej. Spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie r\u00f3\u017cni\u0142o si\u0119 zatem zar\u00f3wno od grup patrylinealnych, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z os\u00f3b spokrewnionych ze sob\u0105 w linii m\u0119skiej, jak i od grup matrylinealnych, kt\u00f3rych cz\u0142onkowie spokrewnieni s\u0105 w linii \u017ce\u0144skiej. Tworzyli spo\u0142ecze\u0144stwo zorganizowane na podstawie pochodzenia, ale nie wy\u0142\u0105cznie patrylateralnego, ani nie wy\u0142\u0105cznie na podstawie matrylateralnego. Cz\u0142onkostwo w okre\u015blonego stopnia grupie spo\u0142ecznej Maorys osi\u0105ga\u0142 poprzez dziedziczenie po obojgu rodzicach \u2013 gdy nale\u017celi oni do tej samej grupy, w\u00f3wczas uzyskiwa\u0142 podw\u00f3jne prawo cz\u0142onkostwa, je\u015bli za\u015b nale\u017celi do dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych grup, uzyskiwa\u0142 prawo do cz\u0142onkostwa w obydwu. Zazwyczaj jednak wi\u0119ksze znaczenie przypisywano dziedziczeniu w linii m\u0119skiej. M\u0142ode pary ma\u0142\u017ce\u0144skie najcz\u0119\u015bciej mieszka\u0142y wraz z rodzin\u0105 ojca m\u0119\u017ca, w ten spos\u00f3b wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 z jego grup\u0105 genealogiczn\u0105 i nadaj\u0105c realn\u0105 tre\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci do niej. W wypadku niemo\u017cno\u015bci zamieszkania na terytorium grupy, wobec kt\u00f3rej prawa formalnie by\u0142y dziedziczone, zmniejsza\u0142y si\u0119 one proporcjonalnie do spadku cz\u0119stotliwo\u015bci i czasu odwiedzin w danej grupie. Dziedziczone bywa\u0142y przez trzy, czasem przez cztery pokolenia, w ko\u0144cu jednak nie b\u0119d\u0105c wykorzystanymi, wygasa\u0142y. Maorys m\u00f3g\u0142 jednak w ka\u017cdym momencie zmieni\u0107 swoj\u0105 afiliacj\u0119 grupow\u0105 na afiliacj\u0119 z inn\u0105 grup\u0105 z kt\u00f3r\u0105 wi\u0105za\u0142o go pokrewie\u0144stwo, cho\u0107by osiedlaj\u0105c si\u0119 na jej terenie i w\u0142\u0105czaj\u0105c w jej \u017cycie wsp\u00f3lnotowe. <\/p>\n \n<\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie oparte jest na klasyfikacyjnym systemie pokrewie\u0144stwa5<\/sup><\/a><\/sup>. Stosowana w nim terminologia pokrewie\u0144stwa nie posiada wi\u0119c \u2013 jak w opisowym systemie pokrewie\u0144stwa \u2013 \u015bci\u015ble okre\u015blonych desygnat\u00f3w osobniczych powi\u0105zanych konkretnym stosunkiem pokrewie\u0144stwa, lecz tymi samymi terminami ujmuje krewnych tej samej linii genealogicznej oraz krewnych linii r\u00f3wnoleg\u0142ych, ale tego samego szczebla. Tak wi\u0119c w j\u0119zyku maoryjskim tym samym terminem okre\u015bla si\u0119 rzeczywistego ojca jak i jego rodzonych braci a tak\u017ce najdalszych cho\u0107by kuzyn\u00f3w. Podobnie tym samym terminem okre\u015bla si\u0119 rodzon\u0105 matk\u0119 oraz siostry i kuzynki obojga rodzic\u00f3w. Identycznie rzecz si\u0119 ma z cz\u0142onkami kolejnych linii zst\u0119puj\u0105cych i wst\u0119puj\u0105cych (pradziadkowie, dziadkowie, dzieci, wnuki, prawnuki) oraz krewnymi tej samej generacji co ego<\/i>: \u201esiostrami\u201d s\u0105 dla Maorysa zar\u00f3wno jego rodzone siostry jak i kuzynki, \u201ebra\u0107mi\u201d zar\u00f3wno rodzeni bracia jak i kuzyni. Stosowano przy tym zasady starsze\u0144stwa pochodzenia, uznaj\u0105c za \u201estarszych braci\u201d wszystkich syn\u00f3w starszych braci swojego ojca, za\u015b za m\u0142odszych braci wszystkich syn\u00f3w m\u0142odszych braci swojego ojca. Stosowanie zasady pokrewie\u0144stwa klasyfikacyjnego niezwykle poszerza\u0142o rodzin\u0119 Maorysa. \u017by\u0142 on w otoczeniu krewnych liczonych na setki, lub nawet na tysi\u0105ce. Spokrewniony lub spowinowacony by\u0142 ze wszystkimi cz\u0142onkami wioskowej spo\u0142eczno\u015bci, za\u015b spokrewniony ze wszystkimi cz\u0142onkami plemienia. \u017baden Maorys nie m\u00f3g\u0142 na sta\u0142e osiedli\u0107 si\u0119 w jakiej\u015b wiosce, je\u015bli nie wykaza\u0142 si\u0119 uprzednio pochodzeniem od wsp\u00f3lnego z jej mieszka\u0144cami przodka, lub nie zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z ich spo\u0142eczno\u015bci\u0105 przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo lub adopcj\u0119. Maorysi okazywali szacunek i pos\u0142usze\u0144stwo nale\u017cne biologicznym rodzicom tak\u017ce rodzicom klasyfikacyjnym, za\u015b uczucia ojcowskie lub braterskie tak\u017ce dzieciom i rodze\u0144stwu klasyfikacyjnemu. W spos\u00f3b znacz\u0105co odmienny od zachodniego, kszta\u0142towa\u0142o to psychik\u0119 indywidualn\u0105 i poczucie wi\u0119zi spo\u0142ecznych. Tw\u00f3rca dojrza\u0142ej polinezyjskiej antropologii i zarazem sam z pochodzenia w po\u0142owie Maorys \u2013wspomniany wy\u017cej nowozelandzki badacz Te Rangi Hiroa tak opisuje w\u0142asne do\u015bwiadczenia na tym polu: \u201eKiedy powiedziano mi, \u017ce wiekowa osoba, kt\u00f3rej nigdy wcze\u015bniej nie widzia\u0142em by\u0142a dla mnie tuupuna <\/i>(tzn. dziadkiem \u2013 R.L), moje serce ociepli\u0142o si\u0119 w stosunku do niej. Umie\u015bci\u0142em go w tej samej kategorii co innych tuupuna, kt\u00f3rzy \u017cyli w tej samej wsi i mieli dla mnie \u017cywe uczucia. By\u0142 on cz\u0142onkiem rodziny. Wierz\u0119, \u017ce terminy pokrewie\u0144stwa znacz\u0105 dla Maorys\u00f3w wi\u0119cej, ni\u017c dla Europejczyk\u00f3w. Pos\u0142ugiwanie si\u0119 terminami maoryjskiego pokrewie\u0144stwa pomog\u0142o utrzyma\u0107 przy \u017cyciu to, \u017ce wszyscy cz\u0142onkowie plemienia nale\u017celi do tej samej rodziny, i wzmacnia\u0142o wi\u0119zy krwi, sprawiaj\u0105ce \u017ce trzymali si\u0119 oni razem tak w czasie dobrej, jak i z\u0142ej pogody<\/i>\u201d6<\/sup><\/a><\/sup>. System pokrewie\u0144stwa uznawany w spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim nie wprowadza\u0142 wi\u0119c \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy krewnymi ojca i matki, nie przywi\u0105zywa\u0142 te\u017c uwagi do dystansu genealogicznego, za to za najwa\u017cniejsza spraw\u0119 uznawa\u0142 poziom generacji i starsze\u0144stwa. <\/p>\n \n<\/p>\n Ze stosowaniem klasyfikacyjnego systemu pokrewie\u0144stwa \u0142\u0105czy si\u0119 du\u017ce znaczenie przywi\u0105zywane do znajomo\u015bci genealogii. Jak wska\u017cemy na to w dalszej cz\u0119\u015bci naszego wywodu, przynale\u017cno\u015b\u0107 do okre\u015blonego rodzaju grupy spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego mo\u017cliwa by\u0142a po wykazaniu swojego pochodzenia od przodka-za\u0142o\u017cyciela tej grupy. Okre\u015blenie starsze\u0144stwa pochodzenia od przodka-za\u0142o\u017cyciela wsp\u00f3lnoty i stopnia pokrewie\u0144stwa z pozosta\u0142ymi cz\u0142onkami plemienia, determinowa\u0142y pozycj\u0119 danego ego<\/i> i jego rodziny wobec pozosta\u0142ych element\u00f3w sk\u0142adowych i podgrup plemienia. Jak zaznaczymy to ni\u017cej, nak\u0142ada\u0142y si\u0119 na to r\u00f3wnie\u017c regu\u0142y dziedziczenia w\u0142asno\u015bci i przekazywania jej pomi\u0119dzy pokoleniami. Dziedziczenie i pokrewie\u0144stwo by\u0142y zatem dwoma najwa\u017cniejszymi czynnikami wp\u0142ywaj\u0105cymi na znaczenie genealogii. By\u0142y one przedmiotem przekazu ustnego i utrwalania w kulturze oralnej, ludy polinezyjskie w toku zasiedlania kolejnych wysp Pacyfiku zatraci\u0142y bowiem znajomo\u015b\u0107 pisma.7<\/sup><\/a><\/sup>. Pytany na okoliczno\u015b\u0107 znajomo\u015bci genealogii pochodz\u0105cy z plemienia Tuhoe, z klanu Ngati-Koura starszy m\u0119\u017cczyzna o imieniu Tamarau, w ci\u0105gu trwaj\u0105cego trzy dni pos\u0142uchania opisa\u0142 nowozelandzkiemu antropologowi Elsdonowi Bestowi (1856-1931) genealogiczn\u0105 lini\u0119 pochodzenia sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 1400 nazwisk!8<\/sup><\/a><\/sup> Taka w\u0142a\u015bnie by\u0142a pot\u0119ga zdolno\u015bci mnemotechnicznych niepi\u015bmiennych lud\u00f3w Polinezji. <\/p>\n \n<\/p>\n 2. Struktury pokrewie\u0144stwa<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n 2.1. Wielka rodzina (w<\/b>haanau<\/b><\/i>)<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Najmniejsz\u0105 cz\u0105stk\u0105 maoryjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa jest wielka rodzina nazywana whaanau <\/i>(od s\u0142owa \u201erodzi\u0107\u201d). Cz\u0142onkowie tej samej whaanau<\/i> tworzyli wsp\u00f3lne gospodarstwo domowe i mieszkali pod jednym dachem. By\u0142a to wsp\u00f3lnota autarkiczna, samozarz\u0105dzaj\u0105ca si\u0119 i autonomiczna wzgl\u0119dem wsp\u00f3lnot wy\u017cszych szczebli. Uznawana by\u0142a wobec nich za wsp\u00f3lnot\u0119 pierwotn\u0105 i historycznie je poprzedzaj\u0105c\u0105. Na zebraniach, na kt\u00f3rych dyskutowano wsp\u00f3lne dla danego klanu decyzje, whaanau<\/i> wyst\u0119powa\u0142a jako zwarty podmiot z jednolitym dla wszystkich swoich cz\u0142onk\u00f3w i uzgodnionym pomi\u0119dzy nimi wcze\u015bniej stanowiskiem. W sk\u0142ad whaanau<\/i> wchodzili zazwyczaj rodowy patriarcha (kaumaatua<\/i>), jego \u017cona lub \u017cony, a tak\u017ce synowie, i czasem te\u017c c\u00f3rki ze swymi rodzinami. Whaanau <\/i>nale\u017ca\u0142oby zatem zdefiniowa\u0107 jako \u201eposzerzone gospodarstwo domowe\u201d i wsp\u00f3lnot\u0119 genealogiczn\u0105 o charakterze hierarchicznym i patriarchalnym. Niekt\u00f3rzy antropologowiewskazuj\u0105 jednak i na inne mo\u017cliwe znaczenie tego terminu. Ma ono mianowicie odnosi\u0107 si\u0119 do kaumaatua<\/i> i jego potomk\u00f3w zar\u00f3wno w linii m\u0119skiej jak i \u017ce\u0144skiej, niekoniecznie \u017cyj\u0105cych we wsp\u00f3lnym gospodarstwie, przy wy\u0142\u0105czeniu z tej kategorii os\u00f3b spowinowaconych9<\/sup><\/a><\/sup>. Rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 generacyjna whaanau<\/i> obejmuje zazwyczaj cztery lub pi\u0119\u0107 nast\u0119puj\u0105cych po sobie pokole\u0144.<\/p>\n \n<\/p>\n a) Ma\u0142\u017ce\u0144stwo <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n W spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim ranga dziewictwa zale\u017ca\u0142a od pozycji spo\u0142ecznej dziewczyny. Im pozycja ta by\u0142a wy\u017csza, tym wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zywano do czysto\u015bci przedma\u0142\u017ce\u0144skiej. C\u00f3rki wodz\u00f3w i arystokratki by\u0142y szczeg\u00f3lnie strze\u017cone i szkolone w sztuce \u017cycia spo\u0142ecznego, co podnosi\u0142o ich matrymonialn\u0105 atrakcyjno\u015b\u0107. Wyr\u00f3\u017cniano w\u015br\u00f3d nich trzy uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 hierarchicznie od najwy\u017cszej do najni\u017cszej warstwy: mareikura<\/i>, wahine ariki<\/i>, oraz najni\u017csza kahurangi<\/i>. Dziewcz\u0119ta zar\u0119czone uznawane by\u0142y za tapu<\/i>10<\/sup><\/a><\/i><\/sup> i r\u00f3wnie\u017c mia\u0142y obowi\u0105zek zachowa\u0107 cnot\u0119. Poza tymi wyj\u0105tkami, uwa\u017cano \u017ce m\u0142odzi mog\u0105, a nawet powinni mie\u0107 przedma\u0142\u017ce\u0144skie do\u015bwiadczenia seksualne, byleby zachowali przy tym dyskrecj\u0119 i zbytnio nie anga\u017cowali si\u0119 emocjonalnie. Wyb\u00f3r ma\u0142\u017conka by\u0142 decyzj\u0105 niezwykle powa\u017cn\u0105, gdy\u017c prowadzi\u0107 m\u00f3g\u0142 do wzmocnienia w\u0142asnej whaanau,<\/i> lub do zadzierzgni\u0119cia stosunk\u00f3w z innymi grupami. Dlatego decyzje nale\u017ca\u0142y do starszyzny rodzinnej lub gminnej. Arystokracja zar\u0119cza\u0142a swoje potomstwo jeszcze w dzieci\u0144stwie. Towarzyszy\u0142 temu rozbudowany rytua\u0142 religijny maj\u0105cy zapewni\u0107 p\u0142odno\u015b\u0107 stad\u0142u. W przypadku posp\u00f3lstwa m\u0142odzi podejmowali niekiedy r\u00f3\u017cne pozaformalne kroki celem nak\u0142onienia starszych do zalegalizowania ich zwi\u0105zku. Istnia\u0142y silne sankcje przeciw ma\u0142\u017ce\u0144stwom pomi\u0119dzy kuzynostwem pierwszego i drugiego stopnia, oraz przeciw ma\u0142\u017ce\u0144stwom kobiety o wysokiej pozycji spo\u0142ecznej z m\u0119\u017cczyzn\u0105 z posp\u00f3lstwa. Podobne ograniczenia nie dotyczy\u0142y ma\u0142\u017ce\u0144stw m\u0119\u017cczyzn ze znamienitych rod\u00f3w z kobietami z warstw ni\u017cszych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw zawierana by\u0142a w obr\u0119bie tego samego plemienia i tego samego hapuu<\/i>11<\/sup><\/a><\/i><\/sup>. Na ma\u0142\u017ce\u0144stwa cz\u0142onk\u00f3w r\u00f3\u017cnych wsp\u00f3lnot terytorialnych patrzono niech\u0119tnie i dopuszczano je przede wszystkim jako kroki o charakterze politycznym \u2013 maj\u0105ce zawi\u0105za\u0107 lub wzmocni\u0107 przymierze pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi wsp\u00f3lnotami. Zwykli cz\u0142onkowie plemienia mieli na og\u00f3\u0142 tylko jedn\u0105 \u017con\u0119. W rodzinach wodzowskich praktykowano poligami\u0119, dopuszczaj\u0105c liczb\u0119 do czterech mo\u017cliwych \u017con. W przypadku wielo\u017ce\u0144stwa, pierwsza \u017cona i jej potomstwo cieszyli si\u0119 przywilejem starsze\u0144stwa wobec pozosta\u0142ych \u017con i ich potomstwa. Cudzo\u0142\u00f3stwo m\u0119\u017catki uwa\u017cano za grzech i naruszenie metafizycznego porz\u0105dku, \u015bci\u0105gaj\u0105ce na wsp\u00f3lnot\u0119 kar\u0119 nadprzyrodzon\u0105. W przypadku przy\u0142apania \u017cony z kochankiem, m\u0105\u017c mia\u0142 prawo zabi\u0107 oboje. Dopuszczano rozwody, kt\u00f3rych przeprowadzenie by\u0142o spraw\u0105 stosunkowo prost\u0105. Nie wymagano przy tym zwrotu dar\u00f3w \u015blubnych. Rozw\u00f3dka lub wdowa