{"id":20073,"date":"2015-03-28T18:54:27","date_gmt":"2015-03-28T17:54:27","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=20073"},"modified":"2015-04-11T21:59:19","modified_gmt":"2015-04-11T19:59:19","slug":"lee-kuan-yew-nie-chcemy-wszystkiego-co-przychodzi-z-zachodu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=20073","title":{"rendered":"Lee Kuan Yew: Nie chcemy wszystkiego, co przychodzi z Zachodu"},"content":{"rendered":"

\u00a0Od Redakcji<\/strong>: 23 marca, w wieku 93 lat zmar\u0142 Lee Kuan Yew. Jako premier przez trzydzie\u015bci lat sta\u0142 na czele pa\u0144stwa singapurskiego. Jego polityka zaowocowa\u0142a przekszta\u0142ceniem peryferyjnego miasta brytyjskiego imperium kolonialnego w jedno z gospodarczych i finansowych centr\u00f3w regionu. To on okre\u015bli\u0142 ustr\u00f3j Singapuru oparty na wywiedzionych z konfucja\u0144skiej kultury fundamentach spo\u0142ecznych, pa\u0144stwowym kapitalizmie i szerokich kompetencjach w\u0142adz. By\u0142 jednym z nielicznych wsp\u00f3\u0142czesnych przyw\u00f3dc\u00f3w, kt\u00f3rych mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem budowniczego pa\u0144stwa. Prezentujemy t\u0142umaczenie wywiadu jaki przeprowadzono z nim w 1994. Cho\u0107 \u2013 ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce jego rozm\u00f3wc\u0105 by\u0142 ameryka\u0144ski dziennikarz oraz panuj\u0105ce w owym czasie przekonanie o \u201eko\u0144cu historii\u201d i nieuniknionym charakterze hegemonii liberalizmu i Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2013 zadawane pytania mog\u0105 niekiedy irytowa\u0107 amerykanocentrycznym sposobem widzenia \u015bwiata, odpowiedzi udzielane przez singapurskiego przyw\u00f3dc\u0119 pozwalaj\u0105 uzyska\u0107 obraz przy\u015bwiecaj\u0105cej mu filozofii pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 przez wiele lat skutecznie wciela\u0142 w \u017cycie.<\/em><\/p>\n

Po zako\u0144czeniu zimnej wojny wielu Amerykan\u00f3w by\u0142o zdziwionych s\u0142ysz\u0105c narastaj\u0105c\u0105 krytyk\u0119 ich systemu spo\u0142ecznego i gospodarczego wychodz\u0105c\u0105 ze wschodniej Azji, kt\u00f3r\u0105 uznawali za zdecydowanie proameryka\u0144sk\u0105. Co wed\u0142ug Pana jest nie tak z ameryka\u0144skim systemem? <\/strong><\/p>\n

M\u00f3wienie innym co jest nie tak z ich systemem to nie moja sprawa. Moim zadaniem jest m\u00f3wi\u0107 ludziom, by nie narzucali swojego systemu spo\u0142ecze\u0144stwom w kt\u00f3rych nie b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142.<\/p>\n

Ale nie uznaje Pan USA za wz\u00f3r dla innych kraj\u00f3w? <\/strong><\/p>\n

Jako przedstawiciel Azji Wschodniej spogl\u0105daj\u0105c na Ameryk\u0119 dostrzegam cechy pozytywne i negatywne. Podoba mi si\u0119 na przyk\u0142ad wolny, \u0142atwy i otwarty charakter relacji mi\u0119dzy lud\u017ami niezale\u017cny od statusu spo\u0142ecznego, przynale\u017cno\u015bci etnicznej czy religijnej. Dalej podziwiam w Ameryce, to co r\u00f3\u017cni j\u0105 od systemu komunistycznego: pewn\u0105 otwarto\u015b\u0107 na argumenty w kwestii tego co jest dobre i z\u0142e dla spo\u0142ecze\u0144stwa, odpowiedzialno\u015b\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w, brak tajemnic i terroru kt\u00f3ry jest elementem rz\u0105d\u00f3w komunistycznych.<\/p>\n

Ale w ramach tego system widz\u0119 te\u017c rzeczy, kt\u00f3rych nie mo\u017cna zaakceptowa\u0107: bro\u0144, narkotyki, przest\u0119pczo\u015b\u0107, w\u0142\u00f3cz\u0119gostwo, niegodne zachowanie w miejscach publicznych. Sum\u0105 tego jest upadek spo\u0142ecze\u0144stwa. Nadanie jednostce prawa do zachowania si\u0119 dobrze lub \u017ale, wedle w\u0142asnych kaprys\u00f3w odbywa si\u0119 kosztem \u0142adu spo\u0142ecznego. Na Wschodzie najwa\u017cniejsze jest posiadanie \u0142adu w spo\u0142ecze\u0144stwie, tak by ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 najwi\u0119kszym stopniu cieszy\u0107 si\u0119 wolno\u015bci\u0105. Wolno\u015b\u0107 ta mo\u017ce istnie\u0107 jedynie w uporz\u0105dkowanym pa\u0144stwie, a nie w naturalnym stanie chaosu i anarchii.<\/p>\n

Oto jeden przyk\u0142ad ukazuj\u0105cy ca\u0142\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy Ameryk\u0105 a Singapurem. Ameryka ma problem z narkotykami. Jak go rozwi\u0105zuje? Pomaga agencjom antynarkotykowym na ca\u0142ym \u015bwiecie, pr\u00f3buje zatrzymywa\u0107 handlarzy. P\u0142aci za agent\u00f3w, helikoptery i tak dalej. A kiedy zostaje sprowokowana, porywa prezydenta Panamy, wiezie go na Floryd\u0119 i stawia przed s\u0105dem. Singapur nie ma takiej mo\u017cliwo\u015bci. Nie mo\u017cemy polecie\u0107 do Birmy i \u0142apa\u0107 tam przest\u0119pc\u00f3w. Mo\u017cemy jednak uchwali\u0107 prawo zgodnie z kt\u00f3rym ka\u017cdy celnik i policjant widz\u0105c kogo\u015b kogo zachowanie budzi podejrzenia, \u017ce znajduje si\u0119 pod wp\u0142ywem narkotyk\u00f3w mo\u017ce zmusi\u0107 go do zrobienia testu na ich obecno\u015b\u0107 w organizmie. Je\u015bli wynik jest pozytywny, osoba taka natychmiast kierowana jest na terapi\u0119. W Ameryce uznanoby to za naruszenie praw jednostki.<\/p>\n

Ciekawe by\u0142y dla mnie uwagi Colina Powella gdy przewodzi\u0142 kolegium po\u0142\u0105czonych szef\u00f3w sztabu i wspomina\u0142, \u017ce wojsko stosuje nasze podej\u015bcie \u2013 zg\u0142aszaj\u0105cy si\u0119 rekrut podpisuje zgod\u0119 na poddanie si\u0119 testom. Uwa\u017cam, \u017ce to ca\u0142kiem skuteczne rozwi\u0105zanie waszego strasznego problemu z narkotykami. Ale idea nienaruszalno\u015bci praw jednostki sta\u0142a si\u0119 dogmatem. A jednak, nikomu nie przeszkadza fakt, \u017ce armia leci do innego kraju, porywa prezydenta i odstawia przed oblicze s\u0105du na Florydzie. Nie jestem w stanie tego zrozumie\u0107. Z pewno\u015bci\u0105 nie rozwi\u0105\u017ce to problemu Ameryki z narkotykami. Droga singapurska tak\u017ce mo\u017ce go nie rozwi\u0105za\u0107, ale z pewno\u015bci\u0105 jest w stanie znacznie go ograniczy\u0107.<\/p>\n

Czy mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce 25 lat temu bardziej podziwia\u0142 Pan Ameryk\u0119? Co, wed\u0142ug Pana posz\u0142o \u017ale? <\/strong><\/p>\n

To prawda, sprawy uleg\u0142y zmianie. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ma to zwi\u0105zek z erozj\u0105 moralnych fundament\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa i zmniejszeniem osobistej odpowiedzialno\u015bci. Liberalna tradycja intelektualna, kt\u00f3ra rozwin\u0119\u0142a si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej g\u0142osi\u0142a, \u017ce istoty ludzkie dotar\u0142y do stanu doskona\u0142ego i b\u0119dzie najlepiej je\u015bli ka\u017cdemu pozwoli si\u0119 robi\u0107 co chce. To nie zadzia\u0142a\u0142o i nie zadzia\u0142a nigdy. Pewne cechy natury ludzkiej s\u0105 niezmienne. Cz\u0142owiek potrzebuje moralnego poczucia dobra i z\u0142a. Istnieje pewne z\u0142o i nie ma ono nic wsp\u00f3lnego z \u201ebyciem ofiar\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. S\u0105 ludzie \u017ali, sk\u0142onni do z\u0142ych uczynk\u00f3w, a wy przestali\u015bcie ich powstrzymywa\u0107. Zach\u00f3d odrzuci\u0142 etyczne podstawy \u017cycia spo\u0142ecznego wierz\u0105c, \u017ce wszystkie problemy mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107 dobrymi rz\u0105dami. Na Wschodzie nigdy w to nie wierzyli\u015bmy.<\/p>\n

