{"id":25294,"date":"2016-04-30T16:22:21","date_gmt":"2016-04-30T14:22:21","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=25294"},"modified":"2016-04-30T16:22:21","modified_gmt":"2016-04-30T14:22:21","slug":"michal-gorski-stracona-szansa-czy-nieunikniona-tragedia-milan-stojadinovic-i-jego-rzady-w-krolestwie-jugoslawii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=25294","title":{"rendered":"Micha\u0142 G\u00f3rski: Stracona szansa czy nieunikniona tragedia? Milan Stojadinovi\u0107 i jego rz\u0105dy w Kr\u00f3lestwie Jugos\u0142awii"},"content":{"rendered":"

Problemy utworzonego w 1918 roku pa\u0144stwa po\u0142udniowych S\u0142owian by\u0142y do\u015b\u0107 podobne do trudno\u015bci n\u0119kaj\u0105cych inne pa\u0144stwa Europy \u015arodkowej \u2013 chaos nieskutecznych rz\u0105d\u00f3w parlamentarnych, s\u0142abo rozwini\u0119te rolnictwo i przemys\u0142, zale\u017cno\u015b\u0107 gospodarcza od silniejszych kraj\u00f3w Europy Zachodniej oraz obawa o wywalczone wielkim wysi\u0142kiem granice. Jednak przez ca\u0142y okres istnienia Kr\u00f3lestwa Serb\u00f3w, Chorwat\u00f3w i S\u0142owe\u0144c\u00f3w, p\u00f3\u017aniej Kr\u00f3lestwa Jugos\u0142awii, jego jedno\u015b\u0107 by\u0142a zagro\u017cona przez niezwykle trudne do rozwi\u0105zania problemy narodowo\u015bciowe. Przypomnijmy, \u017ce w monarchi\u0119 Karadziordziewici\u00f3w zamieszkiwali prawos\u0142awni Serbowie, Czarnog\u00f3rcy i Macedo\u0144czycy (ci ostatni uznawani przez w\u0142adze za Serb\u00f3w), katoliccy Chorwaci i S\u0142owe\u0144cy oraz s\u0142owia\u0144scy muzu\u0142manie w Bo\u015bni i Sand\u017caku, a opr\u00f3cz tego do\u015b\u0107 liczne mniejszo\u015bci nies\u0142owia\u0144skie: Niemcy, Alba\u0144czycy, W\u0142osi oraz \u017bydzi.<\/p>\n

Dw\u00f3r serbskiej dynastii usi\u0142owa\u0142 rozgrywa\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 pozosta\u0142e konstytutywne narody nowego Kr\u00f3lestwa \u2013 Chorwat\u00f3w i S\u0142owe\u0144c\u00f3w, a tak\u017ce muzu\u0142man\u00f3w. Jednak centralistyczny model rz\u0105dzenia pa\u0144stwem by\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142em niezadowolenia narodowo\u015bci nieserbskich, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d szczyc\u0105cych si\u0119 d\u0142ugimi tradycjami pa\u0144stowymi Chorwat\u00f3w. Sytuacji nie uspokoi\u0142o zawieszenie konstytucji i wprowadzenie dyktatury kr\u00f3lewskiej w 1929 r. Wr\u0119cz przeciwnie, konsekwencj\u0105 tej polityki by\u0142 zamach na kr\u00f3la Jugos\u0142awii Aleksandra Karadziordziewicia, dokonany w 1934 roku w Marsylii przez dzia\u0142aczy Wewn\u0105trzmacedo\u0144skiej Organizacji Rewolucyjnej i Chorwackiej Powsta\u0144czej Organizacji Rewolucyjnej (ustaszy).<\/p>\n

Nast\u0119pca tronu, Piotr Karadziordziewi\u0107, w momencie \u015bmierci ojca mia\u0142 dopiero 11 lat, zatem regencj\u0119 obj\u0105\u0142 jego kuzyn ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142, cz\u0142owiek ambitny i \u017c\u0105dny w\u0142adzy. Na premiera powo\u0142a\u0142 przedstawiciela dominuj\u0105cej serbskiej elity, Bogoljuba Jevticia, jednak po tym, jak opozycja ca\u0142kowicie zbojkotowa\u0142a zmanipulowane wybory z maja 1935 roku, by\u0142 on zmuszony szybko poda\u0107 si\u0119 do dymisji.<\/p>\n