zobowi\u0105zana by\u0142a do znalezienia sobie kolejnego m\u0119\u017ca lub powrotu do swojej whaanau<\/i>, kt\u00f3ra w\u00f3wczas si\u0119 tym zajmowa\u0142a. Ma\u0142\u017conkowie mieszkali zazwyczaj z rodzin\u0105 ojca m\u0119\u017ca, zajmuj\u0105c z dzie\u0107mi w\u0142asny dom do spania lub wydzielon\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszego pomieszczenia. Przys\u0142ugiwa\u0142a im w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi i dobytku. Dzietno\u015b\u0107 by\u0142a uznawana za jeden z wymog\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144stwa, szczeg\u00f3lnie za\u015b po\u017c\u0105dani byli synowie. Bezdzietno\u015b\u0107 kobiety mog\u0142a by\u0107 uzasadnieniem rozwodu lub po\u015blubienia kolejnej \u017cony. Liczba dzieci w rodzinie, wliczaj\u0105c w to zmar\u0142e niemowl\u0119ta, rzadko przekracza\u0142a sze\u015b\u0107. P\u0142odno\u015b\u0107 kontrolowano nak\u0142adaj\u0105c tapu<\/i> na stosunki seksualne w czasie trwaj\u0105cego do dw\u00f3ch lat okresu karmienia piersi\u0105. Niekiedy wywo\u0142ywano te\u017c poronienia, a z rzadka dopuszczano zabijanie niemowl\u0105t. Por\u00f3d odbywa\u0142 si\u0119 w osobnym namiocie poza wiosk\u0105 i ob\u0142o\u017cony by\u0142 tapu<\/i>. Po porodzie namiot niszczono, w tydzie\u0144 po urodzeniu dziecko poddawano za\u015b obrz\u0119dowi inicjacji, po\u015bwi\u0119caj\u0105c je b\u00f3stwu wojny lub pokoju. W rodzinach arystokratycznych i wodzowskich wniesienie do domu rodzinnego nowo narodzonego dziecka, szczeg\u00f3lnie gdy by\u0142 to pierworodny syn, \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z uroczyst\u0105 fet\u0105. <\/p>\n \n<\/p>\n 2.2. Klan (<\/b>hapuu<\/b><\/i>)<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Gdy whaanau<\/i> stawa\u0142a si\u0119 zbyt liczna i wszyscy jej cz\u0142onkowie nie mogli d\u0142u\u017cej funkcjonowa\u0107 we wsp\u00f3lnym gospodarstwie domowym, w\u00f3wczas jej m\u0142odsza ga\u0142\u0105\u017a pod kierownictwem jednego z syn\u00f3w lub m\u0142odszego brata kaumaatua <\/i>organizowa\u0142a nowe gospodarstwo domowe w pobli\u017cu swojej macierzystej whaanau<\/i>. Kilka spokrewnionych ze sob\u0105 i zamieszkuj\u0105cych na wsp\u00f3lnym terytorium whaanau<\/i> tworzy\u0142o podjednostk\u0119 spo\u0142eczn\u0105 nazywan\u0105 hapuu<\/i> (od s\u0142owa \u201eci\u0105\u017ca\u201d). Termin ten, \u201eu\u017cywany by\u0142 na oznaczenie rozszerzonej grupy rodzinnej, by wyrazi\u0107 ide\u0119 pochodzenia od wsp\u00f3lnego przodka i podkre\u015bli\u0107 tym wi\u0119zy krwi, kt\u00f3re jednoczy\u0142y rodziny dla celu wsp\u00f3\u0142pracy w aktywnych dzia\u0142aniach i w obronie<\/i>\u201d12<\/sup><\/a><\/sup>. W pewien spos\u00f3b mo\u017cna by wi\u0119c por\u00f3wna\u0107 rozci\u0105gni\u0119te zazwyczaj na oko\u0142o dziewi\u0119ciu generacji hapuu<\/i> do instytucji klanu. By\u0142o ono grup\u0105 genealogiczn\u0105 okre\u015blon\u0105 przez afiliacj\u0119 ambilateraln\u0105, czyli przez pochodzenie od wsp\u00f3lnego przodka zar\u00f3wno w linii m\u0119skiej jak i \u017ce\u0144skiej. Hapuu<\/i> by\u0142o plemienn\u0105 podjednostk\u0105 organizacyjn\u0105, w kt\u00f3rego posiadaniu znajdowa\u0142 si\u0119 okre\u015blony wycinek plemiennego terytorium. By\u0142o ono najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cym podmiotem w dziedzinach takich jak u\u017cytkowanie ziemi, wytwarzanie i pos\u0142ugiwanie si\u0119 wsp\u00f3lnym bogactwem w rodzaju \u0142odzi lub dom\u00f3w spotka\u0144, a tak\u017ce w sytuacji przyjmowania go\u015bci z innych hapuu<\/i>. Jego cz\u0142onkowie tworzyli jedn\u0105 lub dwie s\u0105siaduj\u0105ce ze sob\u0105 wsp\u00f3lnoty terytorialne. Ma\u0142\u017conkowie z innych hapuu<\/i> byli asymilowani jako cz\u0119\u015b\u0107 funkcjonalna hapuu, <\/i>w kt\u00f3rym \u017cyli i dopuszczano ich do korzystania z wszelkich zasob\u00f3w gminy dop\u00f3ki pozostawali na jej terytorium, nie zostawali jednak cz\u0142onkami grupy genealogicznej. Taki status mog\u0142y uzyska\u0107 dopiero ich dzieci. Cz\u0142onkowie hapuu, <\/i>kt\u00f3rzynie zamieszkiwali na jego terytorium, nie tracili przez to praw p\u0142yn\u0105cych z cz\u0142onkostwa w nim. Mogli z nich korzysta\u0107 w stopniu proporcjonalnym do cz\u0119stotliwo\u015bci i d\u0142ugo\u015bci swoich w nim odwiedzin. Mogli te\u017c przekaza\u0107 swoje uprawnienia wobec danego hapuu<\/i> potomkom. Pozycja hapuu <\/i>wobec wsp\u00f3lnoty plemiennej przypomina pod pewnymi wzgl\u0119dami pozycj\u0119 whaanau<\/i> wobec hapuu<\/i>. Klan uznawano za wsp\u00f3lnot\u0119 pierwotn\u0105 wobec plemienia, oraz autarkiczn\u0105. Na zebraniach plemiennych hapuu<\/i> wyst\u0119powa\u0142y z uzgodnionym wcze\u015bniej we w\u0142asnych szeregach i ujednoliconym przez to stanowiskiem.<\/p>\n \n<\/p>\n Wraz ze wzrostem liczebno\u015bci swoich cz\u0142onk\u00f3w hapuu <\/i>ulega\u0142o dalszym podzia\u0142om. M\u0142odsi synowie zak\u0142adali nowe hapuu<\/i> na cz\u0119\u015bci dotychczasowego terytorium, lub na ziemiach nowo zasiedlonych czy zdobytych. W takiej sytuacji grupa tego rodzaju wcze\u015bniej lub p\u00f3\u017aniej przyjmowa\u0142a now\u0105 nazw\u0119. Hapuu <\/i>wywodz\u0105ce si\u0119 od wsp\u00f3lnego przodka wci\u0105\u017c jednak postrzega\u0142y si\u0119 jako zwi\u0105zane wsp\u00f3lnot\u0105 krwi i przy okazji powa\u017cniejszych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 militarnych ich cz\u0142onkowie przy\u0142\u0105czali si\u0119 do wsp\u00f3lnych wojsk. Zajmuj\u0105cy si\u0119 badaniem spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego antropolog pisa\u0142: \u201ePodstawow\u0105 rzecz\u0105 jest zrozumienie, \u017ce wewn\u0105trz maoryjskiego plemienia nie istnia\u0142a w \u017cadnej formie wewn\u0119trzna rywalizacja lub walka o przetrwanie. Taka<\/i> rywalizacja by\u0142a ograniczona do sfer poza-plemiennych. Grupy rodzinne i plemienne mog\u0142y czasem k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119, a nawet ze sob\u0105 walczy\u0107, i rzeczywi\u015bcie niekiedy to robi\u0142y. Kiedy jednak pojawia\u0142o si\u0119 jakiekolwiek zagro\u017cenie zewn\u0119trzne dla plemienia, spor\u00f3w takich zaprzestawano, i klany zwiera\u0142y swoje szeregi i prezentowa\u0142y jednolity front wobec jakiejkolwiek agresji z zewn\u0105trz.<\/i>\u201d13<\/sup><\/a><\/sup> Hapuu<\/i> uznawane jest za strukturalny odpowiednik wsp\u00f3lnoty sub-plemiennej. <\/p>\n \n<\/p>\n 2.3 Plemi\u0119 (<\/b>iwi<\/b><\/i>) <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Grupa spokrewnionych ze sob\u0105 i wywodz\u0105cych si\u0119 od wsp\u00f3lnego przodka hapuu<\/i> formowa\u0142a plemi\u0119, w j\u0119zyku maoryjskim znane jako iwi<\/i> (od s\u0142owa \u201eko\u015b\u0107\u201d). W okresie kolonizacji istnia\u0142o oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu iwi, <\/i>b\u0119d\u0105cych niezale\u017cnymi jednostkami politycznymi zajmuj\u0105cymi osobne terytoria. Integralno\u015bci plemiennych terytori\u00f3w i swoich praw politycznych plemiona strzeg\u0142y zbrojnie, cho\u0107 codzienne spory mi\u0119dzyplemienne starano si\u0119 rozwi\u0105zywa\u0107 pokojowo. Iwi<\/i> by\u0142y grupami genealogicznymi typu ambilinealnego, cz\u0142onkostwo w kt\u00f3rych dziedziczy\u0142o si\u0119 zar\u00f3wno w linii \u017ce\u0144skiej jak i m\u0119skiej. Mo\u017cliwa by\u0142a zatem r\u00f3wnoczesna przynale\u017cno\u015b\u0107 do kilku plemion. W praktyce zdarza\u0142o si\u0119 to niezwykle rzadko, gdy\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwa mi\u0119dzyplemienne by\u0142y raczej wyj\u0105tkiem ni\u017c regu\u0142\u0105. O przynale\u017cno\u015bci do iwi <\/i>decydowa\u0142o pochodzenie od wsp\u00f3lnego przodka uznawanego za za\u0142o\u017cyciela plemienia, lub adopcja przez cz\u0142onka plemienia. Liczebno\u015b\u0107 iwi<\/i> waha\u0142a si\u0119 od kilku do wielu tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w. Gdy tylko liczebno\u015b\u0107 lub si\u0142a danego hapuu<\/i> pozwala\u0142a mu samodzielnie broni\u0107 swej niezale\u017cno\u015bci, stawa\u0142o si\u0119 ono automatycznie plemieniem. Z kolei os\u0142abione wojnami, epidemiami lub g\u0142odem iwi <\/i>mog\u0142y zosta\u0107 zdegradowane do roli podgrup plemiennych14<\/sup><\/a><\/sup> wewn\u0105trz grup od siebie silniejszych. Kwalifikacja konkretnych podmiot\u00f3w jest tu do\u015b\u0107 utrudniona i powstaje wiele niejasno\u015bci wok\u00f3\u0142 uznania danej grupy w konkretnym czasie za samodzielne iwi<\/i>, czy za podgrup\u0119 plemienn\u0105. <\/p>\n \n<\/p>\n Grupa plemion wywodz\u0105cych si\u0119 od wsp\u00f3lnego przodka tworzy\u0142a niekiedy lu\u017an\u0105 konfederacj\u0119 wsp\u00f3lnie przeciwstawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 wrogom zewn\u0119trznym. Wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105ce spokrewnione ze sob\u0105 plemiona nie by\u0142y tak silne jak w przypadku wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105cych spokrewnione ze sob\u0105 i co za tym idzie wchodz\u0105ce w sk\u0142ad tego samego iwi<\/i> podgrupy plemienne i hapuu,<\/i> ale w sytuacji wsp\u00f3lnego zagro\u017cenia utalentowany orator m\u00f3g\u0142 rozbudzi\u0107 p\u0142yn\u0105ce i st\u0105d sentymenty. Lu\u017ane konfederacje tego rodzaju nie zawsze by\u0142y jednak grupami genealogicznymi. Niekiedy w ich sk\u0142ad wchodzi\u0142y plemiona i grupy plemion wywodz\u0105ce si\u0119 od r\u00f3\u017cnych za\u0142o\u017cycieli, kt\u00f3rzy jednak przyp\u0142yn\u0119li na Now\u0105 Zelandi\u0119 na pok\u0142adzie tej samej \u0142odzi. W\u0142a\u015bnie dlatego konfederacje te nazywano waka<\/i> (od s\u0142owa \u201e\u0142\u00f3d\u017a\u201d). Plemiona nale\u017c\u0105ce do tej samej waka, <\/i>cho\u0107 niekiedy organizowa\u0142y si\u0119 dla wsp\u00f3lnych cel\u00f3w (przede wszystkim militarnych), cz\u0119sto walczy\u0142y te\u017c pomi\u0119dzy sob\u0105. Nawet jednak prowadz\u0105c mi\u0119dzy sob\u0105 wojny, cz\u0142onkowie poszczeg\u00f3lnych iwi<\/i> zachowywali \u015bwiadomo\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci do wsp\u00f3lnej waka.<\/i> Szczeg\u00f3lnie wyrazi\u015bcie lojalno\u015bci takie da\u0142o si\u0119 zaobserwowa\u0107 na terenach pomi\u0119dzy Tamaki na p\u00f3\u0142nocy i Mokau na po\u0142udniu (waka<\/i> Tainui), na P\u0142askowy\u017cu Centralnym (waka<\/i> Arawa) i w regionie Hawke’s Bay (waka<\/i> Maataatua). Mniejsze znaczenie posiada\u0142y one natomiast w Northland i w Taranaki. Waka<\/i> nie by\u0142a jednak \u2013 o czym warto pami\u0119ta\u0107 \u2013 kolejnego poziomu samowystarczaln\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 znan\u0105 socjologii spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego. Najbardziej z\u0142o\u017con\u0105 maoryjsk\u0105 struktur\u0105 spo\u0142eczn\u0105 by\u0142o iwi<\/i>. R\u00f3\u017cne plemiona wchodz\u0105ce w sk\u0142ad tej samej waka<\/i> utrzymywa\u0142y ze sob\u0105 kontakty i niekiedy okazjonalnie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 dla cel\u00f3w ofensywnych lub defensywnych, lecz waka<\/i> by\u0142y jedynie incydentalnymi koalicjami zadaniowymi, rozpadaj\u0105cymi si\u0119 natychmiast po osi\u0105gni\u0119ciu wsp\u00f3lnego celu. By\u0142y zaledwie przelotnymi fenomenami, nie istnia\u0142y za\u015b jako zwarci, samoistni i trwali uczestnicy stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych.<\/p>\n \n<\/p>\n 3. Rola pokrewie\u0144stwa w strukturze z spo\u0142ecznej i gospodarczej <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n 3.1. Altruizm krewniaczy<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Dobrym przyk\u0142adem znaczenia pochodzenia r\u00f3\u017cnych plemion maoryjskich od wsp\u00f3lnego przodka jest przytoczony przez Te Rangi Hiroa epizod z wojny prowadzonej przez nosz\u0105cego imi\u0119 Uerata wodza plemienia Ngati Tama z P\u00f3\u0142nocnego Taranaki. Gdy oblega\u0142 on w paa<\/i> (ufortyfikowanej maoryjskiej osadzie przypominaj\u0105cej wszesno\u015bredniowieczne s\u0142owia\u0144skie grodzisko) cz\u0142onk\u00f3w konkurencyjnego plemienia, dowodzeni przez niego wojownicy zdobyli niemal wszystkie sza\u0144ce przeciwnika. Garstka pozosta\u0142ych przy \u017cyciu obro\u0144c\u00f3w schroni\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas na ostatnim pozosta\u0142ym w ich r\u0119kach tarasie ziemnym. W\u00f3dz broni\u0105cego si\u0119 plemienia zawo\u0142a\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce chce rozmawia\u0107 z liderem oblegaj\u0105cych. Gdy Uerata wzi\u0105wszy w\u0142\u00f3czni\u0119 wspi\u0105\u0142 si\u0119 na taras, przyw\u00f3dca obro\u0144c\u00f3w zapyta\u0142 go: \u201eO Uerata, jaki znak z przesz\u0142o\u015bci masz dla mnie?