Czy tak fundamentalne zmiany w kulturze s\u0105 nieodwracalne? <\/strong><\/p>\n

Nie, to dzia\u0142a jak wahad\u0142o. My\u015bl\u0119, \u017ce cofnie si\u0119. Nie wiem ile to potrwa, ale ju\u017c dzi\u015b w Ameryce krytykuje si\u0119 polityk\u0119 spo\u0142eczn\u0105 przez kt\u00f3r\u0105 ludzie za\u0142atwiaj\u0105 si\u0119 na ulicach, s\u0105 agresywni a spo\u0142ecze\u0144stwo jest w ruinie.<\/p>\n

Model azjatycki<\/strong><\/p>\n

M\u00f3wi Pan, \u017ce najwa\u017cniejsze jest, by nie narzuca\u0107 systemu innym spo\u0142ecze\u0144stwom, gdzie nie b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142. <\/strong>Czy istnieje alternatywny model rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa i gospodarki? Czy istnieje \u201emodel azjatycki\u201d? <\/strong><\/p>\n

Nie uwa\u017cam by istnia\u0142 model azjatycki jako taki. Ale spo\u0142ecze\u0144stwa Azji s\u0105 odmienne od zachodnich. Podstawow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 mi\u0119dzy zachodnimi poj\u0119ciami spo\u0142ecze\u0144stwa i rz\u0105du i poj\u0119ciami w Azji Wschodniej \u2013 mam na my\u015bli Kore\u0119, Japoni\u0119, Chiny, Wietnam, w odr\u00f3\u017cnieniu od Azji Po\u0142udniowo-Zachodniej kt\u00f3ra \u0142\u0105czy wp\u0142ywy chi\u0144skie i indyjskie, aczkolwiek kultura Indii tak\u017ce podkre\u015bla podobne warto\u015bci \u2013 jest wiara spo\u0142ecze\u0144stw Wschodu w to, \u017ce jednostka istnieje w kontek\u015bcie swojej rodziny. Nie jest osobnym atomem. Rodzina jest cz\u0119\u015bci\u0105 szerszej rodziny, kr\u0119gu przyjaci\u00f3\u0142 i dalszych kr\u0119g\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa. W\u0142adca czy rz\u0105d nie s\u0105 w stanie da\u0107 cz\u0142owiekowi tego, co najlepiej mo\u017ce mu da\u0107 rodzina.<\/p>\n

Na Zachodzie, zw\u0142aszcza po II wojnie \u015bwiatowej miar\u0105 sukcesu rz\u0105d\u00f3w sta\u0142o si\u0119 spe\u0142nianie obowi\u0105zk\u00f3w kt\u00f3re w mniej nowoczesnych spo\u0142ecze\u0144stwach pe\u0142ni\u0142a rodzina. Podej\u015bcie to wspiera\u0142o modele alternatywne, na przyk\u0142ad samotne macierzy\u0144stwo. Wierzono, \u017ce rz\u0105d mo\u017ce zapewni\u0107 wsparcie zamiast nieobecnego ojca. To bardzo \u015bmia\u0142a wizja \u017cycia, kt\u00f3ra jednak nie budzi mojej sympatii jako Azjaty. Ba\u0142bym si\u0119 takich eksperyment\u00f3w. Nie jestem pewien jakie by\u0142yby konsekwencje, a te kt\u00f3re widz\u0119 na Zachodzie nie podobaj\u0105 mi si\u0119. Wiele os\u00f3b w Azji wschodniej my\u015bli podobnie. Nie znaczy to, \u017ce nie ma tu samotnych matek. My te\u017c borykamy si\u0119 z problemami zmian spo\u0142ecznych wywo\u0142anych przez to, \u017ce kobiety s\u0105 wykszta\u0142cone, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 niezale\u017cne finansowo i nie chc\u0105 pozostawa\u0107 w nieszcz\u0119\u015bliwych ma\u0142\u017ce\u0144stwach. Ale nie mo\u017cemy odrzuci\u0107 sprawdzonych norm, a do takich nale\u017cy rodzina. To ceg\u0142a z kt\u00f3rej zbudowane jest spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n

Jest takie chi\u0144skie powiedzenie, kt\u00f3re dobrze oddaje t\u0119 ide\u0119: Xiushen qijia zhiguo pingtianxia<\/em>. Xiushen<\/em> znaczy troszczy\u0107 si\u0119 o siebie, rozwija\u0107 si\u0119, robi\u0107 wszystko by sta\u0107 si\u0119 u\u017cytecznym. Qijia<\/em>: dba\u0107 o rodzin\u0119. Zhiguo<\/em>:\u00a0 dba\u0107 o sw\u00f3j kraj. Pingtianxia <\/em>\u2013 wszystko pod niebem jest spokojne. Ca\u0142y nasz nar\u00f3d jest przenikni\u0119ty tymi przekonaniami. Moja wnuczka nazywa si\u0119 Xiu-qi. Syn wybra\u0142 te imiona wskazuj\u0105c jej, by rozwija\u0142a si\u0119 i troszczy\u0142a o rodzin\u0119. To podstawa naszej cywilizacji. Rz\u0105dy przychodz\u0105 i odchodz\u0105, ale to trwa. Zaczynamy od samodzielno\u015bci. Na Zachodzie jest dzi\u015b inaczej. Rz\u0105d m\u00f3wi \u201edajcie nam poparcie, a rozwi\u0105\u017cemy problemy spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d.<\/p>\n

Co Pan zrobi\u0142by by odpowiedzie\u0107 na problemy Ameryki? <\/strong><\/p>\n

Gdybym by\u0142 Amerykaninem? Po pierwsze, w spo\u0142ecze\u0144stwie musi panowa\u0107 \u0142ad. Bro\u0144, narkotyki i przest\u0119pczo\u015b\u0107 \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 i wsp\u00f3lnie zagra\u017caj\u0105 porz\u0105dkowi spo\u0142ecznemu. Potem szko\u0142y \u2013 je\u015bli w szko\u0142ach jest przemoc, nie ma edukacji, zatem co\u015b trzeba z tym zrobi\u0107. Nale\u017cy wtedy edukowa\u0107 rygorystycznie by wyszkoli\u0107 ca\u0142e pokolenie zdolnych, inteligentnych ludzi o du\u017cej wiedzy kt\u00f3rzy potrafi\u0105 by\u0107 produktywni. Zacz\u0105\u0142bym od podstaw, pracy nad jednostk\u0105 widzian\u0105 w kontek\u015bcie rodziny, przyjaci\u00f3\u0142, spo\u0142ecze\u0144stwa. Ludzie Zachodu m\u00f3wi\u0105 \u201enaprawimy to od g\u00f3ry\u201d. Jedna czarodziejska formu\u0142a, jeden wielki plan. Machn\u0119 r\u00f3\u017cd\u017ck\u0105 i wszystko si\u0119 u\u0142o\u017cy. To ciekawa teoria, ale w\u0105tpliwa metoda.<\/p>\n

Powr\u00f3t do podstaw<\/strong><\/p>\n

Bardzo sceptycznie pochodzi Pan do rozwi\u0105zywania g\u0142\u0119bokich problem\u00f3w spo\u0142ecznych przez rz\u0105dy. Ale, inaczej ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w, wierzy Pan w mo\u017cliwo\u015b\u0107 stymulowania rozwoju ekonomicznego i technologicznego przez w\u0142adze. Czy to nie sprzeczno\u015b\u0107? <\/strong><\/p>\n

Nie. W Singapurze skoncentrowali\u015bmy si\u0119 na podstawach. U\u017cyli\u015bmy rodziny do zwi\u0119kszenia wzrostu gospodarczego, ujmuj\u0105c w naszych planach ambicje cz\u0142owieka i jego rodziny. Pr\u00f3bowali\u015bmy na przyk\u0142ad pom\u00f3c dzieciom poprzez edukacj\u0119. Rz\u0105d mo\u017ce stworzy\u0107 ludziom warunki w kt\u00f3rych mog\u0105 oni \u017cy\u0107 szcz\u0119\u015bliwie, odnosi\u0107 sukcesy i wyra\u017ca\u0107 siebie ale ostatecznie o sukcesie lub kl\u0119sce gospodarczej decyduje to, co ludzie zrobi\u0105 z w\u0142asnym \u017cyciem. Mieli\u015bmy to szcz\u0119\u015bcie, \u017ce w naszej kulturze obecne s\u0105 wiara w ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119, gospodarno\u015b\u0107,\u00a0 szacunek dla rodzic\u00f3w i wierno\u015b\u0107 rodzinie a przede wszystkim wielkie poszanowanie nauki i uczenia si\u0119.<\/p>\n