W tym czasie w Jugos\u0142awii nie istnia\u0142y licz\u0105ce si\u0119 ruchy narodowo-rewolucyjne i faszystowskie. Ustasze, cho\u0107 skupiali pewn\u0105 grup\u0119 intelektualist\u00f3w chorwackich, mieli niewielkie wp\u0142ywy w spo\u0142ecze\u0144stwie, a Jugos\u0142owia\u0144ski Ruch Narodowy „Zbor” Dimitrije Ljoticia cieszy\u0142 si\u0119 bardzo nik\u0142ym poparciem. Jednak pod tym wzgl\u0119dem, na tle do\u015b\u0107 bezbarwnych polityk\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w \u00f3wczesnej Jugos\u0142awii, na uwag\u0119 zas\u0142uguje posta\u0107 Milana Stojadinovicia, kt\u00f3rego zupe\u0142nie niespodziewanie ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142 wyznaczy\u0142 na premiera, maj\u0105\u0107 na uwadz\u0119 jego reputacj\u0119 jako cz\u0142owieka zr\u0119cznego i obeznanego w intrygach politycznych. Wykszta\u0142cony za granic\u0105 regent nie orientowa\u0142 si\u0119 dobrze w polityce krajowej, przez co potrzebowa\u0142 w\u0142a\u015bnie kogo\u015b takiego, w dodatku posiadaj\u0105cego liczne kontakty biznesowe w krajach zachodnich.<\/p>\n

Ten wszechstronnie wykszta\u0142cony prawnik i ekonomista polityczn\u0105 karier\u0119 zacz\u0105\u0142 od wsp\u00f3\u0142pracy z architektem serbskiej polityki zagranicznej okresu wojen ba\u0142ka\u0144skich i pierwszej wojny \u015bwiatowej \u2013 Nikol\u0105 Pa\u0161iciem. Po powt\u00f3rzonych wyborach w 1935 roku regent mianowa\u0142 go premierem, a ten odsun\u0105\u0142 na margines grup\u0119 Jevticia i obieca\u0142 przeprowadzi\u0107 liczne reformy, a tak\u017ce doprowadzi\u0107 do ugody z Chorwatami. W celu umocnienia swojej w\u0142adzy Stojadinovi\u0107 utworzy\u0142 now\u0105 parti\u0119 \u2013 Jugos\u0142owia\u0144ski Zwi\u0105zek Radykalny \u2013 w sk\u0142ad kt\u00f3rej weszli cz\u0142onkowie dotychczasowej partii obozu rz\u0105dowego, Jugos\u0142owia\u0144skiej Partii Narodowej (opr\u00f3cz odsuni\u0119tej grupy Jevticia) i przedstawiciele S\u0142owe\u0144skiej Partii Ludowej Antona Koro\u0161ca i Jugos\u0142owia\u0144skiej Organizacji Muzu\u0142ma\u0144skiej Mehmeda Spaho. Nowe ugrupowanie g\u0142osi\u0142o w swoim programie jedno\u015b\u0107 i wzajemne poszanowanie trzech konstytutywnych narod\u00f3w Jugos\u0142awii.<\/p>\n

W praktyce partia ta mia\u0142a by\u0107 narz\u0119dziem Stojadinovicia, kt\u00f3ry by\u0142 zwolennikiem silnej w\u0142adzy, a kr\u00f3tko istniej\u0105cymi wcze\u015bniej rz\u0105dami konstytucyjnymi pogardza\u0142 jako nieskutecznymi i utrudniaj\u0105cymi prawid\u0142owe zarz\u0105dzanie pa\u0144stwem. Jugos\u0142owia\u0144ski premier de facto nada\u0142 Koro\u0161cowi w\u0142adz\u0119 o charakterze niemal namiestniczym nad S\u0142oweni\u0105. Analogiczn\u0105 pozycj\u0119 w Bo\u015bni otrzyma\u0142 Spaho. W podobny spos\u00f3b pr\u00f3bowa\u0142 zjedna\u0107 sobie Chorwat\u00f3w, lecz pr\u00f3by porozumienia z Vladko Ma\u010dekiem, liderem Chorwackiej Partii Ch\u0142opskiej, kt\u00f3ra w tym czasie ca\u0142kowicie dominowa\u0142a na chorwackiej scenie politycznej, spe\u0142z\u0142y na niczym \u2013 Ma\u010dek \u017c\u0105da\u0142 szerokiej autonomii dla Chorwacji, a rz\u0105d jugos\u0142owia\u0144ski pragn\u0105\u0142 zachowa\u0107 unitarystyczny charakter pa\u0144stwa, oferuj\u0105c jedynie drobne ust\u0119pstwa. Wobec niemo\u017cliwo\u015bci kompromisu z politykami chorwackimi, Stojadinovi\u0107 postanowi\u0142 doprowadzi\u0107 do ratyfikacji podpisanego jeszcze w 1935 roku konkordatu ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105. Krok ten mia\u0142by zjedna\u0107 w\u0142adzom katolik\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Jugos\u0142awii, gdy\u017c od 1918 roku status Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego w pa\u0144stwie jugos\u0142owia\u0144skim nie by\u0142 uregulowany. Jednak przeg\u0142osowanie uchwalenia konkordatu przez belgradzk\u0105 skupsztin\u0119 spowodowa\u0142o gwa\u0142towne protesty posiadaj\u0105cej wielkie wp\u0142ywy Serbskiej Cerkwi Prawos\u0142awnej. Po ob\u0142o\u017ceniu ekskomunik\u0105 pos\u0142\u00f3w g\u0142osuj\u0105cych za konkordatem, na czele z samym Stojadinoviciem, na ulicach serbskich miast wybuch\u0142y rozruchy i rz\u0105d by\u0142 zmuszony skapitulowa\u0107 przed duchowie\u0144stwem prawos\u0142awnym i odwo\u0142a\u0107 konkordat. W ten spos\u00f3b, mimo ch\u0119ci szefa rz\u0105du, nie uda\u0142o si\u0119 cho\u0107by w pewnym stopniu za\u0142agodzi\u0107 kwestii chorwackiej.<\/p>\n