<\/i>\u201d. Uerata zrozumia\u0142 wtedy, \u017ce pokonany w\u00f3dz jest jego dalekim krewnym, wobec czego podni\u00f3s\u0142 w obydwu d\u0142oniach w\u0142\u00f3czni\u0119 nad g\u0142ow\u0105, po czym z\u0142ama\u0142 j\u0105 na kolanie i bez s\u0142owa zszed\u0142 do swoich wojownik\u00f3w, kt\u00f3rzy milcz\u0105co podporz\u0105dkowuj\u0105c mu si\u0119, odst\u0105pili od obl\u0119\u017cenia i pod\u0105\u017cyli za nim do swojej rodzinnej wioski.15<\/sup><\/a><\/sup> <\/p>\n \n<\/p>\n Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego by\u0142 wsp\u00f3lnotowy charakter jego zwyczaj\u00f3w i \u017cycia spo\u0142ecznego. Maorys dzia\u0142a\u0142 nie jako jednostka, ale jako cz\u0142onek whaanau<\/i>, hapuu, <\/i>lub iwi<\/i>. Dobro wsp\u00f3lnoty do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142, nie tyle przewy\u017csza\u0142o, co ca\u0142kowicie wch\u0142ania\u0142o dobro jego samego. Dla Maorysa dobro wsp\u00f3lnoty by\u0142o jego w\u0142asnym dobrem i nie potrafi\u0142 on wyobrazi\u0107 sobie dobra osobistego, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142oby przeciwstawi\u0107 dobru wsp\u00f3lnoty. Ciekaw\u0105 ilustracj\u0105 tego sposobu my\u015blenia jest poruszaj\u0105ca historia opowiedziana przez mieszkaj\u0105cego przez d\u0142ugie lata po\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w nowozelandzkiego antropologa Elsdona Besta (1856-1931). Jeden z jego maoryjskich przyjaci\u00f3\u0142 o imieniu Te Piki-kokutu, podczas wojny toczonej z Bia\u0142ymi przez plemi\u0119 Rua-tahuna, zosta\u0142 wys\u0142any przez starszyzn\u0119 plemienn\u0105 do obozu wojsk rz\u0105dowych z misj\u0105 dyplomatyczn\u0105 zawarcia pokoju. W tym czasie jego \u017cona o imieniu Maria16<\/sup><\/a><\/sup> zosta\u0142a ci\u0119\u017cko ranna i le\u017ca\u0142a umieraj\u0105ca. Swojego odchodz\u0105cego m\u0119\u017ca po\u017cegna\u0142a s\u0142owami, powt\u00f3rzonymi p\u00f3\u017aniej przez ich c\u00f3rk\u0119 Bestowi, ju\u017c w bardziej pokojowych czasach: \u201eId\u017a ze swoj\u0105 przesy\u0142k\u0105. Nie my\u015bl o mnie, ale tylko o plemieniu. Szli\u015bmy u swego boku w pi\u0119knych dniach m\u0142odo\u015bci, ale moje lata ju\u017c si\u0119 wype\u0142ni\u0142y. C\u00f3\u017c mo\u017ce znaczy\u0107, je\u015bli ten ostatni kr\u00f3tki odcinek przejd\u0119 samotnie.<\/i>\u201d17<\/sup><\/a><\/sup> Te Piki-kokutu wyruszy\u0142 wi\u0119c ze swoj\u0105 poselsk\u0105 misj\u0105, gdy za\u015b znalaz\u0142 si\u0119 na szczycie grani Pu-kareao, us\u0142ysza\u0142 z oddali grzechot wystrza\u0142\u00f3w karabinowych, kt\u00f3rych g\u0142os powiedzia\u0142 mu, \u017ce ju\u017c nigdy nie zobaczy Marii. Jej dni na tym \u015bwiecie dobieg\u0142y ko\u0144ca: pod\u0105\u017cy\u0142a Szerok\u0105 Drog\u0105 Tane, wiod\u0105c\u0105 do \u015bwiata wy\u017cszego. <\/p>\n \n<\/p>\n 3.2. Patriarchalizm <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie by\u0142o skrajnie zhierarchizowane i wsp\u00f3lnotowe. \u201eW spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim indywiduum nieledwie mo\u017ce zosta\u0107 nazwane podjednostk\u0105 spo\u0142eczn\u0105; zatraca\u0142o si\u0119 ono w whaanau, lub w grupie rodzinnej, kt\u00f3ra mo\u017ce zosta\u0107 uznana za podjednostk\u0119 spo\u0142eczn\u0105 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 w \u017cyciu Maorys\u00f3w. Podobnie prawdziwa rodzina zatraca\u0142a si\u0119 w grupie<\/i>\u201d18<\/sup><\/a><\/sup>. By\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwem \u201ezamkni\u0119tym\u201d, o pozycji w kt\u00f3rym decydowa\u0142o pochodzenie klanowe i starsze\u0144stwo wewn\u0105trz ka\u017cdej z grup genealogicznych. Brytyjski prawnik i politolog Edward Jenks (1861-1939) w swojej pracy A History of Politics<\/i> (1900) zaklasyfikowa\u0142 je jako spo\u0142ecze\u0144stwo w patriarchalnym stadium rozwoju. Starszy posiada\u0142 tam wy\u017csz\u0105 rang\u0119 ni\u017c m\u0142odszy, a potomek starszego wy\u017csz\u0105 rang\u0119 ni\u017c potomek m\u0142odszego. \u201eMusimy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce chocia\u017c Maorysi znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 czynno\u015bci wykonywali wsp\u00f3lnie i do pewnego stopnia dzielili produkty swojej pracy, ich system spo\u0142eczny w \u017cadnym wypadku nie by\u0142 demokratyczny<\/i>\u201d19<\/sup><\/a><\/sup> <\/p>\n \n<\/p>\n Pochodz\u0105cy w m\u0119skiej linii starsze\u0144stwa od za\u0142o\u017cyciela plemienia lub od za\u0142o\u017cyciela wsp\u00f3lnoty ni\u017cszego rz\u0119du, uznawani byli za rangatira, <\/i>co odpowiada\u0142o pozycji europejskiej arystokracji. Rody rangatira<\/i> i ich cz\u0142onkowie wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 zamo\u017cno\u015bci\u0105, posiadaj\u0105c wi\u0119cej \u017con, ziemi i niewolnik\u00f3w. <\/p>\n \n<\/p>\n Cz\u0142onkowie najstarszych w linii pochodzenia rod\u00f3w pe\u0142nili rol\u0119 zwierzchnik\u00f3w (ariki<\/i>), zar\u00f3wno na poziomie hapuu, <\/i>jak i iwi. <\/i>W\u0142adza nad plemieniem i podgrupami plemiennymi by\u0142a dziedziczona z pokolenia na pokolenie po linii starsze\u0144stwa w ramach rod\u00f3w ariki<\/i>.Wodzowie plemienni sprawowali swoj\u0105 w\u0142adz\u0119 wesp\u00f3\u0142 z naczelnikami poszczeg\u00f3lnych hapuu<\/i>, nazywanymi tohunga ahurewa, <\/i>rekrutuj\u0105cymi si\u0119 zawsze spo\u015br\u00f3d rangatira<\/i> kap\u0142anami o najwy\u017cszym wykszta\u0142ceniu (najwy\u017cszym kap\u0142anem by\u0142 sam w\u00f3dz), oraz stoj\u0105cymi na czele whaanau<\/i> rodowymi patriarchami kaumaatua<\/i>. Zar\u00f3wno w hapuu<\/i> jak i w iwi<\/i> godno\u015b\u0107 ariki<\/i> przechodzi\u0142a z ojca na najstarszego syna. Gdy z powodu niedostatk\u00f3w fizycznych lub umys\u0142owych by\u0142 on niegodny sprawowania swojej funkcji, w\u00f3wczas starszyzna plemienna wybiera\u0142a regenta w osobie wuja, kuzyna lub m\u0142odszego brata, ale w\u0142a\u015bciwym naczelnikiem do\u017cywotnio pozostawa\u0142 ten, komu godno\u015b\u0107 owa przys\u0142ugiwa\u0142a z racji jej dziedziczenia. W przypadku, gdy pierworodnym dzieckiem by\u0142a c\u00f3rka, przys\u0142ugiwa\u0142 jej arystokratyczny tytu\u0142 tapairu <\/i>i otaczano j\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 czci\u0105, od dziedziczenia w\u0142adzy by\u0142a jednak w wi\u0119kszo\u015bci plemion odsuni\u0119ta na rzecz m\u0142odszych braci. Przez por\u00f3wnanie do tradycyjnych spo\u0142ecze\u0144stw europejskich, mo\u017cna by stwierdzi\u0107 \u017ce w\u0142adza by\u0142a przekazywana w klanowo-plemiennym spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim drog\u0105 legitymizmu dynastycznego opartego o zasad\u0119 primogenitury. <\/p>\n \n<\/p>\n Potomkowie m\u0142odszych linii rodu lub ci, kt\u00f3rych przodkowie stracili status przez bycie odpychanym od ma\u0142\u017ce\u0144stw ze starszymi liniami rodziny, osobiste niepowodzenia, osiedlenie si\u0119 w du\u017cej odleg\u0142o\u015bci od reszty wsp\u00f3lnoty, czy przez uwa\u017can\u0105 za najbardziej ha\u0144bi\u0105cy przypadek niewol\u0119, klasyfikowani byli jako posp\u00f3lstwo, czemu w j\u0119zyku maoryjskim odpowiada\u0142y terminy tuutuuaa<\/i> lub ware<\/i>. Spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie by\u0142o jednak relatywnie m\u0142ode i strukturalnie niezr\u00f3\u017cnicowane, ponadto niezwykle silne by\u0142y w nim wi\u0119zi rodowe i pami\u0119\u0107 genealogii, tak wi\u0119c w bli\u017cszej lub dalszej linii wszyscy cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty plemiennej byli ze sob\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b spokrewnieni. Z tego powodu, \u017caden z Maorys\u00f3w nie uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za ware<\/i>20<\/sup><\/a><\/i><\/sup>.<\/i> Przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo lub drog\u0105 osi\u0105gni\u0119\u0107 osobistych mogli oni podnie\u015b\u0107 sw\u00f3j status spo\u0142eczny i awansowa\u0107 do miana rangatira<\/i>. Maoryjska struktura spo\u0142eczna, jako historycznie nieokrzep\u0142a, by\u0142a do\u015b\u0107 elastyczn\u0105. Poszczeg\u00f3lni Maorysi, wszyscy w pewien spos\u00f3b czuj\u0105c si\u0119 rangatira <\/i>i okazuj\u0105c szacunek wynikaj\u0105cy z przestrzegania zasady rodowego starsze\u0144stwa, zachowali przy tym arystokratyczne poczucie dumy i nigdy w zwi\u0105zku z tym nie wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 w ich spo\u0142eczno\u015bci wiernopodda\u0144cze gesty wobec ariki<\/i>, tak charakterystyczne dla innych wysp Polinezji.21<\/sup><\/a><\/sup> Wodzowie maoryjscy uciekali si\u0119 raczej do sugestii i porad ni\u017c do wydawania polece\u0144 i rozkaz\u00f3w, za\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich decyzji musia\u0142a by\u0107 zatwierdzana przez plemienny wi\u0119c.22<\/sup><\/a><\/sup><\/p>\n \n<\/p>\n 3.2.1. Sakralne tre\u015bci hierarchii spo\u0142ecznej<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n a) <\/b>Mana<\/b><\/i><\/p>\n \n<\/p>\n Presti\u017c i pozycja spo\u0142eczna zwi\u0105zana by\u0142a z sakraln\u0105 energi\u0105 mana, <\/i>b\u0119d\u0105c\u0105 rodzajem niematerialnego fluidu, przenosz\u0105cego si\u0119 z osoby na osob\u0119 i z przedmiotu na przedmiot, zwi\u0119kszaj\u0105c przy tym lub zmniejszaj\u0105c sw\u00f3j potencja\u0142. Mana <\/i>dziedziczyli wszyscy wolni, ale jej ilo\u015b\u0107 i pot\u0119ga uzale\u017cnione by\u0142y od spo\u0142ecznej rangi osoby. Maorysi zobowi\u0105zani byli do stosowania si\u0119 do ca\u0142ego zespo\u0142u nakaz\u00f3w i zakaz\u00f3w, norm i zasad, by nie uszczupli\u0107 mana<\/i> w\u0142asnej lub innych ludzi. W\u0142asne czyny Maorysa w ci\u0105gu ca\u0142ego jego \u017cycia mog\u0142y zwielokrotni\u0107 lub pomniejszy\u0107 jego mana, <\/i>w ten spos\u00f3b wp\u0142ywaj\u0105c na jego pozycj\u0119 i presti\u017c spo\u0142eczny, czyni\u0105c tak\u017ce mo\u017cliwym awans w tej dziedzinie. Mana <\/i>plemiennego wodza wzrasta\u0142a wraz z sukcesami plemienia, by\u0142a pochodn\u0105 pr\u0119\u017cno\u015bci i \u017cywotno\u015bci plemienia. Nawet gdy iwi<\/i> zawdzi\u0119cza\u0142o swoje sukcesy nie samemu ariki<\/i>, ale jego m\u0105drym doradcom lub liderom podgrup plemiennych, mana<\/i> ogniskowa\u0142a si\u0119 zawsze na osobie w\u0142adcy. Analogicznie wszelkie niepowodzenia wsp\u00f3lnoty kt\u00f3r\u0105 kierowa\u0142 dany ariki<\/i>, pomniejsza\u0142y automatycznie jego mana<\/i>. Czyje\u015b niepowodzenia, na przyk\u0142ad zdegradowanie do pozycji wi\u0119\u017ania lub niewolnika, zaniedbanie obowi\u0105zku zapewnienia bezpiecze\u0144stwa go\u015bciowi, lub ocalenie \u017cycia w bitwie dzi\u0119ki mana<\/i> osoby trzeciej, \u015bwiadczy\u0142y o niedostatku mana<\/i> danej osoby i w przypadku gdy dotyczy\u0142y rangatira<\/i>, degradowa\u0142y ich spo\u0142ecznie do statusu ware<\/i>. <\/p>\n \n<\/p>\n b) <\/b>Tapu<\/b><\/i><\/p>\n \n<\/p>\n Spo\u0142eczne elity, szczeg\u00f3lnie za\u015b ariki<\/i> byli te\u017c uznawani za tapu<\/i>. Oznacza\u0142o to zapodmiotowienie w nich sakralnej energii, czyni\u0105cej ich niedost\u0119pnymi dla okre\u015blonej kategorii os\u00f3b, zwykle obejmuj\u0105cej posp\u00f3lstwo, pod gro\u017ab\u0105 kary i zemsty si\u0142 nadprzyrodzonych. Szczeg\u00f3lny status ariki , <\/i>sprawia\u0142 \u017ce ich osoby w\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w plemienia wzbudza\u0142y poczucie g\u0142\u0119bokiego respektu i l\u0119ku, zarazem za\u015b dumy i satysfakcji z posiadania osoby o tak wielkiej dystynkcji jako przyw\u00f3dcy plemienia. Ariki<\/i> witani byli cz\u0119sto zdaniem „Haere mai te mana, haere mai te tapu, haere mai te wehi”, <\/i>co w swobodnym t\u0142umaczeniu oznacza\u0142o \u201ePozdrowienie dla mocy, pozdrowienie dla \u015bwi\u0119to\u015bci, pozdrowienie dla strachu<\/i>\u201d. Miejscem zogniskowania tapu<\/i> wodza by\u0142a jego g\u0142owa. Dlatego w\u0142a\u015bnie nale\u017ca\u0142o niezwykle uwa\u017ca\u0107 przy strzy\u017ceniu ariki, <\/i>czego m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 si\u0119 jedynie wtajemniczony tohunga<\/i> (kap\u0142an). Gdy w\u00f3dz po\u0142o\u017cy\u0142 g\u0142ow\u0119 na ziemi, na przyk\u0142ad podczas snu w obcej chacie, po przebudzeniu powinien dotkn\u0105\u0107 d\u0142oni\u0105 miejsca na kt\u00f3rym spoczywa\u0142a jego g\u0142owa, nast\u0119pnie za\u015b dotkn\u0105\u0107 czubka swojego nosa, by w ten spos\u00f3b spowodowa\u0107 powr\u00f3t mana<\/i> na jej miejsce. Kontakt z mana<\/i> wodza m\u00f3g\u0142 okaza\u0107 si\u0119 dla postronnego Maorysa \u015bmiertelnie niebezpieczny. Z tego te\u017c powodu nikt nie m\u00f3g\u0142 pi\u0107 z naczynia, kt\u00f3rego wcze\u015bniej u\u017cywa\u0142 ariki<\/i>. Jego tapu <\/i>rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na jego w\u0142asno\u015b\u0107 osobist\u0105, szczeg\u00f3lnie tego rodzaju jak ubrania lub ornamenty, co chroni\u0142o je przed przyw\u0142aszczeniem sobie przez innych cz\u0142onk\u00f3w plemienia. Tapu<\/i> by\u0142o w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 przypisywan\u0105 na sta\u0142e lub czasowo okre\u015blonym osobom, przedmiotom, czynno\u015bciom lub miejscom. S\u0142owo to oznacza\u0142o r\u00f3wnie\u017c same obj\u0119te zakazem przedmioty. Tapu <\/i>u\u015bwi\u0119ca\u0142o lub czyni\u0142o nieczystymi swoje przedmioty, okre\u015blaj\u0105c mi\u0119dzy innymi sta\u0142y wzajemny stosunek warstw spo\u0142ecznych, grup wieku i p\u0142ci. Niekiedy tapu<\/i> mia\u0142o te\u017c charakter przestrzennie lub czasowo ograniczony i w\u00f3wczas nak\u0142adane by\u0142o na dowolny przedmiot lub osob\u0119 na okre\u015blony okres, pe\u0142ni\u0105c rol\u0119 rozporz\u0105dze\u0144 i edykt\u00f3w prawnych wydawanych przez hierarchi\u0119 plemienn\u0105, zatem b\u0119d\u0105c jednym z instrument\u00f3w w\u0142adzy w jej r\u0119kach. Wszyscy Maorysi byli do pewnego stopnia tapu<\/i>, jednak w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 ta przys\u0142ugiwa\u0142a ariki<\/i> i rangatira<\/i>. Poza c\u00f3rkami ariki<\/i> i tohunga akurewa <\/i>kobiety nie by\u0142y tapu<\/i>. Pozostawa\u0142y jednak pod dzia\u0142aniem tapu <\/i>w okresie menstruacji, ci\u0105\u017cy i po\u0142ogu. Ponadto \u017ce\u0144skie