Jet oczywi\u015bcie tak\u017ce inna przyczyna naszych sukces\u00f3w. Byli\u015bmy w stanie stworzy\u0107 wzrost gospodarczy poniewa\u017c sprzyjali\u015bmy pewnym zmianom podczas procesu przechodzenia od spo\u0142ecze\u0144stwa rolniczego do przemys\u0142owego. Mieli\u015bmy przewag\u0119 wiedz\u0105c, jaki powinien by\u0107 rezultat ko\u0144cowy dzi\u0119ki patrzeniu na Zach\u00f3d a p\u00f3\u017aniej Japoni\u0119. Wiedzieli\u015bmy gdzie jeste\u015bmy i dok\u0105d chcemy doj\u015b\u0107. Powiedzieli\u015bmy sobie \u201ePrzyspieszmy, zobaczmy czy uda si\u0119 nam dotrze\u0107 tam szybciej.\u201d Ale nied\u0142ugo zmierzymy si\u0119 z inn\u0105 sytuacj\u0105. W nieodleg\u0142ej przysz\u0142o\u015bci wszyscy dojdziemy do etapu na kt\u00f3rym jest dzi\u015b Japonia. Dok\u0105d p\u00f3j\u015b\u0107 teraz? Jak przypieszy\u0107 skoro nie wiemy kt\u00f3r\u0119dy i\u015b\u0107? To b\u0119dzie nowa sytuacja.<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy ludzie twierdz\u0105, \u017ce model azjatycki jest zbyt sztywny, by m\u00f3g\u0142 si\u0119 zaadaptowa\u0107 do zachodz\u0105cych zmian. Socjolog Mancur Olson argumentuje, \u017ce kryzysy narod\u00f3w spowodowane s\u0105 w pierwszej kolejno\u015bci przez skostnia\u0142y system, kszta\u0142towany przez grupy interesu, przedsi\u0119biorstwa, grupy zawodowe, kapita\u0142 i pa\u0144stwo. System typu ameryka\u0144skiego, za spraw\u0105 swej leseferystycznej elastyczno\u015bci i gotowo\u015bci do nieustannej adaptacji, jest znacznie bardziej przystosowany do sprostania wyzwaniom nadchodz\u0105cej ery gwa\u0142townych zmian ni\u017c nadzorowana przez rz\u0105d gospodarka i konfucja\u0144ski system warto\u015bci.<\/strong><\/p>\n

To jest optymistyczna i atrakcyjna wizja, i mam nadziej\u0119, \u017ce oka\u017ce si\u0119 prawdziwa. Ale je\u015bli przyjrzysz si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwom na przestrzeni tysi\u0105cleci, zauwa\u017cysz pewne zasadnicze wzorce. Ameryka\u0144ska cywilizacja od czasu Ojc\u00f3w Pielgrzym\u00f3w charakteryzuje si\u0119 optymizmem i wzrostem uporz\u0105dkowanego rz\u0105du. Historia Chin naznaczona jest wzlotami i upadkami kolejnych dynastii, nast\u0119puj\u0105cymi po sobie okresami wzmocnienia i os\u0142abienia spo\u0142ecze\u0144stw. I w\u0142a\u015bnie podczas tych wiek\u00f3w nieustaj\u0105cych turbulencji rodzina, a tak\u017ce rodzina poszerzona (klan), stanowi\u0142a dla jednostki swego rodzaju tratw\u0119 ratunkow\u0105. Cywilizacje upada\u0142y, dynastie zosta\u0142y zmiecione z powierzchni ziemi przez hordy naje\u017ad\u017ac\u00f3w, ale ta tratwa \u017cycia umo\u017cliwia\u0142a przetrwanie zal\u0105\u017ck\u00f3w kolejnych faz rozwoju cywilizacyjnego.<\/p>\n

Nikt tutaj tak naprawd\u0119 nie wierzy, \u017ce rz\u0105d mo\u017ce poradzi\u0107 sobie we wszystkich okoliczno\u015bciach. Sam rz\u0105d w to nie wierzy. Podczas dramatycznego kryzysu, jak cho\u0107by trz\u0119sienia ziemi czy tajfuny, to twoje wi\u0119zi z innymi lud\u017ami pozwol\u0105 ci przetrwa\u0107. Zatem teza, kt\u00f3r\u0105 cytujesz, \u017ce rz\u0105d zawsze b\u0119dzie zdolny do odnajdywania siebie w coraz to nowych kszta\u0142tach i formach, nie znajduje potwierdzenia w historii. Ale rodzina i spos\u00f3b, w jaki urz\u0105dzone s\u0105 relacje mi\u0119dzyludzkie, zwi\u0119kszaj\u0105 szanse przetrwania jednostek. To zosta\u0142o przetestowane w rozmaitych sytuacjach przez tysi\u0105ce lat.<\/p>\n

Kultura sukcesu<\/strong><\/p>\n

W przesz\u0142o\u015bci, g\u0142\u00f3wnym sk\u0142adnikiem ekonomicznego sukcesu narodu by\u0142a kultura innowacji i eksperymentowania. Takie o\u015brodki gospodarczego rozwoju jak Wenecja, Holandia, Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone, podczas swego d\u0105\u017cenia do wielkiego bogactwa i pot\u0119gi cechowa\u0142y si\u0119 atmosfer\u0105 intelektualnej wolno\u015bci, w kt\u00f3rej mog\u0142y objawi\u0107 si\u0119 nowe idee, technologie, metody i produkty. Jednak w krajach Azji Wschodniej, rz\u0105dy spogl\u0105da\u0142y krzywym okiem na przejawy niezale\u017cnego my\u015blenia. Abstrahuj\u0105c od narzucaj\u0105cych si\u0119 pyta\u0144 o prawa cz\u0142owieka, czy takie podej\u015bcie nie generuje problem\u00f3w z produktywno\u015bci\u0105?<\/strong><\/p>\n

W teorii brzmi to ca\u0142kiem sensownie, ale nie jestem pewien, czy to zadzia\u0142a w ten spos\u00f3b. Na przyk\u0142ad Japo\u0144czycy w \u017cadnym wypadku nie pozostawali w tyle w kwestii tworzenia nowych produkt\u00f3w. Uwa\u017cam, \u017ce je\u015bli tylko rz\u0105dy b\u0119d\u0105 \u015bwiadome zawartej w twojej tezie konieczno\u015bci zg\u0142\u0119biania nowych obszar\u00f3w i prze\u0142amywania istniej\u0105cych formu\u0142, to b\u0119d\u0105 w stanie sprosta\u0107 panuj\u0105cym trendom. Wszyscy mieszka\u0144cy Azji Wschodniej, \u017cyj\u0105cy w tradycji \u015bcis\u0142ej dyscypliny i szacunku dla nauczyciela, ale nie powtarzania jego s\u0142\u00f3w i bezmy\u015blnego uczenia si\u0119 na pami\u0119\u0107, musz\u0105 sobie u\u015bwiadamia\u0107 konieczno\u015b\u0107 swobodnego badania nowych technologii i produkt\u00f3w. W ka\u017cdym razie, w \u015bwiecie natychmiastowej komunikacji elektronicznej, nie widz\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, by ktokolwiek m\u00f3g\u0142 pozostawa\u0107 w tyle. Jakakolwiek nowo\u015b\u0107 rozprzestrzenia si\u0119 z ogromn\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105, czy jest to wynalazek nadprzewodnictwa, czy jaki\u015b nowy styl \u017cycia.<\/p>\n

Czy zgodzi si\u0119 pan z raportem Banku \u015awiatowego na temat wschodnioazjatyckiego cudu gospodarczego, kt\u00f3rego konkluzja, moim zdaniem, zasadza si\u0119 na przekonaniu, \u017ce wszystkie rz\u0105dy, kt\u00f3re odnios\u0142y sukces, osi\u0105gn\u0119\u0142y to poprzez wspieranie oszcz\u0119dno\u015bci i inwestycji, utrzymywania inflacji na niskim poziomie i zapewnianiu wysokiej jako\u015bci edukacji, natomiast majstrowanie przy polityce przemys\u0142owej nie by\u0142o tak decyduj\u0105cym elementem wyja\u015bniaj\u0105cym niezwyk\u0142y wzrost gospodarczy tych kraj\u00f3w, jak wymienione wcze\u015bniej czynniki?<\/strong><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce Bank \u015awiatowy mia\u0142 twardy orzech do zgryzienia. Musia\u0142 opisa\u0107 te bardzo, bardzo z\u0142o\u017cone zjawiska. Jednak\u017ce istniej\u0105 kulturowe czynniki, kt\u00f3re zosta\u0142y na \u0142amach raportu ledwie dostrze\u017cone, a z pewno\u015bci\u0105 zas\u0142ugiwa\u0142y na wi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119. Takie uj\u0119cie uczyni\u0142oby z raportu trudniejsze studium i mniej uniwersalne \u017ar\u00f3d\u0142o dla przysz\u0142ych zastosowa\u0144 w praktyce, ale by\u0142oby bardziej celne i mog\u0142oby wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cnice np. mi\u0119dzy Filipinami a Tajwanem.<\/p>\n

