Pytanie o genez\u0119 faszyzmu stanowi jeden z najbardziej eksponowanych problem\u00f3w powojennej historiografii. Im silniej ta ostatnie ulega poprawno\u015bci politycznej, tym powszechniej przyjmuje si\u0119 w niej tez\u0119 o silnym zakorzenieniu faszyzmu w kulturze europejskiej (i tym samym o odpowiedzialno\u015bci kultury europejskiej za jego dokonania, albo raczej za to, co za jego dokonania uchodzi). W dominuj\u0105cej obecnie optyce faszyzm jawi si\u0119 nie jako zjawisko w swoim czasie zupe\u0142nie nowe i rewolucyjne, lecz jako fenomen polityczny mocno osadzony w europejskiej tradycji intelektualnej.<\/p>\n
Jeden z najbardziej znanych historyk\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 histori\u0105 faszyzmu, zmar\u0142y niedawno Eugen Weber, w g\u0142o\u015bnym szkicu \u201eFaszyzm jako po\u0142\u0105czenie prawicy i lewicy\u201d<\/i> (1971) tak nakre\u015bli\u0142 jego antecedencje: \u201eCiesz\u0105ca si\u0119 dobrobytem, szacowna, praworz\u0105dna bur\u017cuazja, sta\u0142a si\u0119 skorumpowana i chyli\u0142a si\u0119 ku upadkowi, jak twierdzi\u0142 Fryderyk Nietzsche (1844-1900); jedynie ludzie dynamiczni, bezwzgl\u0119dni w my\u015blach i czynach, mogli ocali\u0107 ras\u0119. Henri Bergson (1859-1941) uwa\u017ca\u0142, \u017ce instynkt jest silniejszy ni\u017c rozum i bli\u017cszy rzeczywisto\u015bci. Socjolog Emile Durkheim (1858-1917) g\u0142osi\u0142, \u017ce jednostka jest wytworem klanu; istnieje samodzielna \u015bwiadomo\u015b\u0107 zbiorowa, wa\u017cniejsza od \u015bwiadomo\u015bci indywidualnej.\u201d<\/i>* Jako mimowolnych prekursor\u00f3w faszyzmu wskazywa\u0142 zatem trzech wybitnych filozof\u00f3w, w tym, zaliczanego niekiedy do konserwatyst\u00f3w, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0119 socjologii.<\/p>\n
W\u015br\u00f3d inspirator\u00f3w faszyzmu wielu autor\u00f3w wylicza czterech \u2013 by\u0107 mo\u017ce najwi\u0119kszych w dziejach \u2013 socjolog\u00f3w polityki. Georges Sorel <\/b>(1847-1922), autor \u201eRozwa\u017ca\u0144 o przemocy\u201d <\/i>(1908) i \u201eZ\u0142udze\u0144 post\u0119pu\u201d<\/i> (1908), argumentowa\u0142 sugestywnie, i\u017c historia jest wynikiem dzia\u0142ania zdeterminowanych mniejszo\u015bci, kt\u00f3re w swej heroicznej walce pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tworzonymi przez siebie mitami politycznymi <\/i>w celu mobilizacji mas zwolennik\u00f3w. Prof. Vilfredo Pareto <\/b>(1848-1923) oraz prof. Gaetano Mosca <\/b>(1858-1941) dali pocz\u0105tek kierunkowi w nowoczesnych naukach politycznych i spo\u0142ecznych, zwanemu elitaryzmem<\/i>, dowodz\u0105c w swoich pracach, \u017ce w\u0142adz\u0119 w ka\u017cdym pa\u0144stwie, niezale\u017cnie od zasad panuj\u0105cego w nim ustroju, sprawuje w\u0105ska mniejszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa (elita<\/i>, klasa polityczna<\/i>), istotn\u0105 tre\u015bci\u0105 polityki pozostaje walka konkurencyjnych elit, a historyczne zmiany sprowadzaj\u0105 si\u0119 do zast\u0119powania jednych elit przez inne. Prof. Robert Michels <\/b>(1876-1936), od 1922 r. cz\u0142onek w\u0142oskiej Narodowej Partii Faszystowskiej, opisa\u0142 natomiast \u201e\u017celazne prawo oligarchii\u201d<\/i>, zgodnie z kt\u00f3rym w\u0142adza w ka\u017cdej organizacji, nawet o najbardziej demokratycznych za\u0142o\u017ceniach, przechodzi stopniowo w r\u0119ce niewielkiej, ekskluzywnej grupki os\u00f3b.<\/p>\n