Na docenienie zas\u0142uguj\u0105 natomiast umiej\u0119tno\u015bci Milana Stojadinovicia w zakresie zarz\u0105dzania ekonomi\u0105 i finansami pa\u0144stwa. Za jego rz\u0105d\u00f3w nast\u0105pi\u0142o pewne o\u017cywienie gospodarki, co mia\u0142o szczeg\u00f3lne znaczenie wobec dotychczasowego zastoju w przemy\u015ble i zmagaj\u0105cego si\u0119 z ci\u0105g\u0142ymi problemami zacofanego rolnictwa. Nieocenione okaza\u0142y si\u0119 te\u017c do\u015bwiadczenia z okresu lat dwudziestych, kiedy to p\u00f3\u017aniejszy premier Jugos\u0142awii opracowywa\u0142 plan maj\u0105cy zaradzi\u0107 kryzysowi walutowemu.<\/p>\n

Mimo pewnej poprawy sytuacji dotychczas nieuporz\u0105dkowanego szkolnictwa wszystkich szczebli, wielu student\u00f3w mia\u0142o problemy ze znalezieniem pracy wobec niedostosowanego do wzrostu liczby absolwent\u00f3w uczelni wy\u017cszych rozwoju przemys\u0142u. Spowodowa\u0142o to, \u017ce wielu z nich mia\u0142o sympatie prokomunistyczne, z wyj\u0105tkiem mo\u017ce tych, kt\u00f3ry mogli dosta\u0107 si\u0119 na presti\u017cowe wydzia\u0142y prawa, zapewniaj\u0105ce zatrudnienie w administracji pa\u0144stwowej.<\/p>\n