organy p\u0142ciowe by\u0142y uwa\u017cane za antytez\u0119 tapu<\/i>, w zwi\u0105zku z czym kobiety cz\u0119sto bra\u0142y udzia\u0142 w zdejmowaniu tapu<\/i>. <\/p>\n \n<\/p>\n 3.3 W\u0142asno\u015b\u0107<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Ze struktur\u0105 klanow\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego zwi\u0105zany by\u0142 jego system w\u0142asno\u015bci ziemi. Naszym zdaniem \u2013 co postaramy si\u0119 wykaza\u0107 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu \u2013 to w\u0142a\u015bnie likwidacja tego systemu w\u0142asno\u015bci by\u0142a podstawowym czynnikiem rozpadu owej struktury. Ziemia (terytorium) by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 plemienn\u0105. W jego obronie plemiona prowadzi\u0142y wojny. W\u0142asno\u015b\u0107 terytorium pochodzi\u0107 mog\u0142a z pierwsze\u0144stwa odkrycia, z podboju, z dziedziczenia po przodkach, z cesji lub z zasiedlenia. Dane terytorium uznawano za w\u0142asno\u015b\u0107 konkretnego plemienia tak d\u0142ugo, jak plemi\u0119 to utrzymywa\u0142o na nim swoj\u0105 obecno\u015b\u0107. Materialnym jej wyrazem by\u0142o rozpalanie ognisk na danym terenie. W przypadku konflikt\u00f3w mi\u0119dzyplemiennych o w\u0142asno\u015bci danego obszaru decydowa\u0142a w ostatecznym rozrachunku si\u0142a. Prawo zasiedlania i u\u017cytkowania ziemi rozdzielone by\u0142o mi\u0119dzy podgrupy i jednostki, jednak prawo alienacji i zbytu przys\u0142ugiwa\u0142o tylko grupie. Prawa jednostek i mniejszych grup zawsze podporz\u0105dkowane by\u0142y prawom wi\u0119kszych grup. Terytorium plemienne podzielone by\u0142o na mniejsze cz\u0119\u015bci poddane pod zarz\u0105d poszczeg\u00f3lnym hapuu<\/i>. Zwalcza\u0142y one wszelkie ingerencje na swym terenie, z kt\u00f3rego to powodu pomi\u0119dzy hapuu<\/i> nale\u017c\u0105cymi do tego samego iwi<\/i> dochodzi\u0142o cz\u0119sto do wojen na tle w\u0142asno\u015bci ziemi. Ziemia pozostaj\u0105ca w dyspozycji ka\u017cdego hapuu <\/i>nie mog\u0142a by\u0107 przekazana nikomu innemu bez zgody ca\u0142ego plemienia. W ramach ka\u017cdego hapuu<\/i> prawo posiadania r\u00f3\u017cnorakich d\u00f3br mia\u0142y poszczeg\u00f3lne whaanau<\/i>, ma\u0142e rodziny i jednostki. Tyczy\u0142o si\u0119 to d\u00f3br i surowc\u00f3w istotnych dla funkcjonowania gospodarki danego kraju. Tak wi\u0119c w przypadku plemion \u017cyj\u0105cych w lasach i zajmuj\u0105cych si\u0119 \u0142owiectwem by\u0142y to drzewa ulubione przez ptaki i miejsca po\u0142owu szczur\u00f3w, w przypadku plemion nadmorskich i nadrzecznych w gr\u0119 mog\u0142y wchodzi\u0107 \u0142owiska ryb lub \u0142awice skorupiak\u00f3w, w przypadku spo\u0142eczno\u015bci kopieniaczych by\u0142y to dzia\u0142ki ogrodowe lub poletka lnu etc. Dobra te podlega\u0142y dziedziczeniu, ale nie mog\u0142y by\u0107 zbywane bez zgody ca\u0142ego hapuu \u2013<\/i> nawet na korzy\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka w\u0142a\u015bciciela. Podlega\u0142y one r\u00f3wnie\u017c konfiskacie za odszkodowaniem przez hapuu<\/i> lub jego wodza, je\u015bli dobro wsp\u00f3lnoty tego wymaga\u0142o. Ziemia by\u0142a dla Maorys\u00f3w zar\u00f3wno \u017ar\u00f3d\u0142em \u017cycia i d\u00f3br materialnych, jak i posiada\u0142a w\u0142asno\u015bci sakralne \u2013 \u0142\u0105czy\u0142a wsp\u00f3lnot\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105 i przodkami. Maoryjskie legendy i pie\u015bni plemienne opiewaj\u0105 urod\u0119 ziemi, ka\u017cdy za\u015b wojownik za honor poczytywa\u0142 sobie pa\u015b\u0107 w boju w obronie matki-ziemi i z\u0142o\u017conych na \u015bwi\u0119tych cmentarzach proch\u00f3w przodk\u00f3w. Stosunek Maorys\u00f3w do ziemi wyra\u017ca\u0142 archaiczny i wsp\u00f3lnotowy charakter tego ludu, dla kt\u00f3rego plemi\u0119 by\u0142o rozci\u0105gni\u0119t\u0105 w czasie i przestrzeni poszerzon\u0105 wielk\u0105 rodzin\u0105, za\u015b to\u017csamo\u015bci cz\u0142owieka tre\u015b\u0107 nadawa\u0142y dziedzictwo przodk\u00f3w i przynale\u017cno\u015b\u0107 do grupy genealogicznej. <\/p>\n \n<\/p>\n W\u0142asno\u015b\u0107 prywatna by\u0142a w\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w w zasadzie nieznana. By\u0142o to zwi\u0105zane z organizacj\u0105 pracy. Maorysi preferowali prac\u0119 w grupach. Nawet zadania mo\u017cliwe do wykonania przez pojedynczego cz\u0142owieka wykonywali wsp\u00f3lnie, zacie\u015bniaj\u0105c przy tym wzajemne wi\u0119zi towarzyskie i uczuciowe okoliczno\u015bciowymi pogwarkami i przy\u015bpiewkami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 codziennych zada\u0144 wykonywa\u0142y zmieniaj\u0105ce si\u0119 zespo\u0142y tej samej whaanau<\/i>, podczas gdy zadania wymagaj\u0105ce bardziej zr\u00f3\u017cnicowanej i fachowej pracy wykonywano pod kierownictwem specjalist\u00f3w w liczniejszych zespo\u0142ach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zatem d\u00f3br wytworzonych i wyprodukowanych wsp\u00f3lnie by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 grupy, kt\u00f3ra je wytworzy\u0142a. W dyspozycji whaanau<\/i> pozostawa\u0142y jej domy mieszkalne, pomieszczenia gospodarcze i przybory rybackie. Wyposa\u017cenie o wi\u0119kszym znaczeniu by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 wioski lub hapuu<\/i>. Wsp\u00f3lnie wyprodukowan\u0105 \u017cywno\u015b\u0107 cz\u0119\u015bciowo magazynowano w spichrzach wioskowych, cz\u0119\u015bciowo za\u015b rozdzielano pomi\u0119dzy whaanau<\/i> wed\u0142ug potrzeb, wydzielaj\u0105c przy tym specjalne premie dla szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017conych rzemie\u015blnik\u00f3w lub my\u015bliwych. Jednostka posiada\u0142a prawo u\u017cytkowania poszczeg\u00f3lnych poletek oraz przedmiot\u00f3w u\u017cytku indywidualnego: odzie\u017cy, narz\u0119dzi, surowc\u00f3w potrzebnych do wykonywania rzemios\u0142a, broni. Szczeg\u00f3lnie drogocenna bro\u0144 i ozdoby by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 rod\u00f3w ariki, <\/i>w ramach kt\u00f3rych by\u0142a dziedziczona w kolejnych pokoleniach, <\/i>ale nie mogli oni wydawa\u0107 jej nikomu bez og\u00f3lnej zgody wsp\u00f3lnoty. Pozostaj\u0105ce w\u0142asno\u015bci\u0105 rodziny narz\u0119dzia rzemie\u015blnicze, bro\u0144 my\u015bliwska i surowce naturalne by\u0142y przekazywane w drodze dziedziczenia z ojca na syna (np. oszczepy, ulubione przez ptactwo drzewa) lub z matki na c\u00f3rk\u0119 (np. u\u017cywane jako narz\u0119dzia tykwy, krzaki lnu). Dobra u\u017cytkowane przez osoby indywidualne i wsp\u00f3lnoty ni\u017cszego rz\u0119du podlega\u0142y konfiskacie za odszkodowaniem przez starszych rang\u0105 cz\u0142onk\u00f3w plemienia lub przez wsp\u00f3lnot\u0119 wy\u017cszego rz\u0119du, w praktyce jednak zdarza\u0142o si\u0119 to do\u015b\u0107 rzadko. Powszechny by\u0142 zwyczaj po\u017cyczania, cho\u0107 rzecz po\u017cyczona powinna ulec zwrotowi, gdy tylko w\u0142a\u015bciciel jej potrzebowa\u0142 lub gdy zako\u0144czono jej u\u017cytkowanie. Po\u017cyczaj\u0105cy rewan\u017cowa\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bcicielowi drobnym podarunkiem lub po\u017cyczk\u0105 wzajemn\u0105. R\u00f3\u017cnice maj\u0105tkowe w spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim opiera\u0142y si\u0119 na prawie rodzin ariki<\/i> do wi\u0119kszego udzia\u0142u w dobrach wytworzonych przez wsp\u00f3lnot\u0119, cho\u0107 nie u\u017cytkowali oni tych d\u00f3br tylko dla w\u0142asnej korzy\u015bci. Pokrywali z nich r\u00f3\u017cnorodne przedsi\u0119wzi\u0119cia publiczne, za\u015b zwyczaj zobowi\u0105zywa\u0142 ich do hojnej pomocy potrzebuj\u0105cym cz\u0142onkom wsp\u00f3lnoty. W\u0142asno\u015b\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim mia\u0142a zatem charakter rodzinny i wsp\u00f3lnotowy, prawo do udzia\u0142u w niej by\u0142o za\u015b pochodne wi\u0119zom genealogicznym i pokrewie\u0144stwu z za\u0142o\u017cycielem plemienia. <\/p>\n \n<\/p>\n II. Zderzenie z nowo\u017cytno\u015bci\u0105 i zag\u0142ada tradycyjnej rodziny maoryjskiej<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Rozk\u0142ad archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego wi\u0105\u017c\u0119 si\u0119 z akulturacj\u0105 Maorys\u00f3w w nowo\u017cytnej kulturze zachodniej. Samo poj\u0119cie akulturacji u\u017cywane jest w socjologii w r\u00f3\u017cnych znaczeniach. Piotr Sztompka (ur. 1944 r.) uwa\u017ca akulturacj\u0119 za \u201eszczeg\u00f3ln\u0105 odmian\u0119 socjalizacji<\/i>\u201d23<\/sup><\/a><\/sup> i uznaje j\u0105 za przejmowanie przez jednostk\u0119 tre\u015bci kulturowych odmiennych od tre\u015bci nabytych w jej rodzimej kulturze. Akulturacja zatem to \u201eproces wdra\u017cania jednostki do kultury innej ni\u017c ta, kt\u00f3r\u0105 naby\u0142a przez wychowanie (socjalizacj\u0119)<\/i>\u201d24<\/sup><\/a><\/sup>. Poj\u0119cie akulturacji zwi\u0105zane jest tu zatem z jednostk\u0105. Nam bardziej przydatne wydaje si\u0119 zwi\u0105zanie go z kultur\u0105, czy te\u017c z systemem kulturowym, jak robi to nowozelandzka antropolog Joan Metge (ur. 1930 r.)25<\/sup><\/a><\/sup>. Wed\u0142ug tej badacz akulturacja zachodzi w warunkach mniej lub bardziej d\u0142ugotrwa\u0142ych kontakt\u00f3w odmiennych kultur lub system\u00f3w kulturowych. Jest to proces drastycznej kulturowej zamiany, polegaj\u0105cy na wprowadzeniu do jednego systemu kulturowego element\u00f3w innego systemu, celem dostosowania go do nowej sytuacji kulturowej konfrontacji. Pomimo zmian i zapo\u017cycze\u0144 podlegaj\u0105cy akulturacji system kulturowy nie musi jednak straci\u0107 swojej kulturowej odr\u0119bno\u015bci czy autonomii. <\/p>\n \n<\/p>\n Dw\u00f3ch kolejnych termin\u00f3w u\u017cytecznych dla opisania wyzwa\u0144, z jakimi skonfrontowane zosta\u0142o archaiczne spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie, mo\u017ce naszym zdaniem dostarczy\u0107 futorolog Alvin Toffler (ur. 1928 r.). Wprowadza on podzia\u0142 na spo\u0142ecze\u0144stwa \u201epierwszej fali\u201d, w kt\u00f3rych gospodarka \u0142owiecka i zbieracka zast\u0105piona zosta\u0142a przez gospodark\u0119 agrarn\u0105, oraz spo\u0142ecze\u0144stwa \u201edrugiej fali\u201d, kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y ju\u017c rewolucji przemys\u0142owej i wi\u0105\u017c\u0105cego si\u0119 z ni\u0105 umasowienia i centralizacji26<\/sup><\/a><\/sup>. Mogliby\u015bmy zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce w XIX-wiecznej Nowej Zelandii dosz\u0142o do \u201espotkania dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d – autochtonicznych spo\u0142ecze\u0144stw archaicznych sprzed nastania \u201epierwszej fali\u201d przemian technologicznych, kt\u00f3re nie wysz\u0142y jeszcze poza zbieracko-\u0142owiecki typ gospodarki i rolnictwo kopieniacze, oraz spo\u0142ecze\u0144stwa zachodniego stoj\u0105cego na progu \u201edrugiej fali\u201d przemian technologicznych i cywilizacyjnych. W przypadku autochton\u00f3w zderzenie takie musia\u0142o spowodowa\u0107 \u201eszok przysz\u0142o\u015bci\u201d27<\/sup><\/a><\/sup> i towarzysz\u0105ce mu stres i kulturow\u0105 dezorientacj\u0119 pod presj\u0105 nowej rzeczywisto\u015bci. Tego w\u0142a\u015bnie rodzaju objawy obserwowa\u0107 mo\u017cna w przypadku gwa\u0142townie adaptuj\u0105cego zachodnie innowacje spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego w XIX i XX wieku. <\/p>\n \n<\/p>\n Pierwsze jego kontakty z przedstawicielami Zachodu mia\u0142y miejsce w po\u0142owie XVII wieku. W 1636 roku gubernatorem generalnym niderlandzkich kolonii na Dalekim Wschodzie zosta\u0142 Antoni van Diemen (1593-1645). Z jego siedziby w Batawii na Jawie wyruszy\u0142a ekspedycja do zbadania regionu Archipelagu Japo\u0144skiego, nast\u0119pnie za\u015b w 1642 r. kolejna wyprawa pod kierunkiem Abela Tasmana (1603-1659) dla zbadania M\u00f3rz Po\u0142udniowych. Okr\u0119ty \u201eHeemskirk\u201d i \u201eZeehaan\u201d, na kt\u00f3rych p\u0142yn\u0119li cz\u0142onkowie wyprawy, by\u0142y pierwszymi statkami europejskimi, jakie pojawi\u0142y si\u0119 u wybrze\u017cy Nowej Zelandii28<\/sup><\/a><\/sup>. W zwi\u0105zku z agresywnym post\u0119powaniem krajowc\u00f3w nie dosz\u0142o w\u00f3wczas do zawi\u0105zania trwa\u0142ych kontakt\u00f3w, kt\u00f3re rozwini\u0119to dopiero po dop\u0142yni\u0119ciu do archipelagu w 1769 roku przez brytyjskiego \u017ceglarza Jakuba Cooka (1728-1779). Na wyspach archipelagu pojawili si\u0119 europejscy \u0142owcy fok i wieloryb\u00f3w, misjonarze i handlarze. Maorysi sprzedawali im \u017cywno\u015b\u0107 i dostarczali si\u0142y roboczej w zamian za europejskie narz\u0119dzia i bro\u0144. Pojawienie si\u0119 zachodnich \u201estrzelb, zarazk\u00f3w i maszyn\u201d doprowadzi\u0142o do znacznego zmniejszenia liczebno\u015bci maoryjskiej populacji. Od po\u0142owy wieku XVIII do pocz\u0105tku lat 40-tych wieku XIX liczba Maorys\u00f3w zmniejszy\u0142a si\u0119 z ok. 150 tysi\u0119cy do ok. 70 tysi\u0119cy29<\/sup><\/a><\/sup>. Obfite \u017cniwo zbiera\u0142y zar\u00f3wno znacznie podwy\u017cszaj\u0105ce straty w konfliktach zbrojnych bro\u0144 palna, jak i nieznane dotychczas choroby jak odra i grypa. Coraz bardziej uzale\u017cnieni od europejskich dostaw (ubrania, bro\u0144, amunicja, narz\u0119dzia, lekarstwa), w znacznej ju\u017c cz\u0119\u015bci znajduj\u0105cy si\u0119 pod kulturowym wp\u0142ywem Anglosas\u00f3w, wyniszczeni wewn\u0119trznymi konfliktami mi\u0119dzyplemiennymi, Maorysi zwracali si\u0119 do misjonarzy i bia\u0142ych osadnik\u00f3w o pomoc