Je\u015bli kultura jest tak wa\u017cna, to kraje o bardzo odmiennych kulturach mog\u0105 nie odnie\u015b\u0107 takiego sukcesu, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku Azji Wschodniej, wy\u0142\u0105cznie poprzez powt\u00f3rzenie azjatyckich rozwi\u0105za\u0144 w polityce ekonomicznej. Czy nie daje pan nadziei tym krajom na ca\u0142ym \u015bwiecie, kt\u00f3re liberalizuj\u0105 swoje gospodarki?<\/strong><\/p>\n

Wcielenie w \u017cycie odpowiedniej polityki gospodarczej mo\u017ce pom\u00f3c, ale te spo\u0142ecze\u0144stwa nie osi\u0105gn\u0105 tego co Azja Wschodnia z powodu nieobecno\u015bci pewnych si\u0142 nap\u0119dzaj\u0105cych gospodarczy rozw\u00f3j. Je\u015bli twoja kultura nie przypisuje du\u017cej warto\u015bci edukacji, ci\u0119\u017ckiej pracy, oszcz\u0119dno\u015bci i odraczaniu natychmiastowej przyjemno\u015bci, post\u0119p b\u0119dzie znacznie wolniejszy.<\/p>\n

Niemniej jednak konkluzje raportu Banku \u015awiatowego s\u0105 wykwitem kultury Ameryki i zdominowanych przez ni\u0105 mi\u0119dzynarodowych instytucji. Te za\u015b z za\u0142o\u017cenia musz\u0105 prezentowa\u0107 swoje wyniki w formie uniwersalnej, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017cam za nieadekwatn\u0105, poniewa\u017c nie potrafi ona uchwyci\u0107 prawdziwych problem\u00f3w. Przyjmuj\u0105 optymistyczne za\u0142o\u017cenie, \u017ce wszyscy ludzie s\u0105 r\u00f3wni, \u017ce ludzie na ca\u0142ym \u015bwiecie s\u0105 tacy sami. A nie s\u0105. Podczas tysi\u0119cy lat odosobnionej ewolucji poszczeg\u00f3lne grupy ludzi wytworzy\u0142y odr\u0119bne charakterystyki. Genetyka i historia wzajemnie na siebie oddzia\u0142uj\u0105. Ameryka\u0144ski Indianin pod wzgl\u0119dem genetycznym nale\u017cy do tej samej grupy ludzi, co mongoloidalni mieszka\u0144cy Azji Wschodniej, Chi\u0144czycy, Korea\u0144czycy i Japo\u0144czycy. Ale jedna z grup zosta\u0142a odci\u0119ta, kiedy tylko stopnia\u0142 l\u00f3d pokrywaj\u0105cy Cie\u015bnin\u0119 Beringa. Bez tego pomostu przez tysi\u0105ce lat pozostawa\u0142a odci\u0119ta od reszty. Pozostali w Azji do\u015bwiadczyli kolejnych fal inwazji z terytorium Azji \u015arodkowej, co poskutkowa\u0142o wzajemnym oddzia\u0142ywaniem z rozmaitymi ludami. Obie grupy mog\u0105 posiada\u0107 wsp\u00f3lne cechy, na przyk\u0142ad kszta\u0142t czaszki, ale je\u015bli tylko zaczniesz bada\u0107 je dok\u0142adniej, wkr\u00f3tce odkryjesz, \u017ce bardzo si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105, szczeg\u00f3lnie na p\u0142aszczy\u017anie rozwoju neurologicznego i ich warto\u015bci kulturowych.<\/p>\n

Teraz je\u015bli zignorujesz tego typu zagadnienia ze wzgl\u0119du na poprawno\u015b\u0107 polityczn\u0105, to wejdziesz na min\u0119, kt\u00f3r\u0105 sam postawi\u0142e\u015b. W\u0142a\u015bnie to jest przyczyn\u0105 rozczarowania, jakie przynios\u0142y mizerne rezultaty reform spo\u0142ecznych, wdra\u017canych niegdy\u015b w Ameryce z takim entuzjazmem i wielkimi oczekiwaniami. Nie ma jednak woli, by widzie\u0107 rzecz takimi, jakimi s\u0105 w rzeczywisto\u015bci. Ale tutaj nie jestem poprawny politycznie.<\/p>\n

Kultura mo\u017ce by\u0107 wa\u017cna, ale podlega zmianom. Model azjatycki mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 zjawiskiem przej\u015bciowym. W ko\u0144cu kraje zachodnie r\u00f3wnie\u017c przesz\u0142y przez okres XVIII i XIX wieku, kiedy by\u0142y kapitalistyczne, a demokracja uczestnicz\u0105ca wyst\u0119powa\u0142a w ograniczonym zakresie. \u00d3wczesne elity by\u0142y pe\u0142ne obaw, \u017ce „zbyt wiele” demokracji i „zbyt du\u017co” praw jednostki mo\u017ce doprowadzi\u0107 do destabilizacji porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Ale kiedy tylko spo\u0142ecze\u0144stwa te si\u0119 zmodernizowa\u0142y i kiedy rozw\u00f3j ekonomiczny poprawi\u0142 byt wszystkich grup spo\u0142ecznych, sprawy uleg\u0142y ca\u0142kowitej zmianie. Czy\u017c Azja Wschodnia nie zmienia si\u0119 z powodu rosn\u0105cej w si\u0142\u0119 klasy \u015bredniej, kt\u00f3ra domaga si\u0119 prawa do kszta\u0142towania w\u0142asnej przysz\u0142o\u015bci?<\/strong><\/p>\n

Wschodnia Azja zmienia si\u0119 gwa\u0142townie. Jeste\u015bmy spo\u0142ecze\u0144stwami rolniczymi, kt\u00f3re przesz\u0142y proces industrializacji w ci\u0105gu jednego lub dwu pokole\u0144. To, co na Zachodzie wydarzy\u0142o si\u0119 w ci\u0105gu dwustu lub wi\u0119cej lat, tutaj post\u0119puje w ci\u0105gu 50 lat lub nawet kr\u00f3cej. To wszystko dzieje si\u0119 w bardzo w\u0105skim przedziale czasowym, wi\u0119c istnieje pole do b\u0142\u0119d\u00f3w. Je\u015bli spojrzysz na szybko rozwijaj\u0105ce si\u0119 kraje, Kore\u0119, Tajlandi\u0119, Hong Kong i Singapur, to zauwa\u017cysz nadzwyczajne zjawisko: rozw\u00f3j religii. Korea\u0144czycy masowo przyjmuj\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwo. My\u015bl\u0119, \u017ce jakie\u015b 25 procent, a kraj ten nigdy nie by\u0142 skolonizowany przez \u017caden chrze\u015bcija\u0144ski nar\u00f3d. Stare zwyczaje i religie, kult przodk\u00f3w, szamanizm ju\u017c nie wystarcz\u0105. Pojawia si\u0119 zapotrzebowanie na wy\u017csze formy wyja\u015bnienia celu \u017cycia cz\u0142owieka, odpowiedzi na pytanie, dlaczego tu jeste\u015bmy. Jest to zwi\u0105zane z okresami du\u017cych napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych. Mo\u017cna to zauwa\u017cy\u0107 na przyk\u0142adzie Japonii, gdzie za ka\u017cdym razem, gdy przechodzi ona przez okres napi\u0119\u0107, pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe sekty, a nowe religie pomna\u017caj\u0105 swoj\u0105 liczebno\u015b\u0107. Na Tajwanie, ale r\u00f3wnie\u017c w Hong Kongu i Singapurze mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 wzrost liczby nowych \u015bwi\u0105ty\u0144: konfucja\u0144skich, taoistycznych, a tak\u017ce wiele chrze\u015bcija\u0144skich sekt.<\/p>\n