G\u0142\u0119biej w przesz\u0142o\u015b\u0107 si\u0119gaj\u0105 pono\u0107 korzenie brytyjskiego ruchu faszystowskiego, kierowanego przez sir Oswalda Mosleya <\/b>(1896-1980). Jako inspiratorzy brytyjskiego faszyzmu wymieniani s\u0105: Samuel Taylor Coleridge <\/b>(1772-1834), Thomas Carlyle <\/b>(1795-1881), John Ruskin <\/b>(1819-1900), Matthew Arnold <\/b>(1822-1888), William Morris <\/b>(1834-1896) czy George Bernard Shaw <\/b>(1856-1950). Coleridge wiele miejsca w swoich rozwa\u017caniach po\u015bwi\u0119ci\u0142 krytyce przemian spo\u0142ecznych i kulturowych spowodowanych przez rewolucj\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Podkre\u015bla\u0142, i\u017c niszcz\u0105 on tradycyjny \u0142ad spo\u0142eczny i polityczny: owocuj\u0105 post\u0119puj\u0105c\u0105 egalitaryzacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, daj\u0105 gazetom i tzw. \u201eopinii publicznej\u201d wolno\u015b\u0107 bezkarnego napadania na pa\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142, kreuj\u0105 nowego cz\u0142owieka wolnego od duchowych i moralnych obowi\u0105zk\u00f3w, przygotowuj\u0105 pole do dzia\u0142ania rewolucyjnych kierunk\u00f3w spo\u0142ecznych, wiod\u0105 do uto\u017csamienia ludu z ulicznym mot\u0142ochem, a tym samym do przyzwolenia na wszelkie, nawet najbardziej destrukcyjne zmiany, o ile uzasadnia je wola wi\u0119kszo\u015bci. Zwi\u0119kszaj\u0105 tak\u017ce udzia\u0142 w \u017cyciu politycznym klasy \u015bredniej, kt\u00f3ra w gruncie rzeczy nie wyznaje religii chrze\u015bcija\u0144skiej, lecz \u201ekult pieni\u0105dza\u201d<\/i> i wynosi ekonomi\u0119 ponad etyk\u0119. Rezultatem jest nowy ustr\u00f3j, oddany przez pi\u00f3ro tego poety-romantyka jako \u201erz\u0105dy g\u0142upc\u00f3w i nikczemnik\u00f3w\u201d <\/i>(fool-and-knave-ocracy<\/i>). Coleridge przeciwstawia\u0142 mu tradycyjne spo\u0142ecze\u0144stwo z\u0142o\u017cone z ziemian i stanu kupieckiego, spajane w ca\u0142o\u015b\u0107 przez kr\u00f3la i Ko\u015bci\u00f3\u0142, a ponadto domaga\u0142 si\u0119 zakazu dzia\u0142ania partii politycznych, poniewa\u017c sztucznie antagonizuj\u0105 one warstwy spo\u0142eczne. Romantyczny historiozof Carlyle wywodzi\u0142, i\u017c w\u0142a\u015bciwymi podmiotami historii pozostaj\u0105 wybitne postacie, opanowuj\u0105ce masy i poci\u0105gaj\u0105ce je za sob\u0105 \u2013 bohaterowie<\/i>. Szkocki my\u015bliciel postulowa\u0142 ustr\u00f3j heroarchii<\/i> \u2013 rz\u0105dy bohater\u00f3w, wyst\u0119powa\u0142 natomiast przeciw demokracji, stwierdzaj\u0105c wr\u0119cz, \u017ce \u201edemokracja to chaos uzbrojony w urny wyborcze\u201d<\/i>. W swoim \u201eEseju o kwestii murzy\u0144skiej\u201d<\/i> (1849) da\u0142 wyraz poparciu dla kolonializmu i paternalistycznej polityki wobec zamorskich lud\u00f3w. Ruskin, r\u00f3wnie\u017c romantyk, krytykowa\u0142 epok\u0119 przemys\u0142ow\u0105 za odej\u015bcie od duchowej integralno\u015bci, w\u0142a\u015bciwej dla dawnych wiek\u00f3w, kiedy praca, sztuka i moralno\u015b\u0107 stanowi\u0142y jedno. By\u0142 g\u0142osicielem elitaryzmu i