w zawarciu pokoju pomi\u0119dzy sk\u0142\u00f3conymi plemionami. W efekcie w 1840 roku brytyjski kapitan i p\u00f3\u017aniejszy pierwszy gubernator kolonii brytyjskich na Nowej Zelandii William Hobson (1792-1842) doprowadzi\u0142 do poddania si\u0119 przez cz\u0119\u015b\u0107 maoryjskich wodz\u00f3w brytyjskiej Koronie w traktacie z Waitangi. Kluczowe dla naszego wywodu by\u0142y rozstrzygni\u0119cia traktatu dotycz\u0105ce z jednej strony zrzeczenia si\u0119 przez maoryjskich wodz\u00f3w suwerenno\u015bci na rzecz brytyjskiej Korony (art. 1 traktatu), z drugiej natomiast potwierdzenie dotychczasowych praw w\u0142asno\u015bci ziemi wobec plemion i innych jednostek spo\u0142ecznych, z gwarancj\u0105 prawa jej pierwokupu dla Korony. Odpowiednie zapisy artyku\u0142u 2 Traktatu brzmia\u0142y: \u201eJKM Kr\u00f3lowa Anglii gwarantuje i potwierdza wodzom i plemionom Nowej Zelandii, oraz rodzinom i jednostkom, ich w pe\u0142ni wy\u0142\u0105czn\u0105 i niekwestionowan\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 ziem, nieruchomo\u015bci, las\u00f3w, \u0142owisk i innych rodzaj\u00f3w w\u0142asno\u015bci, kt\u00f3re mog\u0105 posiada\u0107 indywidualnie lub zbiorowo tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo b\u0119dzie to ich \u017cyczeniem, i jak d\u0142ugo b\u0119d\u0105 chcieli by pozosta\u0142y one ich w\u0142asno\u015bci\u0105; ale wodzowie zjednoczonych plemion i wodzowie indywidualni ust\u0119puj\u0105 Jej Wysoko\u015bci wy\u0142\u0105czne prawo pierwokupu tych ziem, tak \u017ce w\u0142a\u015bciciele b\u0119d\u0105 podlega\u0107 rozporz\u0105dzeniu sprzeda\u017cy po takich cenach, jakie zostan\u0105 uzgodnione pomi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielami i osobami wyznaczonymi przez Jej Wysoko\u015b\u0107 do pertraktowania z nimi w Jej imieniu<\/i>\u201d30<\/sup><\/a><\/sup>. Zapisy te nie zapobieg\u0142y rabunkowi maoryjskiej ziemi przez brytyjskich osadnik\u00f3w i australijskich spekulant\u00f3w, co doprowadzi\u0142o do serii maoryjskich powsta\u0144 antykolonialnych w latach 1843-187231<\/sup><\/a><\/sup>, st\u0142umionych ostatecznie przez kolonialne w\u0142adze brytyjskie. Wprowadzona w 1852 roku konstytucja dawa\u0142a prawa polityczne Maorysom obwarowuj\u0105c je jednak maj\u0105tkowym cenzusem w\u0142asno\u015bci ziemi. W ten spos\u00f3b pozbawia\u0142a praw politycznych Maorys\u00f3w \u017cyj\u0105cych we wsp\u00f3lnotach plemiennych, gdzie indywidualna w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi by\u0142a nieznana. Maorysi p\u0142acili prawie po\u0142ow\u0119 podatk\u00f3w, ale tylko 5% \u015brodk\u00f3w bud\u017cetu krajowego przeznaczane by\u0142o na realizacj\u0119 cel\u00f3w maoryjskich. Nigdy te\u017c nie dosz\u0142o do proklamowania zapowiedzianych w konstytucji okr\u0119g\u00f3w tubylczych, w kt\u00f3rych moc obowi\u0105zuj\u0105cych norm prawnych zyska\u0142oby maoryjskie prawo plemienne. Zajmuj\u0105cy si\u0119 badaniami lud\u00f3w Polinezji etnolog Aleksander Posern-Zieli\u0144ski (ur. 1943 r.) ocenia, \u017ce \u201eW rzeczywisto\u015bci jednak<\/i> (konstytucja) skierowana by\u0142a przeciwko ich <\/i>(Maorys\u00f3w) plemiennej strukturze i plemiennej w\u0142asno\u015bci ziemskiej. Prawa polityczne \u2013 w my\u015bl nowej ustawy zasadniczej \u2013 otrzyma\u0107 mieli tylko ci Maorysi, kt\u00f3rzy zerwali ze swymi macierzystymi plemionami i p\u0119dzili \u017cywot niezale\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli ma\u0142ych kawa\u0142k\u00f3w ziemi. W\u0142a\u015bciwym celem, kt\u00f3ry przy\u015bwieca\u0142 autorom tego prawa, by\u0142o rozbicie sp\u00f3jno\u015bci maoryjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa,<\/i> (\u2026). Nowa konstytucja, sprzeczna ze starym plemiennym poj\u0119ciem w\u0142asno\u015bci kolektywnej, przynios\u0142a tak\u017ce uci\u0105\u017cliwe podatki i wiele ogranicze\u0144 administracyjnych.<\/i>\u201d32<\/sup><\/a><\/sup> Pora\u017cki kolejnych powsta\u0144 antykolonialnych i zwi\u0105zane z tym rugi ziemskie znacznie os\u0142abi\u0142y materialn\u0105 baz\u0119 \u017cycia Maorys\u00f3w. Plemiona wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ce z Bia\u0142ymi w ci\u0105gu nieca\u0142ych dwudziestu lat uleg\u0142y rozk\u0142adowi, depopulacji i wyw\u0142aszczeniu. Plemiona izoluj\u0105ce si\u0119 w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci Wyspy P\u00f3\u0142nocnej i nie przyjmuj\u0105ce praw kolonialnych zachowa\u0142y lepsz\u0105 kondycj\u0119. W 1865 roku rz\u0105d kolonialny ustanowi\u0142 Trybuna\u0142 ds. Ziemi Tubylczej (Native Land Court<\/i>), kt\u00f3ry dokona\u0142 indywidualizacji maoryjskiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej, daj\u0105c indywidualnym w\u0142a\u015bcicielom prawo do sprzeda\u017cy swoich dzia\u0142ek. Przyspieszy\u0142o to i zintensyfikowa\u0142o procesy rozk\u0142adowe w spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim, a tak\u017ce przyczyni\u0142o si\u0119 do wyw\u0142aszczenia Maorys\u00f3w z kolejnych siedmiu milion\u00f3w akr\u00f3w do roku 1892. Gdy w latach 80-tych XIX wieku ostatnie izoluj\u0105ce si\u0119 od cywilizacji zachodniej plemiona z Wyspy P\u00f3\u0142nocnej zgodzi\u0142y si\u0119 podda\u0107 swoje ziemie jurysdykcji Trybuna\u0142u ds. Ziemi Tubylczej, doprowadzi\u0142o to do ich wyw\u0142aszczenia, rozpadu rodowej struktury spo\u0142ecznej i w efekcie tak\u017ce do depopulacji. Na prze\u0142omie XIX i XX wieku nast\u0105pi\u0142a ekonomiczna marginalizacja i proletaryzacja Maorys\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej zajmuj\u0105cych pozycj\u0119 nisko op\u0142acanej, ubogiej i niewykwalifikowanej si\u0142y roboczej na farmach prowadzonych przez Bia\u0142ych. Pr\u00f3by samoorganizacji i powo\u0142ywania w\u0142asnych instytucji administracyjnych by\u0142y administracyjnie t\u0142umione przez w\u0142adze kolonialne. Maorysi dotkni\u0119ci zostali przez szereg plag w\u0142a\u015bciwych ni\u017cszym warstwom spo\u0142ecze\u0144stw nowo\u017cytnych. Tymczasem do roku 1921 kolejne sze\u015b\u0107 milion\u00f3w akr\u00f3w ziemi maoryjskiej przesz\u0142o w r\u0119ce Bia\u0142ych. W kolejnych latach pierwszej po\u0142owy XX wieku nast\u0105pi\u0142o w\u0142\u0105czenie Maorys\u00f3w w system nowozelandzkiego pa\u0144stwa opieku\u0144czego, w ramach kt\u00f3rego udzielano materialnej, finansowej i organizacyjnej pomocy Maorysom adoptuj\u0105cym si\u0119 do sposobu \u017cycia Bia\u0142ych i podejmuj\u0105cym si\u0119 gospodarowania na indywidualnych nadzia\u0142ach ziemi. Przyspieszy\u0142o to strukturalne upodabnianie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego do spo\u0142ecze\u0144stw zachodnich i zintensyfikowa\u0142o procesy urbanizacyjne. W 1936 roku 9% Maorys\u00f3w mieszka\u0142o w miastach, podczas gdy w 1945 roku ju\u017c 15%33<\/sup><\/a><\/sup>. Ludno\u015b\u0107 miejska ulega\u0142a na og\u00f3\u0142 kulturowemu i spo\u0142ecznemu wykorzenieniu z dawnych tradycji i poddawa\u0142a si\u0119 westernizacji. W drugiej po\u0142owie XX wieku i na pocz\u0105tku wieku XXI procesy te uleg\u0142y nasileniu.<\/p>\n \n<\/p>\n III. Nowo\u017cytna rodzina maoryjska <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n 1. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo i wychowanie dzieci<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n W czasach nowo\u017cytnych ma\u0142\u017ce\u0144stwo i za\u0142o\u017cenie rodziny pozostaj\u0105 dla Maorys\u00f3w wa\u017cnym \u017cyciowym priorytetem. Osoby bez\u017cenne, szczeg\u00f3lnie kobiety, uwa\u017ca si\u0119 za winne niedope\u0142nienia swojego spo\u0142ecznego obowi\u0105zku. Proporcjonalnie, liczba doros\u0142ych \u017conatych Maorys\u00f3w jest wi\u0119ksza, ni\u017c analogiczna liczba Bia\u0142ych34<\/sup><\/a><\/sup>. Zwi\u0105zki s\u0105 rejestrowane, ale Maorysi uznaj\u0105 za ma\u0142\u017ce\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c pary \u017cyj\u0105ce w zwi\u0105zkach niezarejestrowanych. Rejestracja zwi\u0105zk\u00f3w to instytucja narzucona przez Bia\u0142ych, kt\u00f3r\u0105 Maorysi akceptuj\u0105, ale zarazem uznaj\u0105 tradycyjne dla ich spo\u0142eczno\u015bci zwi\u0105zki de facto <\/i>za w r\u00f3wnym stopniu wa\u017cne. Ceni\u0105c wysoko ma\u0142\u017ce\u0144stwo jako instytucj\u0119, Maorysi mniejsz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuj\u0105 do jego trwa\u0142o\u015bci. Rozw\u00f3d uznawany jest za wydarzenie przykre, ale mieszcz\u0105ce si\u0119 w ramach akceptowanych zachowa\u0144 spo\u0142ecznych. W spo\u0142eczno\u015bci maoryjskiej ma\u0142\u017ce\u0144stwo, zgodnie z przednowo\u017cytn\u0105 tradycj\u0105, uznawane jest za rozwi\u0105zywalny kontrakt spo\u0142eczny. Rozbite ma\u0142\u017ce\u0144stwa s\u0105 zatem cz\u0119ste i pospolite w spo\u0142eczno\u015bci maoryjskiej. Coraz rzadsze s\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa kojarzone przez starszych. M\u0142odzi Maorysi sami dobieraj\u0105 sobie \u017cyciowych partner\u00f3w, staraj\u0105c si\u0119 jedynie nast\u0119pnie o zgod\u0119 rodu. Odbywa si\u0119 wtedy uroczyste zebranie obydwu rodzin. Czasem ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice wyznaniowe, stanu spo\u0142ecznego lub zadawnion\u0105 wrogo\u015b\u0107 pomi\u0119dzy grupami, rodziny nie udzielaj\u0105 zgody na \u015blub. Pe\u0142noletni (maj\u0105cy powy\u017cej 21 lat) Maorysi zawieraj\u0105 go w\u00f3wczas pomimo tego, niepe\u0142noletni \u017cyj\u0105 za\u015b w wolnych zwi\u0105zkach do czasu, gdy narodziny dziecka nie przynios\u0105 im zgody rodzicielskiej. Stosuje si\u0119 wyszukany ceremonia\u0142 \u015blubny, kt\u00f3rego najbardziej barwnym elementem jest tzw. \u201eceremonia kwiatu\u201d. Najstarszy z rodu pana m\u0142odego, w kt\u00f3rego rodowej siedzibie odbywa si\u0119 uroczysto\u015b\u0107 weselna, w czasie przyj\u0119cia wywo\u0142uje nazwy zaproszonych iwi<\/i> i hapuu<\/i>. Na to zawo\u0142anie odpowiadaj\u0105 podchodz\u0105c do niego m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani z ka\u017cdej z wymienionych wsp\u00f3lnot. Starzec wr\u0119cza im wtedy kawa\u0142ek tortu weselnego, owini\u0119ty w papierow\u0105 serwetk\u0119 i ozdobiony sztucznym kwiatem. Dawniej ceremonia kwiatu obwarowana by\u0142a obowi\u0105zkiem recytowania przez podchodz\u0105cych m\u0142odych ludzi rodowej genealogii, co mia\u0142o potwierdzi\u0107 ich prawa do reprezentowania swojej wsp\u00f3lnoty. Smutnym obrazem dzisiejszej degeneracji starych tradycji jest fakt, \u017ce kandydat \u201e\u015bpiewaj\u0105cy o sw\u00f3j kwiat\u201d nie musi ju\u017c recytowa\u0107 genealogii, a mo\u017ce za\u015bpiewa\u0107 cho\u0107by ostatnio popularny przeb\u00f3j muzyki pop. Wsp\u00f3\u0142czynnik dzietno\u015bci maoryjskich kobiet jest wy\u017cszy ni\u017c bia\u0142ych kobiet35<\/sup><\/a><\/sup>. Nierzadko zdarzaj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w rodziny wychowuj\u0105ce do dziesi\u0119ciorga, lub nawet powy\u017cej dziesi\u0119ciorga dzieci. Liczne potomstwo uwa\u017ca si\u0119 za \u017cyciowe osi\u0105gni\u0119cie, niezale\u017cnie od tego, jak potocz\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej jego losy. Rodziny nie posiadaj\u0105ce w\u0142asnych dzieci, niemal zawsze wychowuj\u0105 cudze. Adopcja jest szeroko rozpowszechniona, nie b\u0119d\u0105c przy tym sformalizowana. Rodzina przyjmuje na wychowanie dzieci zar\u00f3wno \u015blubne, jak i nie\u015blubne. Dzieci zazwyczaj znaj\u0105 swoich prawdziwych rodzic\u00f3w i okoliczno\u015bci adopcji. Przybranymi rodzicami zostaj\u0105 bardzo cz\u0119sto dziadkowie. W\u0142a\u015bciwi rodzice mog\u0105 w dowolnym momencie za\u017c\u0105da\u0107 zwrotu dzieci. To, wraz z pomniejszonymi mo\u017cliwo\u015bciami wyegzekwowania dyscypliny przez wiekowych na og\u00f3\u0142 dziadk\u00f3w, sprawia, \u017ce dzieci adoptowane staj\u0105 si\u0119 powodem wi\u0119kszych zazwyczaj trudno\u015bci wychowawczych i \u017cyj\u0105 w wi\u0119kszym poczuciu niepewno\u015bci. Ma\u0142e (nuklearne) rodziny maoryjskie prowadz\u0105 najcz\u0119\u015bciej w\u0142asne gospodarstwo domowe. Na obszarach wiejskich cz\u0119\u015bciej zdarza si\u0119 \u017cycie pod jednym dachem i prowadzenie wsp\u00f3lnego gospodarstwa przez rodzin\u0119 trzypokoleniow\u0105 (rodzice, dzieci, dziadkowie) lub wsp\u00f3lnie z krewnymi. We wsp\u00f3lnym u\u017cytkowaniu pozostaje w\u00f3wczas dom i obej\u015bcie. W miastach kilka rodzin zajmuje niekiedy jedno mieszkanie, maj\u0105ce wsp\u00f3lne wej\u015bcie, wygody i kuchni\u0119. Podzia\u0142 obowi\u0105zk\u00f3w rodzicielskich i wychowawczych w nowo\u017cytnej rodzinie maoryjskiej jest charakterystyczny dla ni\u017cszych warstw ka\u017cdego spo\u0142ecze\u0144stwa wchodz\u0105cego w epok\u0119 Moderny. Prace domowe i gospodarskie wykonuje kobieta, na kt\u00f3rej spoczywa r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zek dogl\u0105dania i dbania o dzieci. Ojciec zaopatruje rodzin\u0119 w \u015brodki do \u017cycia, przebywaj\u0105c poza domem ca\u0142e dnie, niekiedy za\u015b tygodnie i miesi\u0105ce. Jego rola w prowadzeniu gospodarstwa domowego ogranicza si\u0119 do dostarczania \u015brodk\u00f3w do \u017cycia i wykonywaniu wymagaj\u0105cych wi\u0119kszej si\u0142y i bardziej skomplikowanych prac, kt\u00f3rym nie by\u0142aby w stanie podo\u0142a\u0107 kobieta. Rola wychowawcza ojc\u00f3w polega na zabieraniu ch\u0142opc\u00f3w na wyprawy, grach sportowych i maj\u0105cych z rzadka miejsce zabawach z dzie\u0107mi. Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wolnego czasu m\u0119\u017cczy\u017ani maoryjscy sp\u0119dzaj\u0105 w towarzystwie innych m\u0119\u017cczyzn, graj\u0105c w karty, pij\u0105c, poluj\u0105c, \u0142owi\u0105c ryby, pomagaj\u0105c sobie w domowych naprawach etc. Ojciec maoryjski jest zatem \u201eojcem nieobecnym\u201d. Dzieci, szczeg\u00f3lnie w regionach wiejskich, wychowuj\u0105 si\u0119 natomiast w bliskiej odleg\u0142o\u015bci od dalszych krewnych, kt\u00f3rzy spe\u0142niaj\u0105 nad nimi doz\u00f3r pod nieobecno\u015b\u0107 rodzic\u00f3w, cho\u0107 na og\u00f3\u0142 w spos\u00f3b bardziej od rodzic\u00f3w pob\u0142a\u017cliwy. Powoduje to okre\u015blone konsekwencje dla przebiegu procesu wychowawczego. Dzieci maoryjskie w pierwszych miesi\u0105cach swojego \u017cycia s\u0105 otaczane mi\u0142o\u015bci\u0105 i rozpieszczane przez rodzic\u00f3w, krewnych i starsze rodze\u0144stwo. Szybko s\u0105 jednak odtr\u0105cane, szczeg\u00f3lnie po narodzinach kolejnego dziecka. Oddawane s\u0105 pod opiek\u0119 starszemu rodze\u0144stwu, byleby tylko zabra\u0142o je ono sprzed oczu rodzicom. Dzieci staraj\u0105 si\u0119 wtedy zwr\u00f3ci\u0107 na siebie uwag\u0119 p\u0142aczem lub popisami, gdy za\u015b to nie skutkuje, zamykaj\u0105 si\u0119 w sobie, staj\u0105 ponure i nieufne. W p\u00f3\u017aniejszych latach \u017cycia, dzieci wychowuj\u0105 si\u0119 w du\u017cej mierze bez udzia\u0142u doros\u0142ych, przebywaj\u0105c we w\u0142asnym towarzystwie. Formuj\u0105 du\u017ce bandy, wewn\u0105trz kt\u00f3rych ustalane s\u0105 w\u0142asne, niezbyt zazwyczaj z\u0142o\u017cone regu\u0142y post\u0119powania. \u201eKolaboracja\u201d ze \u015bwiatem doros\u0142ych jest pot\u0119piana. Przyja\u017anie indywidualne niemal nie wyst\u0119puj\u0105, za to w ka\u017cdej z band panuj\u0105 bardzo serdeczne stosunki grupowe i solidarno\u015b\u0107 wobec obcych. Wydaje si\u0119 to by\u0107 mo\u017cliwym prze\u017cytkiem form plemiennych. Pod opiek\u0105 dzieci maoryjskich pozostaje zazwyczaj m\u0142odsze rodze\u0144stwo. Relacje z nim rz\u0105dz\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej przemoc\u0105 starszych wobec m\u0142odszych, cho\u0107 zachowuj\u0105 oni solidarno\u015b\u0107 wobec ataku z zewn\u0105trz. Przej\u015bcie od wieku m\u0142odzie\u0144czego do doros\u0142ego trwa kilka miesi\u0119cy i dokonuje si\u0119 w siedemnastym roku \u017cycia. Warunkami okre\u015blaj\u0105cymi wykszta\u0142cenie si\u0119 i trwanie takiego modelu wychowawczego jest \u017cycie w licznych rodzinach, w relatywnie gorszych ni\u017c Biali warunkach ekonomicznych, wreszcie postawy i praktyki zapo\u015bredniczone w nowo\u017cytno\u015b\u0107 z przesz\u0142o\u015bci archaicznej. W okresie wychowawczym formowaniu ulega matryca osobowo\u015bci maoryjskiej. Pocz\u0105tkowe rozpieszczanie zaszczepia nawyk d\u0105\u017cenia raczej do szybkiej satysfakcji, ni\u017c p\u00f3\u017aniejszej nagrody. Kaprysy rodzic\u00f3w, nag\u0142e zmniejszenie pob\u0142a\u017cliwo\u015bci z ich strony, podwa\u017caj\u0105 w dziecku poczucie w\u0142asnej warto\u015bci i podkopuj\u0105 u niego wiar\u0119 we w\u0142asne si\u0142y. Zar\u00f3wno to, jak i mentalne prze\u017cytki archaicznych sposob\u00f3w \u017cycia w strukturze plemiennej, powoduj\u0105 u Maorysa siln\u0105 potrzeb\u0119 akceptacji, aprobaty i przynale\u017cno\u015bci. Wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 ni\u017c do abstrakcyjnych zasad, Maorys przywi\u0105zuje do umiej\u0119tno\u015bci post\u0119powania w okre\u015blonych sytuacjach i w relacjach z konkretnymi lud\u017ami. W nieznanych sytuacjach i w\u015br\u00f3d obcych czuje si\u0119 zagubiony, jest zak\u0142opotany i nie\u015bmia\u0142y. Stara si\u0119 w nich odnale\u017a\u0107 znane sobie elementy, na kt\u00f3rych nast\u0119pnie koncentruje uwag\u0119. Pogoda i towarzysko\u015b\u0107 Maorys\u00f3w jest mask\u0105 ukrywaj\u0105c\u0105 niepok\u00f3j, brak wiary w siebie, oczekiwanie na przyjazny odzew i aprobat\u0119. Typ wychowania i wp\u0142yw dawnej archai \n<\/p>\n 2. Pokrewie\u0144stwo i genealogia<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Cech\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105c\u0105 Maorys\u00f3w od Bia\u0142ych jest tzw. \u201ewielki \u015bwiat pokrewie\u0144stwa\u201d tych pierwszych. Oznacza to, \u017ce maj\u0105 oni rozleg\u0142y kr\u0105g krewnych i powinowatych, koncentruj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 ich ego<\/i>, r\u00f3\u017cny za\u015b od kr\u0119g\u00f3w zakre\u015blonych wok\u00f3\u0142 innych ego<\/i>. Przeci\u0119tnego Maorysa cechuje postawa whanaungatanga<\/i>, czyli zainteresowania sprawami pokrewie\u0144stwa. Przywi\u0105zuje on te\u017c du\u017c\u0105 uwag\u0119 do whanaunga<\/i>, czyli do utrzymywania stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy krewnymi. Potrafi na og\u00f3\u0142 wymieni\u0107 ponad dwie\u015bcie nazwisk krewnych lub potomk\u00f3w znanych sobie krewnych. Rzadko widuje ich bezpo\u015brednio, ale zazwyczaj w ten czy inny spos\u00f3b utrzymuje z nimi kontakt. Du\u017co cz\u0119\u015bciej zachodzi to w regionach wiejskich, gdzie nierzadko wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wioski jest ze sob\u0105 spokrewniona. Zwi\u0119kszenie mobilno\u015bci przestrzennej Maorys\u00f3w po wej\u015bciu ich spo\u0142ecze\u0144stwa w epok\u0119 Moderny i wzrost wielko\u015bci migracji, spowodowa\u0142y rozpad jedno\u015bci tradycyjnych struktur przestrzennych i klanowych. Maorysi cz\u0119sto zmieniaj\u0105 miejsce zamieszkania, r\u00f3wnie\u017c z powod\u00f3w zarobkowych, zawieraj\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa z osobami z odmiennych plemion i z daleko po\u0142o\u017conych region\u00f3w Nowej Zelandii. W rezultacie maj\u0105 krewnych rozsianych po ca\u0142ym archipelagu36<\/sup><\/a><\/sup>. To obni\u017ca si\u0142\u0119 wi\u0119zi i poczucia krewniaczej solidarno\u015bci, zmniejsza intensywno\u015b\u0107 wzajemnych kontakt\u00f3w , rozlu\u017ania i pomniejsza znaczenie whanaunga<\/i>. Solidarno\u015b\u0107 krewniacza zachowuje jednak znaczenie przy przenoszeniu si\u0119 w nowe miejsce zamieszkania. Krewni mieszkaj\u0105cy w oddalonych regionach zobowi\u0105zani s\u0105 udzieli\u0107 pomocy nowo przyby\u0142ym cz\u0142onkom w\u0142asnej rodziny. W spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim obserwuje si\u0119 gwa\u0142towny spadek znaczenia starsze\u0144stwa rodowego towarzysz\u0105cy pomniejszeniu znaczenia i zanikowi klanowych struktur spo\u0142ecznych. Nast\u0119puje te\u017c uznanie rodziny nuklearnej w miejsce whaanau<\/i> jako podstawowej kom\u00f3rki spo\u0142ecznej. Silniej odczuwana jest r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy w\u0142asnymi a klasyfikacyjnymi rodzicami i dzie\u0107mi. Brak jest zainteresowania rodze\u0144stwem spowinowaconym p\u0142ci odmiennej jako potencjalnymi wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkami. Wci\u0105\u017c pozostaje aktualna zasada maoryjskiej aroha<\/i> (mi\u0142o\u015bci i solidarno\u015bci krewniaczej), \u017c\u0105daj\u0105cej pe\u0142nej lojalno\u015bci materialnej i \u017cyciowej wobec krewnych, zar\u00f3wno w sytuacjach, gdy jest to s\u0142uszne, jak i w\u00f3wczas, gdy jest nies\u0142uszne. Z krewnymi nale\u017cy dzieli\u0107 si\u0119 wszystkim, zawsze by\u0107 gotowym do udzielenia im pomocy i ugoszczenia ich. Wyj\u0105tki od tej zasady mo\u017cliwe s\u0105 tylko w przypadkach ci\u0119\u017ckiej sytuacji materialnej lub niesolidno\u015bci krewnego, nadu\u017cywaj\u0105cego go\u015bcinno\u015bci lub szczodrobliwo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Wraz ze zmniejszaniem si\u0119 stopnia pokrewie\u0144stwa zmniejsza si\u0119 intensywno\u015b\u0107 wzajemnych obowi\u0105zk\u00f3w Maorys\u00f3w wobec siebie, nie zmienia si\u0119 natomiast ich tre\u015b\u0107 i natura. Lojalno\u015b\u0107 rodzinna jest bardzo silna. Sprawienie k\u0142opot\u00f3w krewnemu uznawane jest za najgorszego rodzaju dyshonor. Bycie opuszczonym przez krewnych sprowadza Maorysa na dno nieszcz\u0119\u015bcia. Niepowodzenia materialne dokuczaj\u0105 mu mniej, ni\u017c samotno\u015b\u0107 i oderwanie od rodziny. Urbanizacja i migracje rozerwa\u0142y naturalne wi\u0119zi rodowe w\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w, zetkn\u0119\u0142y za to ze sob\u0105 niekiedy bardzo odleg\u0142ych krewnych. Cz\u0119stsze w zwi\u0105zku z tym sta\u0142y si\u0119 przypadki nadu\u017cy\u0107 maoryjskiej aroha, <\/i>szczeg\u00f3lnie w miastach, gdzie niesolidni krewni korzystaj\u0105 niekiedy z go\u015bciny Maorys\u00f3w lub ich szczodro\u015bci, bez intencji zado\u015b\u0107uczynienia \u015bwiadcze\u0144. <\/p>\n \n<\/p>\n Rola pochodzenia zmniejszy\u0142a si\u0119 od czas\u00f3w przej\u015bcia spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego z epoki archaicznej w epok\u0119 nowo\u017cytn\u0105. Wci\u0105\u017c jednak zachowuje znaczenie w kwestii dziedziczenia nadzia\u0142\u00f3w ziemi, okre\u015blenia statusu spo\u0142ecznego i wyboru przyw\u00f3dc\u00f3w, cz\u0142onkostwa w grupach r\u00f3\u017cnych stopni i pozyskiwania od nich \u015bwiadcze\u0144. Zmniejsza si\u0119 znajomo\u015b\u0107 wci\u0105\u017c jednak przywo\u0142ywanej na zebraniach maoryjskich wsp\u00f3lnot whakapapa<\/i> (synonimicznie zwanej te\u017c niekiedy taataingoa<\/i> \u2013 recytacj\u0105 imion). Polega ona na wymienianiu z pami\u0119ci listy imion przodk\u00f3w, niekiedy przeplecionej informacjami na temat urodze\u0144 lub zwi\u0105zk\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich, prowadz\u0105cej od okre\u015blonego przodka do okre\u015blonego potomka. Maorysi maj\u0105 wi\u0119c po kilka whakapapa<\/i>, w zale\u017cno\u015bci od rozpoczynaj\u0105cego r\u00f3d przodka i powi\u0105za\u0144 wybranych w danym pokoleniu. Wszelkie znaczenie utraci\u0142a zasada starsze\u0144stwa rodowego. Zatar\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy rangatira<\/i> i tuutuuaa<\/i>, szczeg\u00f3lnie w miastach. Maorysi du\u017co mniej ceni\u0105 sobie pochodzenie ze starszej linii rodowej, nie czyni\u0105 r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy starszym a m\u0142odszym rodze\u0144stwem rodowym, nie bior\u0105 pod uwag\u0119 sprzeciwu wobec planowanego zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego, je\u015bli jako pow\u00f3d sprzeciwu podaje si\u0119 przeszkod\u0119 natury rodowej. Podwa\u017cany jest presti\u017c i spo\u0142eczne przyw\u00f3dztwo najstarszych w strukturze rodowej m\u0119\u017cczyzn, poza czynno\u015bciami obrz\u0119dowymi na og\u00f3\u0142 zast\u0119powanych przez nowych przyw\u00f3dc\u00f3w, przewy\u017cszaj\u0105cych ich zdolno\u015bciami osobistymi. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 stwierdzenie o rozpadzie klanowej struktury archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego i o wypieraniu tradycyjnych przyw\u00f3dc\u00f3w kaumaatua<\/i> przez nowych posiadaczy w\u0142adzy \u201eeksperckiej\u201d, przez nowo\u017cytnych tohunga. <\/i>Wci\u0105\u017c jednak Maorysi zachowuj\u0105 identyfikacj\u0119 i poczucie przynale\u017cno\u015bci do iwi<\/i> i hapuu<\/i>, b\u0119d\u0105cych, podobnie jak w czasach archaicznych, ambilinealnymi wsp\u00f3lnotami genealogicznymi. <\/p>\n \n<\/p>\n 3. Relikty struktur plemiennych<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n 3.1. Wielka rodzina (<\/b>family<\/b><\/i>)<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n W spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim, szczeg\u00f3lnie na obszarach wiejskich, wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 grupy krewniacze nazywane \u201erodzinami\u201d (ang. families<\/i>). Licz\u0105 one od trzydziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b i w ich sk\u0142ad wchodz\u0105 zar\u00f3wno cz\u0142onkowie \u201eprawdziwi\u201d, czyli wywodz\u0105cy si\u0119 w linii m\u0119skiej lub \u017ce\u0144skiej od wsp\u00f3lnego przodka, jak i cz\u0142onkowie \u201eprzy\u0142\u0105czeni\u201d, czyli wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkowie i dzieci. Wielkie rodziny gospodaruj\u0105 na ziemi odziedziczonej po wsp\u00f3lnym przodku, b\u0119d\u0105cym na niej zazwyczaj taangata whenua <\/i>(dos\u0142. \u201ecz\u0142owiekiem ziemi\u201d, tzn. rodowitym dziedzicem miejscowej ziemi). Zwykle by\u0142 nim nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c dziad lub pradziad najstarszych \u017cyj\u0105cych cz\u0142onk\u00f3w wielkiej rodziny. Po jego \u015bmierci wielka rodzina dzieli si\u0119 na ga\u0142\u0119zie wywodz\u0105ce si\u0119 od najczcigodniejszych \u017cyj\u0105cych starc\u00f3w, kt\u00f3re stopniowo uniezale\u017cniaj\u0105 si\u0119 od siebie. Gdy wymr\u0105 ostatni pami\u0119taj\u0105cy osobi\u015bcie wsp\u00f3lnego przodka, ga\u0142\u0119zie oddzielaj\u0105 si\u0119 od siebie, cho\u0107 wci\u0105\u017c zachowuj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pokrewie\u0144stwa i silne wzajemne zwi\u0105zki. Rozdzielone ga\u0142\u0119zie wielkiej rodziny pozostaj\u0105 zazwyczaj w granicach tego samego hapuu<\/i>. Emigranci zachowuj\u0105 cz\u0142onkostwo w wielkiej rodzinie, dop\u00f3ki podtrzymuj\u0105 z ni\u0105 rzeczywiste wi\u0119zi. Gdy tego zaniechaj\u0105, wielka rodzina o nich zapomina. Ma\u0142\u017conkowie z innych wsp\u00f3lnot i dzieci przybrane, cho\u0107 nie adoptowane, nie mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 na zebraniach rodzinnych jako m\u00f3wcy, ani dziedziczy\u0107 