Znajdujemy si\u0119 wszyscy w okresie bardzo gwa\u0142townej zmiany i jednocze\u015bnie b\u0142\u0105dzimy po omacku w kierunku naszego przeznaczenia, kt\u00f3re – w co wierzymy – b\u0119dzie w pe\u0142ni identyfikowalne z nasz\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105. Pozostawili\u015bmy sw\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 za sob\u0105 i tu pojawia si\u0119 zasadniczy niepok\u00f3j, \u017ce nie pozostanie w nas nic z dawnej to\u017csamo\u015bci. Japo\u0144czycy do pewnego stopnia rozwi\u0105zali ten problem. Chocia\u017c stali si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwem przemys\u0142owym, to pozostali bardzo japo\u0144scy na p\u0142aszczy\u017anie relacji mi\u0119dzyludzkich. W toku industrializacji porzucili jednak cz\u0119\u015b\u0107 swych feudalnych warto\u015bci. Tajwa\u0144czycy i Korea\u0144czycy staraj\u0105 si\u0119 uczyni\u0107 to samo. Ale kwestia, czy te spo\u0142ecze\u0144stwa s\u0105 w stanie ocali\u0107 swe podstawowe warto\u015bci i przeprowadzi\u0107 t\u0119 przemian\u0119, jest problemem, kt\u00f3ry mog\u0105 rozwi\u0105za\u0107 wy\u0142\u0105cznie one same. To nie jest co\u015b, co Amerykanie mog\u0105 zrobi\u0107 za nich. Dlatego te\u017c idea, \u017ce Azjaci mog\u0105 by\u0107 poddani westernizacji, spotka si\u0119 z ch\u0142odnym przyj\u0119ciem. Co innego modernizacji – w tym sensie, \u017ce akceptuj\u0105 oni konieczno\u015b\u0107 rozwoju nauki i technologii, a tak\u017ce zmian w stylu \u017cycia, kt\u00f3re on przynosi.<\/p>\n

Ale czy te ekonomiczne i technologiczne przemiany nie powoduj\u0105 zmian w ludzkim my\u015bleniu?<\/strong><\/p>\n

Tutaj musia\u0142yby si\u0119 zmieni\u0107\u00a0nie tylko sposoby my\u015blenia, ale r\u00f3wnie\u017c systemy warto\u015bci. Pozwol\u0119 sobie podeprze\u0107 te s\u0142owa za pomoc\u0105 dowodu anegdotycznego. Wiele chi\u0144skich rodzin wyemigrowa\u0142o\u00a0z Malezji\u00a0w okresach niepokoj\u00f3w, cho\u0107by podczas zamieszek na tle rasowym w latach 60-tych, by w ko\u0144cu osi\u0105\u015b\u0107 w Australii czy Kanadzie. Zrobili to dla dobra swoich dzieci, by te mog\u0142y zdoby\u0107 lepsz\u0105 edukacj\u0119 w j\u0119zyku angielskim, poniewa\u017c w tym samym czasie Malezja ustanowi\u0142a malajski j\u0119zykiem urz\u0119dowym. Dzieci podros\u0142y, osi\u0105gn\u0119\u0142y doros\u0142o\u015b\u0107 i opu\u015bci\u0142y domy rodzic\u00f3w. I nagle rodzice odkryli pustk\u0119 ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia. Dali swym dzieciom nowoczesn\u0105 edukacj\u0119 po angielsku i tym samym utracili w\u0142asne potomstwo. To by\u0142o bardzo otrze\u017awiaj\u0105ce do\u015bwiadczenie. Obecnie nieco mniej dramatyczne zjawisko ma obecnie miejsce w Singapurze, gdy\u017c wychowujemy swe dzieci w zupe\u0142nie innych okoliczno\u015bciach ni\u017c te, w kt\u00f3rych sami dorastali\u015bmy.<\/p>\n

Ale te dzieci podlegaj\u0105 zupe\u0142nie innym wp\u0142ywom ni\u017c pa\u0144ska generacja.\u00a0 Powiedzia\u0142 pan, \u017ce wiedza, style \u017cycia i kultura gwa\u0142townie si\u0119 rozpowszechniaj\u0105. Czy nie dotyczy to r\u00f3wnie\u017c idei demokracji i praw jednostki?<\/strong><\/p>\n

Nie wdawajmy si\u0119 w spory semantyczne. System rz\u0105d\u00f3w w Chinach ulegnie zmianie. Zmieni si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Korei, Tajwanie i Wietnamie. Zmienia si\u0119 w\u0142a\u015bnie w Singapurze. Ale to nie przerodzi si\u0119 w co\u015b w stylu ameryka\u0144skiego, brytyjskiego, francuskiego czy niemieckiego modelu. Czego my oczekujemy? Jakiej\u015b formy rz\u0105du, kt\u00f3ra b\u0119dzie dla nas wygodna, gdy\u017c wyjdzie naprzeciw naszym potrzebom, nie jest opresyjna i maksymalizuje nasze mo\u017cliwo\u015bci. Czy to b\u0119dzie system jeden cz\u0142owiek – jeden g\u0142os, kilku ludzi – jeden g\u0142os lub inni ludzie – dwa g\u0142osy, to wszystko s\u0105 formy, kt\u00f3re powinny by\u0107 wykalkulowane. Nie jestem przekonany, \u017ce model jeden cz\u0142owiek – jeden g\u0142os jest najlepszy. Praktykujemy go, poniewa\u017c Brytyjczycy pozostawili nam go w spadku i dotychczas nie by\u0142o woli, by to zmieni\u0107. Ale jestem osobi\u015bcie przekonany, \u017ce b\u0119dziemy mie\u0107 lepszy system, je\u015bli damy ka\u017cdemu m\u0119\u017cczy\u017anie po czterdziestym roku \u017cycia, kt\u00f3ry ma rodzin\u0119, dwa g\u0142osy, poniewa\u017c on prawdopodobnie b\u0119dzie podejmowa\u0142 bardziej wywa\u017cone decyzje, g\u0142osuj\u0105c r\u00f3wnie\u017c dla swoich dzieci. On prawdopodobnie zag\u0142osuje m\u0105drzej ni\u017c rozkapryszony m\u0142odzieniec przed trzydziestk\u0105. Dotychczas jednak nie uznali\u015bmy tej zmiany za konieczno\u015b\u0107. Je\u015bli to stanie si\u0119 konieczne, uczynimy to. Jednocze\u015bnie pojawia si\u0119 problem, gdy cz\u0142owiek przekracza 65 rok \u017cycia. Pomi\u0119dzy 40 a 60 rokiem \u017cycia jest bowiem idealny, ale po sze\u015b\u0107dziesi\u0105tce powinien wr\u00f3ci\u0107 do jednego g\u0142osu. To jednak b\u0119dzie trudne do przeprowadzenia.<\/p>\n

Multikulturowe schizmy<\/strong><\/p>\n

Zmiana cz\u0119sto jest gro\u017ana gdy dochodzi do niej w spo\u0142ecze\u0144stwie multikulturowym. Widzia\u0142 Pan pa\u0144stwo multikulturowe kt\u00f3re ponios\u0142o pora\u017ck\u0119 i takie kt\u00f3remu si\u0119 uda\u0142o. Malezja nie chcia\u0142a dopu\u015bci\u0107 uznawanego przez siebie za chi\u0144skie pa\u0144stwa-miasta do bycia swoj\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 i usun\u0119\u0142a Singapur z federacji w 1965 r. Sam Singapur jest jednak pa\u0144stwem pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia r\u00f3\u017cnych grup etnicznych. Czy istnieje skuteczne rozwi\u0105zanie dla pa\u0144stw, w kt\u00f3rych mieszaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne grupy etniczne i religijne? <\/strong><\/p>\n

Ka\u017cde pa\u0144stwo staje przed innym zestawem problem\u00f3w, wobec czego waha\u0142bym si\u0119 przed oferowaniem og\u00f3lnych rozwi\u0105za\u0144. Z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia, powiedzia\u0142bym \u2013 \u015bpieszcie si\u0119 powoli. Nikt nie lubi traci\u0107 swojej to\u017csamo\u015bci etnicznej, kulturowej, religijnej czy j\u0119zykowej. By istnia\u0142o pa\u0144stwo, musi ono posiada\u0107 wsp\u00f3lne dla wszystkich atrybuty, elementy \u0142\u0105cz\u0105ce. Je\u015bli przy\u015bpieszasz integracj\u0119 na si\u0142\u0119, b\u0119dziesz mia\u0142 k\u0142opoty. Dzia\u0142aj\u0105c \u0142agodnie, lecz konsekwentnie, spowodujesz, \u017ce logika wydarze\u0144 przyniesie nie asymilacj\u0119 lecz integracj\u0119. Gdybym pr\u00f3bowa\u0142 narzuci\u0107 j\u0119zyk angielski mieszka\u0144com Singapuru, powsta\u0142by powszechny bunt. Gdybym narzuca\u0142 im j\u0119zyk chi\u0144ski sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 to natychmiastow\u0105 katastrof\u0105 i rebeli\u0105. Ale ka\u017cdemu rodzicowi da\u0142em wyb\u00f3r angielskiego i dowolnego j\u0119zyka ojczystego. Dzi\u0119ki ich wolnemu wyborowi i rozwojowi rynku w ostatnich trzydziestu latach angielski sta\u0142 si\u0119 pierwszym j\u0119zykiem, a j\u0119zyki ojczyste drugimi. Ju\u017c teraz jeden z chi\u0144skoj\u0119zycznych uniwersytet\u00f3w sta\u0142 si\u0119 angloj\u0119zyczny. Gdyby zmiana ta zosta\u0142a wymuszona si\u0142\u0105 przez pierwsze pi\u0119\u0107 czy dziesi\u0119\u0107 lat, zamiast stopniowo przez lat trzydzie\u015bci na drodze wolnego wyboru, sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 katastrof\u0105.<\/p>\n