surowej pobo\u017cno\u015bci, a szczeg\u00f3lnie dobitnie akcentowa\u0142 nier\u00f3wno\u015b\u0107 kobiet i m\u0119\u017cczyzn. Powtarza\u0142, i\u017c robotnicy powinni my\u015ble\u0107 raczej o swoich obowi\u0105zkach, ni\u017c o prawach. Arnold odrzuca\u0142 liberalizm, z jego indywidualizmem i wolno\u015bciow\u0105 frazeologi\u0105. Wyr\u00f3\u017cnia\u0142 w spo\u0142ecze\u0144stwie trzy warstwy: barbarzy\u0144c\u00f3w (arystokracj\u0119), filistr\u00f3w (klas\u0119 \u015bredni\u0105) oraz ludno\u015b\u0107 (robotnik\u00f3w), przy tym za\u015b poucza\u0142, \u017ce w chwili os\u0142abienia pa\u0144stwa, kt\u00f3re nazywa\u0142 \u201eprzedstawicielsk\u0105 w\u0142adz\u0105 narodu\u201d<\/i>, polityka musi si\u0119 wyrodzi\u0107 w realizacj\u0119 egoistycznego interesu jednej warstwy. Morris upatrywa\u0142 w przemy\u015ble \u017ar\u00f3d\u0142o degradacji ludzkiej pracy i zniszczenia idea\u0142u rzemios\u0142a. Nawo\u0142ywa\u0142 do powrotu do \u015bredniowiecznego modelu pracy, a za najlepszy jego przyk\u0142ad uwa\u017ca\u0142 trud budowniczych katedr: wznoszenie dzie\u0142a wsp\u00f3lnym wysi\u0142kiem, nie zapo\u015bredniczonym przez w\u0142asno\u015b\u0107, na chwa\u0142\u0119 Bo\u017c\u0105. Jako jego wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 realizacj\u0119 projektowa\u0142 oparte na zasadzie w\u0142asno\u015bci wsp\u00f3lnotowej sp\u00f3\u0142dzielnie robotnicze, gdzie spos\u00f3b wytw\u00f3rstwa zosta\u0142by maksymalnie zbli\u017cony do rzemios\u0142a, gdzie strze\u017cono by estetyki dzie\u0142a, a robotnik pracowa\u0142by bez po\u015bpiechu, anga\u017cuj\u0105c w tworzenie dzie\u0142a ca\u0142\u0105 osobowo\u015b\u0107. Morris wykazywa\u0142 wyniesion\u0105 z romantyzmu fascynacj\u0119 kultur\u0105 nordyck\u0105, a hucz\u0105cemu i zadymionemu krajobrazowi przemys\u0142owych miast przeciwstawia\u0142 spok\u00f3j i pi\u0119kno starej angielskiej wsi. Shaw wreszcie, w przeciwie\u0144stwie do poprzednich wymienionych lewicowy i post\u0119powy<\/i> w swoich przekonaniach, w dw\u00f3ch swoich dramatach \u2013 \u201eCz\u0142owiek i nadcz\u0142owiek\u201d<\/i> (1903) oraz \u201eMajor Barbara\u201d <\/i>(1905) \u2013 przedstawi\u0142 w\u0142asn\u0105 adaptacj\u0119 Nietzschea\u0144skiej idei nadcz\u0142owieka<\/i>.<\/p>\n
Z opinii i ustale\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych autor\u00f3w, z regu\u0142y niech\u0119tnych lub otwarcie wrogich faszyzmowi, wy\u0142ania si\u0119, jak wida\u0107, do\u015b\u0107 sp\u00f3jny obraz: intelektualnymi ojcami faszyzmu byli powszechnie cenieni my\u015bliciele, uczeni, filozofowie i literaci, zaliczani do najwybitniejszych przedstawicieli europejskiej kultury wy\u017cszej. Rozumowanie krytyk\u00f3w faszyzmu prowadzi tedy do konkluzji, kt\u00f3rej ka\u017cdy prawdziwy jego sympatyk mo\u017ce tylko z satysfakcj\u0105 przytakn\u0105\u0107. Pozostaje pytanie, dlaczego ci sami ludzie jednocze\u015bnie zazwyczaj oskar\u017caj\u0105 faszyzm o umys\u0142ow\u0105 p\u0142ytko\u015b\u0107 i tandet\u0119, prymitywizm, bezmy\u015blno\u015b\u0107 i tym podobne. W \u015bwietle ich w\u0142asnych twierdze\u0144 wydaje si\u0119 on przecie\u017c posiada\u0107 genealogi\u0119 nie mniej szlachetn\u0105, ni\u017c forytowane na snobistycznych salonach kierunki takie, jak liberalizm czy socjalizm.<\/p>\n