ziemi, ponadto jednak s\u0105 w codziennym \u017cyciu cz\u0142onkami rodziny de facto<\/i>. Zdarza si\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 do dw\u00f3ch lub wi\u0119cej wielkich rodzin, pomi\u0119dzy kt\u00f3re Maorys dzieli swoje obowi\u0105zki, przyznaj\u0105c jednak pierwsze\u0144stwo tej spo\u015br\u00f3d nich, po\u015br\u00f3d kt\u00f3rej \u017cyje. G\u0142ow\u0105 wielkiej rodziny jest zazwyczaj najstarszy m\u0119\u017cczyzna z najstarszej ga\u0142\u0119zi, nazywany maatamua<\/i> (najstarszym z rodze\u0144stwa) lub kaumaatua<\/i>. W niekt\u00f3rych przypadkach starsze\u0144stwo krwi ust\u0119puje przed walorami osobowo\u015bci lub wiedzy. W miastach wielkie rodziny mog\u0105 by\u0107 grupami genealogicznymi, ale czasem sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na nie cz\u0142onkowie kilku r\u00f3\u017cnych grup tego rodzaju, po\u0142\u0105czeni wi\u0119zami powinowactwa lub adopcji. <\/p>\n \n<\/p>\n 3.2. Klan (<\/b>hapuu<\/b><\/i>)<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesne hapuu<\/i> wywodzone s\u0105 od przodk\u00f3w \u017cyj\u0105cych co najmniej osiem pokole\u0144 wstecz i sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z paruset, do kilku tysi\u0119cy ludzi. Niekiedy hapuu<\/i> dzieli si\u0119 na mniejsze hapuu<\/i>, kt\u00f3re wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 w bli\u017cszych wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci czasach, i kt\u00f3re przy szczeg\u00f3lnych okazjach \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 wyst\u0119puj\u0105c jako jedno du\u017ce hapuu<\/i>. Zwykle hapuu<\/i> zajmuje grunta przys\u0142uguj\u0105ce mu dawniej jako podgrupie plemiennej, bezpo\u015brednio nale\u017cy jednak do niego jedynie marae <\/i>(plac, na kt\u00f3rym stoi maoryjski dom zebra\u0144). Mniejsze i p\u00f3\u017aniej wyodr\u0119bnione hapuu<\/i> zajmuj\u0105 tereny blisko ze sob\u0105 s\u0105siaduj\u0105ce, na og\u00f3\u0142 wydzielone z terytorium historycznego hapuu<\/i>, kt\u00f3rego podjednostk\u0119 stanowi\u0105. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do hapuu<\/i> dziedziczy si\u0119, podobnie jak w przypadku przynale\u017cno\u015bci do iwi<\/i>, po rodzicach. Jest to zatem grupa genealogiczna ambilinealna. Mo\u017cliwa jest przynale\u017cno\u015b\u0107 do kilku hapuu<\/i>, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Maorys wybiera to g\u0142\u00f3wne i najwa\u017cniejsze. Znaczenie przynale\u017cno\u015bci do hapuu<\/i> wi\u0119ksze jest na obszarach wiejskich, gdzie cz\u0119sto wci\u0105\u017c jest ono elementem istniej\u0105cej spo\u0142ecznej rzeczywisto\u015bci. M\u0142odzi Maorysi zamieszkali w miastach nierzadko nie potrafi\u0105 ju\u017c jednak wymieni\u0107 nazwy swojego macierzystego hapuu<\/i>. W relacjach wewn\u0105trzplemiennych Maorysi wyst\u0119puj\u0105 przede wszystkim jako cz\u0142onkowie swojego hapuu<\/i>, na zewn\u0105trz plemienia jednak ju\u017c jako cz\u0142onkowie swojego iwi<\/i>.<\/p>\n \n<\/p>\n 3.3. Plemi\u0119 (<\/b>iwi<\/b><\/i>)<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Maoryjskie iwi<\/i> wi\u0105zane s\u0105 nominalnie z ziemi\u0105 przyznan\u0105 im w traktacie z Waitangi z 6 lutego 1840 roku. W rzeczywisto\u015bci ziemia ta w cz\u0119\u015bci przesz\u0142a w r\u0119ce Bia\u0142ych, w cz\u0119\u015bci zosta\u0142a rozdzielona pomi\u0119dzy indywidualne dzia\u0142ki, jedynie kilka dzia\u0142\u00f3w i plemienny marae<\/i> pozostaj\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 iwi<\/i> jako wsp\u00f3lnoty. Liczebno\u015b\u0107 plemion si\u0119ga od tysi\u0105ca do ponad dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy. Cz\u0142onkowie danego plemienia zwykle \u2013 poza obszarami miejskimi \u2013 stanowi\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszkaj\u0105cych na jego plemiennym terytorium Maorys\u00f3w. Nie przeczy temu fakt, \u017ce nie wszyscy Maorysi mieszkaj\u0105 na swym plemiennym terytorium. O cz\u0142onkostwie w plemieniu decyduje urodzenie lub adopcja przez cz\u0142onka plemienia, ale w staraniach o nabycie cz\u0142onkostwa nie jest wymagana whakapapa<\/i>. Wystarczy powt\u00f3rzy\u0107 przynale\u017cno\u015b\u0107 plemienn\u0105 rodzic\u00f3w. Jedynie przy staraniach o pomoc z plemiennej kasy zapomogowej lub przy staraniach o przyw\u00f3dztwo plemienia wymaga si\u0119 legitymizowania si\u0119 whakapapa<\/i> (w ostatnim przypadku tak\u017ce pochodzeniem ze starszej linii rodowej). Mo\u017cliwe i coraz cz\u0119\u015bciej spotykane jest cz\u0142onkostwo w kilku iwi<\/i> jednocze\u015bnie. Plemiona wci\u0105\u017c r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 dialektami, obyczajami, obrz\u0119dowo\u015bci\u0105. Aktualne wci\u0105\u017c jest postrzeganie iwi<\/i> jako wsp\u00f3lnoty krewniaczej, co wp\u0142ywa na bardziej pozytywny stosunek Maorysa do obcych z w\u0142asnego plemienia, mniej za\u015b \u017cyczliwy wobec cz\u0142onk\u00f3w innych awi<\/i>. Przynale\u017cno\u015b\u0107 plemienna nie niesie dzi\u015b ze sob\u0105 dla Maorysa \u017cadnych licz\u0105cych si\u0119 korzy\u015bci materialnych (maj\u0105tek dziedziczy si\u0119 po rodzicach, lub zdobywa w\u0142asnym wysi\u0142kiem), zapewnia mu jednak wci\u0105\u017c okre\u015blone miejsce w spo\u0142ecze\u0144stwie, wi\u0105\u017c\u0105c z przesz\u0142o\u015bci\u0105 i jej bohaterami, oraz z powszechnie uznawan\u0105 i szanowan\u0105 przez ludzi z zewn\u0105trz grup\u0105 spo\u0142eczn\u0105. <\/p>\n \n<\/p>\n 3.4. Starsze\u0144stwo i hierarchia spo\u0142eczna<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Rozprz\u0119\u017cenie tradycyjnego maoryjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa klanowego najlepiej wida\u0107 na przyk\u0142adzie fundamentalnego przekszta\u0142cenia pozycji tradycyjnych przyw\u00f3dc\u00f3w. Coraz cz\u0119\u015bciej, przyw\u00f3dcy kt\u00f3rym ranga taka przys\u0142uguje z racji rodowego starsze\u0144stwa, w sprawach konkretnych lub ca\u0142o\u015bciowo, ust\u0119puj\u0105 miejsca przyw\u00f3dcom wy\u0142anianym ze wzgl\u0119du na wybitne osi\u0105gni\u0119cia lub wykszta\u0142cenie. Mana<\/i> rzadziej rozumiana jest jako w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 o cechach sakralnych, cz\u0119\u015bciej natomiast jako \u201epresti\u017c\u201d lub \u201eautorytet\u201d. Jest ona dziedziczona, ale mo\u017cna j\u0105 te\u017c posi\u0105\u015b\u0107 dzi\u0119ki wybitnym w\u0142a\u015bciwo\u015bciom osobistym. Wci\u0105\u017c istotn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 kaumaatua<\/i>, kt\u00f3rymi zostaj\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani w wieku powy\u017cej pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat legitymizuj\u0105cy si\u0119 starsze\u0144stwem rodowym i tradycyjn\u0105 wiedz\u0105 maoryjsk\u0105 (w zakresie whakapapa<\/i>, retoryki, historii i obrz\u0119dowo\u015bci), ze wzgl\u0119du jednak na zast\u0119powanie wielkiej rodziny przez rodzin\u0119 nuklearn\u0105, rzadziej g\u0142owa rodziny i gospodarstwa domowego jest r\u00f3wnocze\u015bnie kaumaatua<\/i>. W miastach starsze\u0144stwo rodowe nie ma znaczenia przy wyznaczaniu danej osoby na kaumaatua<\/i> \u2013 mo\u017ce by\u0107 on nawet potomkiem niewolnik\u00f3w, byleby zna\u0142 obrz\u0119dowo\u015b\u0107 maoryjsk\u0105 i spe\u0142nia\u0142 kryterium wieku. Transformacji uleg\u0142o r\u00f3wnie\u017c znaczenie terminu rangatira<\/i>. W zwi\u0105zku z rozpadem tradycyjnych wi\u0119zi klanowych i wsp\u00f3lnot genealogicznych, straci\u0142a znaczenie i uleg\u0142a zanikowi zasada rodowego starsze\u0144stwa. Rangatira<\/i> kieruj\u0105cych hapuu<\/i> mo\u017ce by\u0107 zatem kilku r\u00f3wnocze\u015bnie. Mieszkaj\u0105cy w miastach Maorysi u\u017cywaj\u0105 za\u015b tego terminu w zupe\u0142nie zmienionym znaczeniu; na okre\u015blenie swoich prze\u0142o\u017conych w pracy. U\u017cycie s\u0142owa ariki<\/i> w niekt\u00f3rych regionach zanikn\u0119\u0142o zupe\u0142nie w odniesieniu do ludzi, od czasu gdy misjonarze chrze\u015bcija\u0144scy okre\u015bla\u0107 nim zacz\u0119li Boga. W\u015br\u00f3d innych plemion nast\u0105pi\u0142a erozja znaczenia i w\u0142adzy ariki, <\/i>do miana kt\u00f3rego pretenduje niekiedy kilka lub nawet kilkana\u015bcie os\u00f3b r\u00f3wnocze\u015bnie. U\u017cywa si\u0119 w\u00f3wczas opisowego sformu\u0142owania \u201engaa rangatira o te iwi<\/i>\u201d, czyli \u201ewodzowie plemienia\u201d. Godno\u015bci kaumaatua<\/i>, rangatira<\/i> i ariki<\/i> s\u0105 dziedziczone przez pierworodnych syn\u00f3w najstarszych rod\u00f3w. W przypadku kaumaatua<\/i> m\u0142odsi synowie lub potomkowie m\u0142odszych linii rodowych mog\u0105 zdoby\u0107 dla siebie pozycj\u0119 kaumaatua<\/i> zas\u0142yn\u0105wszy jako m\u00f3wcy, organizatorzy, lub eksperci w sprawach maoryjskich. Godno\u015bci te i tytu\u0142y przys\u0142uguj\u0105 swoim posiadaczom do\u017cywotnio. W miastach pozycja starszyzny i taangata wheua<\/i> uleg\u0142a dalszemu os\u0142abieniu i znane s\u0105 przypadki dzia\u0142ania wt\u00f3rnych zrzesze\u0144 i stowarzysze\u0144 maoryjskich nie licz\u0105cych si\u0119 ze zdaniem taangata whenua<\/i>. Znaczn\u0105 pozycj\u0119 kosztem tradycyjnych lider\u00f3w rodowych uzyskali w nowo\u017cytnym spo\u0142ecze\u0144stwie maoryjskim specjali\u015bci i przyw\u00f3dcy funkcjonalni. Do tych pierwszych zaliczy\u0107 mo\u017cna pos\u0142\u00f3w do Parlamentu, urz\u0119dnik\u00f3w s\u0105dowych i municypalnych, duchownych, nauczycieli, lekarzy, piel\u0119gniarki, osoby wykszta\u0142cone zawodowo. Ci drudzy to kierownicy funkcjonalnych klub\u00f3w i stowarzysze\u0144 maoryjskich, przyw\u00f3dcy grup krewniaczych i innych grup nieformalnych. Jedni i drudzy zajmuj\u0105 pozycj\u0119 dawnych tohunga<\/i> \u2013 specjalist\u00f3w w zakresie wiedzy religijnej i rzemie\u015blniczej. Zmieni\u0142 si\u0119 jedynie rodzaj posiadanych przez nich umiej\u0119tno\u015bci, fakt pochodzenia nie tylko spo\u015br\u00f3d rangatira<\/i> ale ze wszystkich warstw spo\u0142ecznych, wreszcie skoncentrowanie na wiedzy \u015bwieckiej i brak inicjacji w ezoteryczn\u0105 wiedz\u0119 religijn\u0105. Wywieraj\u0105 oni istotny wp\u0142yw na funkcjonowanie wsp\u00f3lnot maoryjskich i rywalizuj\u0105 o znaczenie z tradycyjnymi liderami rodowymi.<\/p>\n \n<\/p>\n 4. W\u0142asno\u015b\u0107. <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Pozycj\u0119 dla trwa\u0142o\u015bci archaicznych relikt\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci maoryjskiej zachowuje dziedziczona po przodkach ziemia (whenua<\/i>) oraz p\u0142yn\u0105ce z tego tytu\u0142u prawa. W starszym pokoleniu Maorys\u00f3w wci\u0105\u017c obecne jest poczucie mistycznych zwi\u0105zk\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych ziemi\u0119 i pozycj\u0119 osobist\u0105 jej posiadacza. Legitymizuj\u0105cy si\u0119 pochodzeniem ze starszej linii rodu i dziedzicz\u0105cy w danej okolicy ziemi\u0119 po przodkach nazywani s\u0105 taangata whenua<\/i> (zaznaczy\u0107 przy tym warto, \u017ce Maorysi mog\u0105 dziedziczy\u0107 ziemi\u0119 i by\u0107 taangata whenua<\/i> w kilku wsp\u00f3lnotach r\u00f3wnocze\u015bnie) i formuj\u0105 tradycyjn\u0105 spo\u0142eczn\u0105 elit\u0119, pe\u0142ni\u0105c godno\u015bci przyw\u00f3dcze i przewodnicz\u0105c zebraniom wsp\u00f3lnoty. Do godno\u015bci takich tradycyjnie nie byli dopuszczani nie wywodz\u0105cy si\u0119 od wsp\u00f3lnego przodka i wobec tego nie posiadaj\u0105cy w danym regionie ziemi. Coraz cz\u0119\u015bciej jednak si\u0119 to zmienia i odznaczaj\u0105cy si\u0119 wyj\u0105tkowymi przymiotami osobistymi, zast\u0119puj\u0105 lub wypieraj\u0105 tradycyjn\u0105 elit\u0119 taangata whenua<\/i>. Wyodr\u0119bniona w nowozelandzkim prawie nieruchomo\u015bci tzw. \u201eziemia maoryjska\u201d, pozostaj\u0105ca w\u0142asno\u015bci\u0105 Maorys\u00f3w i ob\u0142o\u017cona ograniczeniami dotycz\u0105cymi obrotu handlowego ni\u0105 i jej zbywania, zosta\u0142a s\u0105downie podzielona pomi\u0119dzy indywidualnych w\u0142a\u015bcicieli. Zlikwidowano w zasadzie w\u0142asno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnotow\u0105 i plemienn\u0105, ograniczaj\u0105c j\u0105 do rezerw, marae<\/i> i w\u0142asno\u015bci rady plemienia. Naszym zdaniem, spo\u0142eczne i kulturowe konsekwencje tej decyzji by\u0142y dalekosi\u0119\u017cne, b\u0119d\u0105c jednym z najpowa\u017cniejszych czynnik\u00f3w rozpadu maoryjskiego archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa klanowego i upodobnienia go do zachodnich spo\u0142ecze\u0144stw nowo\u017cytnych. Wprowadzenie indywidualnej w\u0142asno\u015bci ziemi w spo\u0142ecze\u0144stwie o klasyfikacyjnym systemie pokrewie\u0144stwa doprowadzi\u0142o nie tylko do rozdrobnienia w\u0142asno\u015bci poprzez podzia\u0142y pomi\u0119dzy spadkobierc\u00f3w, uniemo\u017cliwiaj\u0105ce jej efektywne ekonomicznie u\u017cytkowanie, ale te\u017c stworzy\u0142o warunki dla przestrzennego i gospodarczego uniezale\u017cnienia si\u0119 jednostek i rodzin nuklearnych, rozbijaj\u0105c w ten spos\u00f3b whaanau<\/i> i hapuu<\/i>. <\/p>\n \n<\/p>\n 5. Narodziny czy poronienie rodziny nuklearnej?