Brzmi to jak podej\u015bcie \u201c\u017cyj i pozw\u00f3l \u017cy\u0107\u201d. Wiele kraj\u00f3w Zachodu, zw\u0142aszcza USA i Francja tradycyjnie d\u0105\u017cy\u0142y do asymilacji ludzi w g\u0142\u00f3wnym narodowym nurcie. Dzi\u015b podej\u015bcie to jest kwestionowane, jak Pan wie, a niekt\u00f3re grupy w tych krajach domagaj\u0105 si\u0119 \u201emultikulturalizmu\u201d kt\u00f3ry pozwoli odr\u0119bnym niezasymilowanym grupom na koegzystencj\u0119 w ramach pa\u0144stwa. Co s\u0105dzi Pan o tej debacie widz\u0105c j\u0105 z Singapuru? <\/strong><\/p>\n

Nie mo\u017cna mie\u0107 zbyt wielu odmiennych cz\u0119\u015bci i tworzy\u0107 jednego narodu. Utrudnia to wymienno\u015b\u0107. Je\u015bli chcesz ca\u0142kowitej odr\u0119bno\u015bci, to nie przyje\u017cd\u017caj do kraju kt\u00f3ry ci\u0119 go\u015bci. Ale w pewnych okoliczno\u015bciach m\u0105drze jest zostawi\u0107 rzeczy w\u0142asnemu biegowi. Wszystkie grupy w Singapurze mog\u0105 podejmowa\u0107 prac\u0119 i dzia\u0142a\u0107 na wiele innych sposob\u00f3w. Ale muzu\u0142man\u00f3w traktujemy nieco inaczej, gdy\u017c s\u0105 niezwykle wra\u017cliwi na punkcie swoich zwyczaj\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017cywieniowych. W takich sprawach trzeba odnale\u017a\u0107 drog\u0119 \u015brodka mi\u0119dzy uniformizacj\u0105 a pewn\u0105 wolno\u015bci\u0105 do bycia nieco odmiennym. Wydaje mi si\u0119, \u017ce roztropnie jest zostawi\u0107 w spokoju kwestie fundamentalnych przekona\u0107 i pozwoli\u0107 dzia\u0142a\u0107 czasowi.<\/p>\n

Zatem w kontek\u015bcie traktowania mniejszo\u015bci muzu\u0142ma\u0144skiej we Francji powiedzia\u0142by Pan \u201ePost\u0119pujcie powoli, nie popychajcie tych ludzi zbyt mocno.\u201d<\/strong><\/p>\n

Nie chcia\u0142bym tego m\u00f3wi\u0107, gdy\u017c Francuzi, kt\u00f3rzy przez wiele lat w\u0142adali Algieri\u0105 wiedz\u0105 przed jakimi problemami stoj\u0105. Moje podej\u015bcie by\u0142oby takie: je\u015bli muzu\u0142ma\u0144ska dziewczyna nalega na przychodzenie do szko\u0142y z zakryt\u0105 g\u0142ow\u0105 i jest na to gotowa, winni\u015bmy by\u0107 gotowi znosi\u0107 t\u0119 odmienno\u015b\u0107. Ale je\u015bli do\u0142\u0105czy do s\u0142u\u017cby celnej czy departamentu imigracji, gdzie powodowa\u0142oby to zam\u0119t w\u015br\u00f3d milion\u00f3w ludzi patrz\u0105cych na inaczej wygl\u0105daj\u0105c\u0105 pracownic\u0119 s\u0142u\u017cby celnej, musi nosi\u0107 uniform taki jak wszyscy. Jak na razie w Singapurze okaza\u0142o si\u0119 to skutecznym rozwi\u0105zaniem.<\/p>\n

Przesz\u0142o\u015b\u0107 Europy przysz\u0142o\u015bci\u0105 Azji?<\/strong><\/p>\n

Pozwoli Pan, \u017ce zmienimy temat i zapytam o kwestie klimatu mi\u0119dzynarodowego we wschodniej Azji. Ta cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata prze\u017cywa rozw\u00f3j jakiego Europa do\u015bwiadcza\u0142a przez ostatnie 400 lat. Zach\u00f3d by\u0142 nie tylko najwi\u0119kszym producentem bogactwa przez cztery stulecia, lecz tak\u017ce najwi\u0119kszym producentem wojny. Dzi\u015b wschodnia Azja prze\u017cywa wielki rozw\u00f3j, kilka wzrastaj\u0105cych mocarstw s\u0105siaduje ze sob\u0105. Maj\u0105 r\u00f3\u017cne systemy polityczne, historyczne animozje, dysputy graniczne i coraz wi\u0119cej broni. Czy patrz\u0105c na to mo\u017cna zapyta\u0107, czy przesz\u0142o\u015b\u0107 Europy stanie si\u0119 przysz\u0142o\u015bci\u0105 Azji? <\/strong><\/p>\n

Nie, to zbyt daleko id\u0105ce uproszczenie. Jedn\u0105 z przyczyn prawdopodobnego utrzymania si\u0119 wzrostu w Azji Wschodniej, jest \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 to, \u017ce narody i rz\u0105dy wyci\u0105gn\u0119\u0142y wa\u017cne wnioski dotycz\u0105ce okrucie\u0144stwa i niszczycielskiej natury wojny. Nie tylko wojen na pe\u0142n\u0105 skal\u0119 jak w Korei, ale te\u017c wojen partyzanckich jak w Wietnamie, w Kambod\u017cy i d\u017cunglach Malezji, Tajlandii, Indonezji i Filipin. Wszyscy wiemy, \u017ce im bardziej anga\u017cujesz si\u0119 w konflikt, tym biedniejszy i bardziej zrozpaczony si\u0119 stajesz. Prosz\u0119 odwiedzi\u0107 Kambod\u017c\u0119 i Wietnam \u2013 \u015bwiat omin\u0105\u0142 je i wyprzedzi\u0142. Ta nauka zostanie z nami przez d\u0142ugi czas, co najmniej tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo b\u0119dzie \u017cy\u0107 to pokolenie.<\/p>\n

Najwa\u017cniejsz\u0105 zmian\u0105 w systemie mi\u0119dzynarodowym wydaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b narodziny nowego mocarstwa. Czy rozw\u00f3j Chin mo\u017ce zosta\u0107 wpisany w ramy \u0142adu wschodnioazjatyckiego? Czy taki rozw\u00f3j oznacza nieuniknion\u0105 destabilizacj\u0119? <\/strong><\/p>\n

Nie uwa\u017cam, \u017ce mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 jedynie o \u0142adzie w Azji Wschodniej. Pytanie brzmi: Czy \u015bwiat jest w stanie rozwin\u0105\u0107 system, w kt\u00f3rym kraj wielko\u015bci Chin stanie si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 uczestnicz\u0105c\u0105 w utrzymywaniu pokoju i stabilno\u015bci w stosunkach mi\u0119dzynarodowych? W najbli\u017cszych dwudziestu, trzydziestu latach \u015bwiat, to jest wielkie mocarstwa, b\u0119d\u0105 musia\u0142y uzgodni\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 utrzymywanie pokoju i stabilno\u015bci, spos\u00f3b utworzenia systemu odpowiadaj\u0105cego rzeczywisto\u015bci a zarazem sprawiedliwego. Wojny mi\u0119dzy ma\u0142ymi krajami nie zniszcz\u0105 ca\u0142ego \u015bwiata, ale jedynie te kraje. Ale wielkie konflikty mi\u0119dzy mocarstwami mog\u0105 zniszczy\u0107 \u015bwiat wielokrotnie. Nie mo\u017cemy nawet dopuszcza\u0107 my\u015bli o takiej katastrofie.<\/p>\n