\n
Adam Danek<\/strong><\/p>\n \n * Prze\u0142. Janina Zawadzka.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pytanie o genez\u0119 faszyzmu stanowi jeden z najbardziej eksponowanych problem\u00f3w powojennej historiografii. Im silniej ta ostatnie ulega poprawno\u015bci politycznej, tym powszechniej przyjmuje si\u0119 w niej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13270,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[21,3],"tags":[35,285],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2014\/03\/danek.jpg?fit=140%2C140&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-3Di","jetpack-related-posts":[{"id":400,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=400","url_meta":{"origin":13968,"position":0},"title":"Tomasz Wi\u015bniewski: Dewaluacja faszyzmu","date":"9 pa\u017adziernika 2011","format":false,"excerpt":"\"Polsko\u015b\u0107 to nienormalno\u015b\u0107\".Donald TuskSzczeg\u00f3ln\u0105 oznak\u0105 faszyzmu jest jego pochodzenie wprost od doznanych przez masy zawod\u00f3w. Jak wiadomo zainteresowanym, ca\u0142a historia Polski to jeden wielki ci\u0105g takich w\u0142a\u015bnie zawod\u00f3w. Zastanawiaj\u0105ce wi\u0119c, dlaczego w tym kraju \u017caden dojrza\u0142y i powa\u017cny faszyzm jeszcze nie wykrystalizowa\u0142.Mo\u017cna jednak uzna\u0107 \u017ce to, co obserwujemy na rodzimym\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":378,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=378","url_meta":{"origin":13968,"position":1},"title":"Adam Danek: Dlaczego faszyzm?","date":"9 wrze\u015bnia 2011","format":false,"excerpt":"Polimorficzne \u015brodowiska i ugrupowania, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 okre\u015bla siebie mianem \u201enarodowych\u201d, inna cz\u0119\u015b\u0107 mianem \u201epa\u0144stwowych\u201d, inna mianem \u201eprawicowych\u201d, a jeszcze inna po prostu mianem \u201epatriotycznych\u201d, od dawna bezskutecznie poszukuj\u0105 syntetycznej formu\u0142y, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142aby im znalezienie wsp\u00f3lnej podstawy dzia\u0142ania i przekszta\u0142cenie si\u0119 dzi\u0119ki niej w jeden, szeroki pr\u0105d polityczny. Ich poszukiwania \u2013\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":13715,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=13715","url_meta":{"origin":13968,"position":2},"title":"Maurice Bard\u00e8che: Faszystowskie marzenie (cz\u0119\u015b\u0107 I)","date":"24 kwietnia 2014","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: \"Faszystowskie marzenie\" jest trzeci\u0105 i ostatni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ksi\u0105\u017cki Maurice Bard\u00e8che \"Qu\u2019est-ce que le fascisme?\" (\"Czym jest faszyzm?