<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Uwi\u0105d i zanik struktur klanowych doprowadzi\u0142 do zaprzestania spe\u0142niania przez nie tradycyjnych funkcji socjalnych i wychowawczych, znanych w spo\u0142ecze\u0144stwie archaicznym sprzed kolonizacji. To z kolei spowodowa\u0142o obserwowane zaburzenia funkcji wychowawczych i pauperyzacj\u0119 oraz proletaryzacj\u0119 Maorys\u00f3w, b\u0119d\u0105cych we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie nowozelandzkim przede wszystkim pozbawionymi w\u0142asno\u015bci i niewykwalifikowanymi robotnikami rolnymi i przemys\u0142owymi. Pauperyzacja i przeludnienie w stosunku do mo\u017cliwo\u015bci rozdysponowania \u201eziemi maoryjskiej\u201d by\u0142y te\u017c czynnikiem powoduj\u0105cym migracj\u0119 do miast, gdzie dosz\u0142o do dalszej proletaryzacji Maorys\u00f3w i do post\u0119puj\u0105cej anomii spo\u0142ecznej i erozji kulturowej. Zniszczenie materialnej \u201ebazy\u201d archaicznego spo\u0142ecze\u0144stwa maoryjskiego w postaci wsp\u00f3lnotowej w\u0142asno\u015bci ziemi i znajduj\u0105cych si\u0119 na niej zasob\u00f3w, zaowocowa\u0142o rozpadem kulturowej i socjopsychologicznej \u201esuperstruktury\u201d tego spo\u0142ecze\u0144stwa i w rezultacie spowodowa\u0142o jego rozk\u0142ad do postaci spo\u0142ecze\u0144stwa nowo\u017cytnego, pod wieloma wzgl\u0119dami przypominaj\u0105cego wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie, w tym tak\u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo nowozelandzkich Bia\u0142ych. Znacz\u0105ce r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy obydwiema rasami dotycz\u0105 tylko w widocznym stopniu ni\u017cszych wska\u017anik\u00f3w cywilizacyjnych w spo\u0142eczno\u015bci maoryjskiej. Kr\u00f3tsza jest przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia Maorys\u00f3w w stosunku do przeci\u0119tnej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia Bia\u0142ych, Maorysi osi\u0105gaj\u0105 gorsze wyniki o\u015bwiatowe i maj\u0105 ni\u017csze kwalifikacje zawodowe, wy\u017cszy jest w\u015br\u00f3d nich odsetek bezrobotnych, alkoholik\u00f3w, narkoman\u00f3w, chorobliwie oty\u0142ych, przest\u0119pc\u00f3w, ni\u017csze s\u0105 przeci\u0119tne dochody, cz\u0119\u015bciej dochodzi do przemocy domowej i wy\u017cszy jest wska\u017anik samob\u00f3jstw37<\/sup><\/a><\/sup>. <\/p>\n \n<\/p>\n Fabularn\u0105 ilustracj\u0105 dramatycznej sytuacji, w jakiej znale\u017ali si\u0119 Maorysi po zetkni\u0119ciu si\u0119 z nowo\u017cytno\u015bci\u0105 i jej przejawami takimi jak migracje, urbanizacja, kapitalizm, pa\u0144stwo opieku\u0144cze, alkohol i inne u\u017cywki, rozk\u0142ad tradycyjnych wi\u0119zi spo\u0142ecznych i degeneracja \u017cycia rodzinnego sta\u0142 si\u0119 g\u0142o\u015bny film Once Were Warriors<\/i> (1994)38<\/sup><\/a><\/sup> w re\u017cyserii maoryjsko-nowozelandzkiego re\u017cysera Lee Tamahori’ego (ur. 1950 r.). Film opowiada histori\u0119 rodziny maoryjskiej, w kt\u00f3rej ojciec straciwszy prac\u0119 i \u017cyj\u0105c z zasi\u0142ku dla bezrobotnych, popada w alkoholizm i z coraz wi\u0119ksz\u0105 brutalno\u015bci\u0105 traktuje swoich najbli\u017cszych. Pozbawieni opieki synowie trafiaj\u0105 odpowiednio do ulicznego gangu i do sieroci\u0144ca, wra\u017cliwa i zamkni\u0119ta w sobie c\u00f3rka zostaje zgwa\u0142cona przez jednego z krewnych i pope\u0142nia samob\u00f3jstwo. Podczas jednej z libacji urz\u0105dzonych w swym mieszkaniu, pijany m\u0105\u017c katuje na oczach obecnych swoj\u0105 \u017con\u0119. Ta po samob\u00f3jstwie c\u00f3rki porzuca go i wyje\u017cd\u017ca do swojej rodzinnej wsi, by uciec od reali\u00f3w nowoczesno\u015bci i asymilacji w nowo\u017cytnym spo\u0142ecze\u0144stwie, do harmonijnego \u015bwiata starych maoryjskich warto\u015bci i tradycyjnej kultury. Film odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem w Nowej Zelandii wzniecaj\u0105c dyskusj\u0119 nad spo\u0142ecznymi i kulturowymi konsekwencjami dwustuletniej asymilacji Maorys\u00f3w w nowo\u017cytnym spo\u0142ecze\u0144stwie opartym na warto\u015bciach Zachodu. <\/p>\n \n<\/p>\n 6. Nowy cz\u0142owiek, nowy nar\u00f3d, nowy \u015bwiat. <\/b> <\/p>\n \n<\/p>\n Strukturalnym i kulturowym przemianom w\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w towarzyszy od pocz\u0105tku XX wieku sta\u0142y wzrost ich populacji. Najni\u017cszy poziom osi\u0105gn\u0119\u0142a ona na pocz\u0105tku lat 20-tych XX wieku. W 1921 roku liczb\u0119 ludno\u015bci maoryjskiej oceniano na 56 987 os\u00f3b, co stanowi\u0142o 4,5% \u00f3wczesnej populacji Nowej Zelandii. Tempo rocznego przyrostu populacji maoryjskiej wynosi\u0142o w\u00f3wczas 1,6%. W kolejnych latach wska\u017aniki te stopniowo ros\u0142y, by w 1961 roku si\u0119gn\u0105\u0107 odpowiednio 167 086 os\u00f3b uznanych za Maorys\u00f3w, stanowi\u0105cych 6,9% ca\u0142ej ludno\u015bci Nowej Zelandii, ze \u015bredniorocznym tempem wzrostu na poziomie 4%39<\/sup><\/a><\/sup> W 1991 roku liczba Maorys\u00f3w \u017cyj\u0105cych w Nowej Zelandii wynosi\u0142a 434 847 os\u00f3b, w ci\u0105gu kolejnych pi\u0119tnastu lat wzros\u0142a o 30% (o 13 482 osoby) do liczby 565 329 os\u00f3b w 2006 roku, co stanowi\u0142o 14,6% \u00f3wczesnej populacji Nowej Zelandii. W\u015br\u00f3d os\u00f3b deklaruj\u0105cych maoryjsk\u0105 narodowo\u015b\u0107 w 2006 roku, 52,8% zadeklarowa\u0142o pochodzenie czysto maoryjskie. W 2011 roku liczba Maorys\u00f3w wzros\u0142a do 673 500 os\u00f3b40<\/sup><\/a><\/sup>. Wzrostowi temu towarzysz\u0105 procesy umasowienia, uniformizacji i homogenizacji Maorys\u00f3w, kt\u00f3rzy przestawszy by\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwem hierarchicznym i organicznym, staj\u0105 si\u0119 nowo\u017cytnym, ujednoliconym i egalitarnym narodem. Nowo\u017cytny nar\u00f3d maoryjski \u2013 byt spo\u0142eczny nieznany w okresie archaicznym, gdy najwy\u017cszego rz\u0119du wsp\u00f3lnot\u0105 spo\u0142eczn\u0105 by\u0142o iwi<\/i> \u2013 nie ma ju\u017c charakteru pierwotnego i przyrodzonego, lecz – stosownie do charakterystyki tego rodzaju form spo\u0142ecznych dokonanych przez ameryka\u0144skiego socjologa Benedykta Andersona (ur. 1936 r.) – jest wsp\u00f3lnot\u0105 wt\u00f3rn\u0105 i wyobra\u017con\u0105. Za niemieckim socjologiem Ferdynandem Tonniesem (1855-1936) mo\u017cna by go uzna\u0107 za bli\u017cszy raczej \u201egesellschaft<\/i>\u201d, ni\u017c \u201egemeinschaft<\/i>\u201d. <\/p>\n \n<\/p>\n \n<\/p>\n Zako\u0144czenie: \u201e<\/b>Ludzie ci wymarli podobnie jak Moa<\/b><\/i>\u201d<\/b>41<\/sup><\/a><\/b><\/sup><\/p>\n \n<\/p>\n \n<\/p>\n Tradycyjne spo\u0142ecze\u0144stwo maoryjskie przesta\u0142o istnie\u0107. Grupy plemienne, b\u0119d\u0105ce niegdy\u015b wielkimi rodzinami, straci\u0142y sw\u00f3j wsp\u00f3lnotowy charakter przekszta\u0142caj\u0105c si\u0119 w lu\u017ane stowarzyszenia i zrzeszenia folklorystyczno-towarzyskie. Znikn\u0119\u0142y lub wyprane z pierwotnej tre\u015bci zosta\u0142y whaanau <\/i>i hapuu. <\/i>Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszkaj\u0105cych w miastach Maorys\u00f3w nie potrafi\u0142aby si\u0119 ju\u017c do \u017cadnej przypisa\u0107. Zanika umiej\u0119tno\u015b\u0107 whakapapa<\/i>, przyw\u00f3dztwo i kontrola spo\u0142eczna oparte na starsze\u0144stwie przesta\u0142y funkcjonowa\u0107. Maorysi przestali by\u0107 taangata whenua<\/i>, migruj\u0105c z powod\u00f3w zarobkowych we wszystkich kierunkach i osiedlaj\u0105c si\u0119 we wszystkich cz\u0119\u015bciach Nowej Zelandii, a nawet poza jej granicami. Nikt ju\u017c nie potrafi okre\u015bli\u0107, kto przynale\u017cy do starszej, kto za\u015b do m\u0142odszej linii rodowej. Nie tylko wsp\u00f3lnoty terytorialne, ale tak\u017ce dumni ze swych staro\u017cytnych korzeni rangatira<\/i>, rozp\u0142yn\u0119li si\u0119 w niezr\u00f3\u017cnicowanej masie nowo\u017cytnego spo\u0142ecze\u0144stwa nowozelandzkiego. W nowych warunkach, utrzymywanie dawnych rodowych wi\u0119zi przesta\u0142o by\u0107 zachowaniem adaptacyjnym, a sta\u0142o si\u0119 patologicznym, tote\u017c je zarzucono. Ziemia straci\u0142a przypisywane jej niegdy\u015b mistyczne i sakralne tre\u015bci, a zacz\u0119\u0142a by\u0107 traktowana jako zwyk\u0142y czynnik produkcji. Liczba Maorys\u00f3w od blisko stu lat wzrasta, przekroczywszy wielko\u015b\u0107 sprzed kolonizacji. Nie znaj\u0105 oni jednak swojego ojczystego j\u0119zyka (komunikatywnie jest nim w stanie pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 4% ludno\u015bci Nowej Zelandii42<\/sup><\/a><\/sup>, podczas gdy Maorysi stanowi\u0105 ponad 14% ludno\u015bci), nie znaj\u0105 swoich korzeni i porzucaj\u0105 swoje tradycje, by sta\u0107 si\u0119 beneficjentami pa\u0144stwowego systemu opieki spo\u0142ecznej. Powoduje to moraln\u0105 i kulturow\u0105 degeneracj\u0119 tego etnosu. <\/p>\n \n<\/p>\n \u015amierci dawnego \u015bwiata, \u015bwiata utrzymuj\u0105cego wi\u0119\u017a z Tradycj\u010543<\/sup><\/a><\/sup>, towarzysz\u0105 narodziny nowej rzeczywisto\u015bci. Cywilizacja zachodnia z jej konfliktami, chciwo\u015bci\u0105, indywidualizmem i pogoni\u0105 za zyskiem zaj\u0119\u0142a miejsce dawnych form \u017cycia w szcz\u0119\u015bciu i harmonii z natur\u0105. Spontaniczno\u015b\u0107 i autentyczno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 Maorys\u00f3w, ich umiej\u0119tno\u015b\u0107 pracy zespo\u0142owej dla wsp\u00f3lnego dobra, bezinteresowna go\u015bcinno\u015b\u0107, \u017cyczliwo\u015b\u0107, umiej\u0119tno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142\u017cycia z przyrod\u0105 oraz duma z historii i tradycji w\u0142asnego rodu i rasy staj\u0105 si\u0119 w nowoczesnym spo\u0142ecze\u0144stwie kapitalistycznym, zurbanizowanym i zindustrializowanym zachowaniami nieadaptacyjnymi i patogennymi. Zast\u0119puj\u0105 je wi\u0119c takie elementy mentalno\u015bci zachodniej jak scjentyzm, ekonomizm, racjonalizm, mechanicyzm, materializm, utylitaryzm, wypranie z czystych i szlachetnych uczu\u0107. \u201eCzy cywilizacja ze swymi wzlotami i upadkami<\/i> (\u2026) mo\u017ce zaoferowa\u0107 wi\u0119ksze szcz\u0119\u015bcie ani\u017celi to, kt\u00f3re jest udzia\u0142em<\/i> (\u2026) prostego ludu?<\/i>\u201d44<\/sup><\/a><\/sup> – pyta znany badacz kultury maoryjskiej i sam zarazem Maorys, Te Rangi Hiroa. Tradycyjna rodzina maoryjska jest ju\u017c tylko wspomnieniem. Jej miejsce zaj\u0119\u0142a nowo\u017cytna rodzina nuklearna. Jej instytucja nak\u0142ada si\u0119 jednak na takie elementy historycznej mentalno\u015bci Maorys\u00f3w jak nieprzywi\u0105zywanie uwagi do dziewictwa, trwa\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144stwa, wzajemnej blisko\u015bci rodzic\u00f3w i dzieci. Tu wci\u0105\u017c w pewnym sensie \u017cywe s\u0105 postawy, kt\u00f3re by\u0142y adaptacyjne w spo\u0142ecze\u0144stwie archaicznym, sta\u0142y si\u0119 jednak patogenne w spo\u0142ecze\u0144stwie nowo\u017cytnym. Dlatego wsp\u00f3\u0142czesna rodzina maoryjska przezywa kryzys. Niszcz\u0105 j\u0105 ub\u00f3stwo, alkoholizm, przemoc domowa, brak dozoru rodzicielskiego i opieki na dzie\u0107mi. Te ostatnie suplementuj\u0105 sobie dysfunkcjonalno\u015b\u0107 rodziny w grupach r\u00f3wie\u015bniczych. To w\u0142a\u015bnie w m\u0142odzie\u017cowych grupach r\u00f3wie\u015bniczych w jakiej\u015b zdefektowanej formie od\u017cy\u0142y niekt\u00f3re postawy w\u0142a\u015bciwe okresowi plemiennemu. M\u0142odzi tatuuj\u0105 twarze i ca\u0142e cia\u0142a, formuj\u0105 w\u0142asn\u0105 hierarchi\u0119 , jak mo\u017cna to zobaczy\u0107 w filmie Once Were Warriors<\/i>. Film ten pokazuje r\u00f3wnie\u017c, jak zdegenerowane formy przyj\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, znane z okresu plemiennego m\u0119skie stowarzyszenia i grupy towarzyskie. R\u00f3wnie\u017c zasada maoryjskiej aroha <\/i>przemieniana jest przez wsp\u00f3\u0142czesny \u015bwiat w swoj\u0105 karykatur\u0119. <\/p>\n \n<\/p>\n Maorysi nie w pe\u0142ni zostali obdarci ze swoich tradycji, ale te\u017c nie w pe\u0142ni przyj\u0119li cywilizacj\u0119 nowoczesn\u0105. Nie s\u0105 ju\u017c w pe\u0142ni wielkimi plemiennymi rodzinami i wsp\u00f3lnotami genealogicznymi. Na miejsce tych dawnych struktur i wsp\u00f3lnot pojawi\u0142y si\u0119 nowo\u017cytne: jednostka, rodzina nuklearna, stowarzyszenie oraz nar\u00f3d. O ile najwy\u017cszym poziomem zbiorowej identyfikacji archaicznego Maorysa by\u0142o wewn\u0119trznie uwarstwione i zakorzenione w rodzinnej ziemi przodk\u00f3w plemi\u0119, o tyle dzi\u015b to\u017csamo\u015b\u0107 plemienna ust\u0119puje na rzecz nowej to\u017csamo\u015bci narodowej, wsp\u00f3lnej tym razem wszystkim Maorysom. Nar\u00f3d ten uleg\u0142 typowo nowo\u017cytnej masyfikacji i uniformizacji, jedyn\u0105 za\u015b jego wyrazist\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0105 pozosta\u0142a rodzina nuklearna. <\/p>\n \n<\/p>\n \u201eStara sie\u0107 przegni\u0142a, wi\u0119c od\u0142o\u017cono j\u0105 na bok \u2013 czy jednak nowa oka\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie mocna?\u201d<\/p>\n \n<\/p>\n \n<\/p>\n Ronald Lasecki <\/p>\n \n<\/p>\n (tekst ten jest zmienion\u0105 i poszerzon\u0105 wersj\u0105 referatu przygotowanego przez autora na konferencj\u0119 \u201eInstytucja rodziny wczoraj i dzi\u015b\u201d 9 XII A.D. 2011 na UKSW) <\/p>\n \n<\/p>\n \n<\/p>\n Literatura przywo\u0142ywana:<\/b><\/p>\n \n<\/p>\n Best E., The Maori<\/i>, vol. I, Wellington 1929.<\/p>\n<\/li>\n Buck H. (Te Rangi Hiroa), Wikingowie Pacyfiku<\/i>, Warszawa 1983.<\/p>\n<\/li>\n
\ncznej struktury spo\u0142ecznej hamuj\u0105 w\u015br\u00f3d Maorys\u00f3w d\u0105\u017cenie do sukces\u00f3w indywidualnych. Wa\u017cniejsze s\u0105 dla nich akceptacja przez grup\u0119, poczucie wsp\u00f3lnoty i przynale\u017cno\u015bci. Mniejsz\u0105 rol\u0119 ni\u017c u Bia\u0142ych odgrywaj\u0105 warto\u015bci materialne. <\/p>\n\n