Po ostatniej takiej wojnie utworzono ONZ. Opierano si\u0119 na nadziei, \u017ce pi\u0119\u0107 mocarstw b\u0119dzie utrzymywa\u0107 rz\u0105dy prawa i stopniowo rozprzestrzenia\u0107 je w relacjach mi\u0119dzynarodowych. Nie uda\u0142o si\u0119 z powodu Stalina i zimnej wojny. Teraz weszli\u015bmy w now\u0105 faz\u0119. Wielkie mocarstwa \u2013 Ameryka, Europa Zachodnia jako grupa kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do zjednoczenia, Japonia, Chiny i za 20-30 lat tak\u017ce Rosja, musz\u0105 znale\u017a\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105. Wydaje mi si\u0119, \u017ce najlepiej osi\u0105gn\u0105\u0107 to poprzez ONZ. Ma ju\u017c 48 lat do\u015bwiadczenia. Jest niedoskona\u0142e, ale jak\u0105 mamy alternatyw\u0119? Nie mo\u017cemy pozwoli\u0107, by konsorcjum pi\u0119ciu wielkich mocarstw panowa\u0142o nad reszt\u0105 ludzko\u015bci. Nie maj\u0105 do tego \u017cadnych uprawnie\u0144 i prawa moralnego. Czy podziel\u0105 \u015bwiat na pi\u0119\u0107 stref wp\u0142yw\u00f3w? Musz\u0105 stworzy\u0107 wielostronne ramy dzia\u0142ania i wypracowa\u0107 zasady, daj\u0105ce im skuteczno\u015b\u0107. Mog\u0105 zaistnie\u0107 pomniejsze konflikty, na przyk\u0142ad mi\u0119dzy dwoma krajami Ameryki \u0141aci\u0144skiej, czy ma\u0142ymi pa\u0144stwami Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej, to nie jest a\u017c tak wa\u017cne. Ale je\u015bli dwa du\u017ce pa\u0144stwa Azji Po\u0142udniowej, Indie i Pakistan, dysponuj\u0105 broni\u0105 atomow\u0105, to trzeba co\u015b zrobi\u0107. To w tym kontek\u015bcie musimy znale\u017a\u0107 miejsce dla Chin, gdy stan\u0105 si\u0119 one wielk\u0105 pot\u0119g\u0105 gospodarcz\u0105 i militarn\u0105.<\/p>\n

Czy chi\u0144ska gospodarka jest stabilna? Czy utrzyma tempo wzrostu? Czy r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy reformami ekonomicznymi i kontrol\u0105 polityczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3buje utrzyma\u0107 Deng Xiaoping b\u0119dzie mo\u017cliwa do utrzymania po jego \u015bmierci? <\/strong><\/p>\n

W\u0142adze w Pekinie s\u0105 bardziej stabilne ni\u017c jakikolwiek alternatywny rz\u0105d mo\u017cliwy do sformowania w Chinach. Za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce studenci zwyci\u0119\u017cyli na placu Tiananmen i sformowali rz\u0105d, \u017ce pojechali do Francji i Ameryki. Studenci k\u0142\u00f3cili si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 od samego pocz\u0105tku. Jak wygl\u0105da\u0142yby rz\u0105dzone przez nich Chiny? Gorzej ni\u017c upadaj\u0105cy Zwi\u0105zek Radziecki. Chiny to ogromy i zr\u00f3\u017cnicowany kraj. Nie ma w nim alternatywy dla silnej w\u0142adzy centralnej.<\/p>\n

Czy nie obawia si\u0119 Pan, \u017ce b\u0142yskawiczny i nier\u00f3wnomierny rozw\u00f3j w Chinach mo\u017ce doprowadzi\u0107 do rozbicia kraju? <\/strong><\/p>\n

Po pierwsze, gospodarka rozwija si\u0119 wsz\u0119dzie, nawet w Syczuanie, sercu chi\u0144skiego interioru. Nier\u00f3wne wska\u017aniki wzrostu s\u0105 nieuniknione. Tak samo na przyk\u0142ad Kalifornia przed recesj\u0105 r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od \u201ePasu Rdzy\u201d. Oczywi\u015bcie dojdzie do wielkich napi\u0119\u0107 ze wzgl\u0119du na wielko\u015b\u0107 kraju, s\u0142ab\u0105 infrastruktur\u0119 i instytucje, b\u0142\u0119dne systemy wprowadzone w czasach imitowania stalinowskiego ZSRR. Wobec tego wszystkiego jestem pod wra\u017ceniem faktu, \u017ce Chiny zasz\u0142y tak daleko.<\/p>\n

A drugie wielkie mocarstwo Azji Wschodniej? Je\u015bli Japonia b\u0119dzie dalej pod\u0105\u017ca\u0107 obecnym kursem, czy \u015bwiat powinien zach\u0119ca\u0107 j\u0105 do zwi\u0119kszenia jej politycznych i militarnych odpowiedzialno\u015bci oraz pot\u0119gi? <\/strong><\/p>\n

Nie. Wiem, \u017ce obecna generacja japo\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w nie chce rzutowa\u0107 na zewn\u0105trz si\u0142y mocarstwowej. Nie jestem pewien, co si\u0119 stanie po przej\u0119ciu steru przez polityk\u00f3w urodzonych po wojnie, ale w\u0105tpi\u0119 w nag\u0142e zmiany. Je\u015bli Japonia b\u0119dzie potrafi\u0142a kontynuowa\u0107 swoj\u0105 obecn\u0105 polityk\u0119, pozostawiaj\u0105c Amerykanom sprawy bezpiecze\u0144stwa i koncentruj\u0105c si\u0119 na gospodarce i polityce, \u015bwiat na tym zyska. Sami Japo\u0144czycy wydaj\u0105 si\u0119 przychyla\u0107 do tego rozwi\u0105zania. Je\u015bli Ameryka uzna, \u017ce obecno\u015b\u0107 w Azji Wschodniej i chronienie Japonii jest zbyt du\u017cym obci\u0105\u017ceniem i gr\u0105 nie wart\u0105 \u015bwieczki, Japonia b\u0119dzie si\u0119 sam musia\u0142a zatroszczy\u0107 o swoje bezpiecze\u0144stwo. Kiedy stanie si\u0119 samodzielnym graczem, b\u0119dzie dodatkowym jokerem w talii kart.<\/p>\n

Powiedzia\u0142 Pan ostatnio, \u017ce pozwalanie Japonii na wysy\u0142anie si\u0142 za granic\u0119 to jak dawanie alkoholu osobie uzale\u017cnionej. <\/strong><\/p>\n

Japo\u0144czycy zawsze posiadali pewn\u0105 cech\u0119 kulturow\u0105 \u2013 cokolwiek robi\u0105, podnosz\u0105 to do n-tej pot\u0119gi. Wydaje mi si\u0119, \u017ce sami o tym wiedz\u0105. Moi japo\u0144scy przyjaciele sami mi to m\u00f3wili. Przyznaj\u0105, \u017ce to ich problem.<\/p>\n

A je\u015bli Japonia b\u0119dzie pod\u0105\u017ca\u0107 drog\u0105 innych wielkich mocarstw, to jest nie zadowoli si\u0119 byciem supermocarstwem gospodarczym, \u201ebankiem z flag\u0105\u201d? Je\u015bli zdecyduje, \u017ce chce posiada\u0107 najwa\u017cniejszy znak wielkiego mocarstwa \u2013 bro\u0144 atomow\u0105? <\/strong>Co powinien zrobi\u0107 \u015bwiat?<\/strong><\/p>\n

Je\u015bli si\u0119 na to zdecyduj\u0105 \u015bwiat nie b\u0119dzie w stanie ich powstrzyma\u0107. Nie potraficie powstrzyma\u0107 Korei P\u00f3\u0142nocnej. Nikt nie wierzy, \u017ce rz\u0105d USA, kt\u00f3ry przerwa\u0142 misj\u0119 w Somalii z powodu zasadzki i telewizyjnej migawki pokazuj\u0105cej martwego Amerykanina ci\u0105gni\u0119tego po ulicach Mogadiszu, mo\u017ce rozwa\u017ca\u0107 uderzenia na p\u00f3\u0142nocnokorea\u0144skie instalacje atomowe, podobne do izraelskiego uderzenia w Iraku. Zostaj\u0105 jedynie sankcje Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ. To wymaga braku weta. Podobnie, je\u015bli Japo\u0144czycy zdecyduj\u0105 si\u0119 na wytworzenia broni atomowej, nie wierz\u0119 aby\u015bcie ich powstrzymali. Oni jednak wiedz\u0105, \u017ce stoj\u0105 w obliczu posiadaj\u0105cych bro\u0144 atomow\u0105 Chin i Rosji, zatem nie mog\u0105 stawia\u0107 si\u0119 w po\u0142o\u017ceniu nara\u017caj\u0105cym ich na uderzenie wyprzedzaj\u0105ce. Je\u015bli b\u0119d\u0105 potrafili go unikn\u0105\u0107 powstanie r\u00f3wnowaga. Wszyscy b\u0119d\u0105 si\u0119 odstrasza\u0107 nawzajem.<\/p>\n

Zatem martwi si\u0119 Pan o etap przej\u015bciowy. <\/strong><\/p>\n

Wola\u0142bym, aby nigdy do tego nie dosz\u0142o i my\u015bl\u0119, \u017ce \u015bwiat uwa\u017ca podobnie. To czy Japo\u0144czycy p\u00f3jd\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 militarn\u0105 zale\u017cy w du\u017cej mierze od si\u0142y Ameryki i jej gotowo\u015bci do zaanga\u017cowania.<\/p>\n