\"), wydanej przez Les Sept Couleurs, w Pary\u017cu w roku 1961. Dyktatura jest wieczna. Rzymianie zawieszali republika\u0144skie wolno\u015bci, gdy ojczyzna by\u0142a w niebezpiecze\u0144stwie. Konwent Narodowy zrobi\u0142 to samo. Rz\u0105d \"ojczyzny w niebezpiecze\u0144stwie\"\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2014\/04\/fascism-300x296.jpeg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":11341,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=11341","url_meta":{"origin":13968,"position":3},"title":"Romano Vulpitta: Yukio Mishima, Yojuro Yasuda i faszyzm","date":"25 listopada 2013","format":false,"excerpt":"Recepcja Mishimy w\u015br\u00f3d w\u0142oskich nacjonalist\u00f3w W tym roku przypada dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105ta rocznica marszu Mussoliniego na Rzym. Wielkie marzenie narodu w\u0142oskiego \u2013 ca\u0142ego narodu \u2013 by\u0142o tak\u017ce marzeniem Mishimy, mimo r\u00f3\u017cnic formy i wyrazu. Chcia\u0142bym przedstawi\u0107 swoje my\u015bli na ten temat. Mishima cieszy si\u0119 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d w\u0142oskich nacjonalist\u00f3w. Jak sta\u0142 si\u0119 ich\u2026","rel":"","context":"In "Kultura"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/ymish.jpg?fit=468%2C324&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":14222,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=14222","url_meta":{"origin":13968,"position":4},"title":"Andrea Virga: Faszyzm i antyfaszyzm. Refleksje na Dzie\u0144 Zwyci\u0119stwa","date":"24 maja 2014","format":false,"excerpt":"Dzie\u0144 Zwyci\u0119stwa, obchodzony w Rosji i innych krajach Europy i Eurazji upami\u0119tnia zako\u0144czenie II wojny \u015bwiatowej i pokonanie pa\u0144stw Osi. Jest to okazja do refleksji nad spraw\u0105 bycia \u201eanty\u201d. Po 69 latach jest to wci\u0105\u017c istotnie zagadnienie zar\u00f3wno dla Rosji i jej przetrwania jak i dla W\u0142och i polityki europejskiej.\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2014\/05\/T-90_main_battle_tank_Russian_Army_military_victory_day_parade_09_May_2010_001.jpg?fit=640%2C467&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":367,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=367","url_meta":{"origin":13968,"position":5},"title":"Aleksander Dugin: Faszyzm \u2013 bezgraniczny i czerwony","date":"8 wrze\u015bnia 2011","format":false,"excerpt":"W XX wieku jedynie trzy ideologie pokaza\u0142y, \u017ce opieraj\u0105 si\u0119 na zasadach realistycznych pod k\u0105tem ich polityczno-administracyjnego wcielania w \u017cycie \u2013 s\u0105 to liberalizm, komunizm i faszyzm. Nawet przy najszczerszych ch\u0119ciach nie da si\u0119 wskaza\u0107 modelu spo\u0142ecze\u0144stwa opartego na innych koncepcjach ideologicznych i jednocze\u015bnie realnie istniej\u0105cego. S\u0105 kraje liberalne, s\u0105\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"1012271_698087066910842_1779576493_n","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/1012271_698087066910842_1779576493_n.png?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13968"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13968"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13968\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13969,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13968\/revisions\/13969"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13270"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13968"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13968"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13968"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}