Niech \u017cyj\u0105 r\u00f3\u017cnice<\/strong><\/p>\n

Czy istnieje sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy Pana rol\u0105 jako polityka i now\u0105 rol\u0105 intelektualisty wypowiadaj\u0105cego si\u0119 na r\u00f3\u017cne tematy? Jako polityk chce Pan Ameryki, jako mocnego punktu r\u00f3wnowa\u017c\u0105cego region, kraju kt\u00f3ry na \u015bwiecie budzi strach i szacunek. Jednak, jako intelektualista wypowiada si\u0119 Pan krytycznie o modelu ameryka\u0144skim, co na sw\u00f3j spos\u00f3b os\u0142abia wiarygodno\u015b\u0107 Ameryki za granic\u0105. <\/strong><\/p>\n

To niedorzeczne. Ostatni\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3rej bym chcia\u0142 jest os\u0142abianie jej wiarygodno\u015bci. Ameryka by\u0142a niezwyk\u0142a w historii \u015bwiata, jako jedyny posiadacz broni atomowej i jedyny kraj na \u015bwiecie, kt\u00f3rego nie dotkn\u0119\u0142y zniszczenia wojenne, gdy reszta \u015bwiata le\u017ca\u0142a w ruinie. Ka\u017cdy kraj d\u0105\u017cy do zapewnienia sobie supremacji i jej utrzymania tak d\u0142ugo jak si\u0119 da. Ale Ameryka postawi\u0142a na nogi pokonanych przeciwnik\u00f3w, stan\u0119\u0142a przeciwko Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu, umo\u017cliwi\u0142a zmian\u0119 technologiczn\u0105 szczodrze udost\u0119pniaj\u0105c swoje technologie Europejczykom i Japo\u0144czykom i umo\u017cliwi\u0142a im rzucenie jej wyzwania po trzydziestu latach. W 1975 r. ju\u017c j\u0105 dogonili. To nie ma precedensu w historii. Umo\u017cliwi\u0142a to pewna wielko\u015b\u0107 ducha zrodzona ze strachu przed komunizmem i ameryka\u0144ski idealizm. Nie oznacza to jednak, \u017ce mamy podziwia\u0107 wszystko, co ameryka\u0144skie.<\/p>\n

B\u0119d\u0119 szczery. Gdyby nie to, co dobre na Zachodzie, do czego d\u0105\u017cyli\u015bmy, nigdy nie wyszliby\u015bmy z naszego zacofania. Pozostaliby\u015bmy na etapie zacofanej gospodarki i zacofanego spo\u0142ecze\u0144stwa. Ale nie chcemy wszystkiego, co przychodzi z Zachodu.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Foreign Affairs
\nT\u0142umaczenie: Redakcja Xportal.pl<\/em><\/p>\n

\"lky\"<\/a> <\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0Od Redakcji: 23 marca, w wieku 93 lat zmar\u0142 Lee Kuan Yew. Jako premier przez trzydzie\u015bci lat sta\u0142 na czele pa\u0144stwa singapurskiego. Jego polityka zaowocowa\u0142a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":20074,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"Lee Kuan Yew - zmar\u0142y niedawno tw\u00f3rca pa\u0144stwa singapurskiego o swojej filozofii pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 przez wiele lat skutecznie wciela\u0142 w \u017cycie. Polecamy!","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[6,11],"tags":[103,1998,1999],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/03\/lky.jpg?fit=560%2C420&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-5dL","jetpack-related-posts":[{"id":35995,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=35995","url_meta":{"origin":20073,"position":0},"title":"Rosja: Putin chce silnego systemu prezydenckiego","date":"23 stycznia 2020","format":false,"excerpt":"\u201eRosja musi pozosta\u0107 siln\u0105 prezydenck\u0105 republik\u0105\u201d - powiedzia\u0142 prezydent W\u0142adimir Putin, pytany o mo\u017cliwy okres przej\u015bciowy, gdy w 2024 r. jego kadencja dobiegnie ko\u0144ca. W zesz\u0142ym tygodniu W\u0142adimir Putin, kt\u00f3ry zgodnie z prawem nie mo\u017ce ubiega\u0107 si\u0119 o kolejn\u0105 kadencj\u0119, zaproponowa\u0142 zmiany w konstytucji. Zmiany mia\u0142yby ograniczy\u0107 w\u0142adz\u0119 prezydenta i\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/11678276.jpg?fit=1000%2C541&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26053,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26053","url_meta":{"origin":20073,"position":1},"title":"Rumunia: Rodzina Kr\u00f3lewska zyska osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105","date":"3 lipca 2016","format":false,"excerpt":"Wedle upublicznionego 25 czerwca rz\u0105dowego projektu ustawy, rumu\u0144ska Rodzina Kr\u00f3lewska zyska\u0107 ma osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105 i status podmiotu u\u017cyteczno\u015bci publicznej. Siedzib\u0105 Rodziny Kr\u00f3lewskiej stanie si\u0119 Pa\u0142ac Elisabeta w Bukareszcie, jego u\u017cytkowanie ma by\u0107 zwolnione od podatk\u00f3w na okres 99 lat, za\u015b koszty funkcjonowania Rodziny Kr\u00f3lewskiej maj\u0105 by\u0107 finansowane z bud\u017cetu pa\u0144stwa.\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/13576447_10210327300639194_1984753168_n.jpg?fit=480%2C314&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":13605,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=13605","url_meta":{"origin":20073,"position":2},"title":"Arabia Saud.: Zmiana szefa wywiadu","date":"16 kwietnia 2014","format":false,"excerpt":"Saudyjski kr\u00f3l w wydanym rozporz\u0105dzeniu usun\u0105\u0142 szefa wywiadu - ksi\u0119cia Bandara bin Sultana - ze stanowiska \"na jego w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119\" i przydzieli\u0142 na jego miejsce dotychczasowego zast\u0119pc\u0119, Youssefa al-Idrissi. 65-letni ksi\u0105\u017c\u0119 Bandar bin Sultan z rz\u0105dz\u0105cej w Arabii Saudyjskiej dynastii Saud\u00f3w jest zagorza\u0142ym zwolennikiem \"d\u017cihadu\" w Syrii prowadzonego przez zagranicznych\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":30078,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=30078","url_meta":{"origin":20073,"position":3},"title":"Polska: IPN i PiS chc\u0105 usuni\u0119cia gen. Zi\u0119tka","date":"30 lipca 2017","format":false,"excerpt":"Andrzej Sznajder, prezes katowickiego oddzia\u0142u IPN, w odpowiedzi na zapytanie prezydenta miasta Tychy, Andrzeja Dziuby o zgodno\u015b\u0107 upami\u0119tnienia postaci gen. Jerzego Zi\u0119tka z ustaw\u0105 dekomunizacyjn\u0105 z 1. kwietnia 2016 r. nakazuj\u0105c\u0105 do 2. wrze\u015bnia br. usun\u0105\u0107 z przestrzeni publicznej symbole i odwo\u0142ania do komunizmu, wypowiedzia\u0142 si\u0119 \u017ce gen. J. Zi\u0119tek\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/07\/Zi\u0119tek-wielomska.jpg?fit=800%2C1067&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":21366,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21366","url_meta":{"origin":20073,"position":4},"title":"Noworosja: Pozyskanie ukrai\u0144skiego genera\u0142a","date":"23 czerwca 2015","format":false,"excerpt":"Genera\u0142-major Aleksandr Ko\u0142omiejec, by\u0142y doradca ukrai\u0144skiego ministra obrony, wraz z rodzin\u0105 wyjecha\u0142 z Kijowa i przedosta\u0142 si\u0119 do Doniecka, gdzie wyst\u0105pi\u0142 na konferencji prasowej pot\u0119piaj\u0105c zbrodnicze praktyki ukrai\u0144skiego rz\u0105du i krytykuj\u0105c tragiczny stan armii. - Moje ostatnie stanowiska to doradca ministra obrony Ukrainy i g\u0142\u00f3wny analityk ukrai\u0144skich si\u0142 zbrojnych -\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"z18186950Q,Aleksandr-Kolomiejec-na-konferencji-w-Doniecku","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/06\/z18186950QAleksandr-Kolomiejec-na-konferencji-w-Doniecku.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":9891,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=9891","url_meta":{"origin":20073,"position":5},"title":"Mali: Wyniki wybor\u00f3w prezydenckich","date":"21 sierpnia 2013","format":false,"excerpt":"20 sierpnia trybuna\u0142 konstytucyjny Mali potwierdzi\u0142 wyniki drugiej tury wybor\u00f3w prezydenckich, w kt\u00f3rych przygniataj\u0105ce zwyci\u0119stwo (77,62% g\u0142os\u00f3w) odni\u00f3s\u0142 Ibrahim Boubacar Ke\u00efta. Jedynym regionem, w kt\u00f3rym przegra\u0142 wyra\u017anie ze swoim g\u0142\u00f3wnym kontrkandydatem Souma\u00efl\u0105 Ciss\u00e9 (22, 38% g\u0142os\u00f3w) by\u0142 po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocy kraju region Timbuktu. Kandydat Zgromadzenia na rzecz Mali (RPM) zdoby\u0142\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20073"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20073"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20073\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20096,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20073\/revisions\/20096"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/20074"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20073"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20073"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20073"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}