Za rz\u0105d\u00f3w Stojadinovicia mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o nowej jako\u015bci w polityce zagranicznej. Dotychczasowe rz\u0105dy jugos\u0142owia\u0144skie by\u0142y tradycyjnie zorientowane na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Wielk\u0105 Brytani\u0105 i Francj\u0105. Stojadinovi\u0107, w odr\u00f3\u017cnieniu od swoich poprzednik\u00f3w, odznacza\u0142 si\u0119 znacznie wi\u0119kszym wyczuciem realizmu politycznego. Po zamachu w Marsylii wiedzia\u0142, \u017ce w nadchodz\u0105cych niepewnych czasach nie b\u0119dzie mo\u017cna liczy\u0107 na dawnych sojusznik\u00f3w. Jak pisa\u0142 ju\u017c po wojnie na emigracji: „Dyskusja w Lidze Narod\u00f3w, jak i stanowisko naszych sojusznik\u00f3w g\u0142\u0119boko rozczarowa\u0142y nasz\u0105 opini\u0119, a szczeg\u00f3lnie nas, Serb\u00f3w, przyzwyczajonych, \u017ce we Francji mamy nie tylko 'brata po or\u0119\u017cu’, ale i obro\u0144c\u0119 we wszystkich mi\u0119dzynarodowych zatargach. Wypadek ten otworzy\u0142 nam oczy i przestrzeg\u0142, \u017ce nie mo\u017cemy na nikogo liczy\u0107, jak tylko na siebie samych, kiedy nasze interesy nie b\u0119d\u0105 si\u0119 pokrywa\u0107 z interesami wielkich mocarstw<\/em>”\u00a0(1)<\/strong>.\u00a0Serbski premier uzgadnia\u0142 swoj\u0105 polityk\u0119 z regentem Paw\u0142em Karadziordziewiciem. Ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142 by\u0142 zaci\u0119tym antykomunist\u0105 i odrzuca\u0142 wszelkie propozycje uznania Zwi\u0105zku Sowieckiego. W tym zgadza\u0142 si\u0119 jak najbardziej ze Stojadinoviciem, lecz r\u00f3\u017cni\u0142o ich to, \u017ce pe\u0142ni\u0105cy obowi\u0105zki g\u0142owy pa\u0144stwa by\u0142 anglofilem (studiowa\u0142 zreszt\u0105 m.in. na Oksfordzie), a szef rz\u0105du by\u0142 gor\u0105cym zwolennikiem zbli\u017cenia z Rzymem i Berlinem, cho\u0107 ksi\u0105\u017c\u0119 tak\u017ce rozumia\u0142 konieczno\u015b\u0107 unormowania relacji z wymienionymi stolicami. Dobre stosunki z Niemcami mia\u0142y w planach premiera zapobiec ewentualnym zatargom z W\u0142ochami, kt\u00f3rzy mieli zakusy na wybrze\u017ce dalmaty\u0144skie. Poprawa stosunk\u00f3w z III Rzesz\u0105 i Kr\u00f3lestwem W\u0142och, a tak\u017ce z W\u0119grami, sprawi\u0142a, \u017ce kraje te powa\u017cnie ograniczy\u0142y wsparcie dla chorwackich nacjonalist\u00f3w, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 mog\u0142a zagra\u017ca\u0107 integralno\u015bci terytorialnej Jugos\u0142awii. Doda\u0107 nale\u017cy, \u017ce namiestnik m\u0142odego nast\u0119pcy tronu liczy\u0142 tak\u017ce na zbli\u017cenie angielsko-niemieckie wobec niebezpiecze\u0144stwa nowego \u015bwiatowego konfliktu.<\/p>\n

Wraz ze zbli\u017ceniem wzgl\u0119dem Niemiec i W\u0142och Stojadinovi\u0107 ch\u0119tnie czerpa\u0142 z tamtejszych wzor\u00f3w. Cho\u0107 nie wyklucza\u0142 on wsp\u00f3\u0142pracy z parlamentem, kiedy by\u0142o to potrzebne, szef rz\u0105du wola\u0142 pomija\u0107 ma\u0142o efektywne demokratyczne procedury i rz\u0105dzi\u0107 na spos\u00f3b niemal\u017ce dyktatorski. W partii rz\u0105dowej wprowadzono boj\u00f3wki \u201eszarych koszul\u201d, a podczas wyst\u0105pie\u0144 premiera zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce jego zwolennicy okre\u015blali go wodzem i salutowali na spos\u00f3b rzymski, lecz stronnictwo Stojadinovicia nie by\u0142o ugrupowaniem masowym i nie posiada\u0142o rozwini\u0119tych struktur w ca\u0142ym kraju. Poza tym, mimo niew\u0105tpliwych osobistych zalet, jugos\u0142owia\u0144ski premier nie odnacza\u0142 si\u0119 odpowiednim charakterem i charyzm\u0105, by by\u0107 dyktatorem z prawdziwego zdarzenia. Trzeba jednak odnotowa\u0107, \u017ce z komunistami post\u0119powano zdecydowanie \u2013 czeka\u0142y ich ci\u0119\u017ckie represje i pobyty w obozach koncentracyjnych. Interesuj\u0105cym, a ma\u0142o znanym, faktem jest pomoc, jak\u0105 Stojadinovi\u0107 udziela\u0142 hiszpa\u0144skim nacjonalistom pod wodz\u0105 genera\u0142a Franco podczas wojny domowej w Hiszpanii oraz jego intensywne starania, by nie dopu\u015bci\u0107 do przy\u0142\u0105czania si\u0119 do komunistycznych brygad mi\u0119dzynarodowych ochotnik\u00f3w z Jugos\u0142awii.<\/p>\n

Polepszenie relacji z Niemcami i W\u0142ochami spowodowa\u0142o natomiast och\u0142odzenie w kontaktach z dotychczasowym sojusznikami \u2013 Francj\u0105 oraz Rumuni\u0105 i Czechos\u0142owacj\u0105, kt\u00f3re do tej pory wraz Jugos\u0142awi\u0105 tworzy\u0142y sojusz zwany ma\u0142\u0105 entent\u0105, skierowany przeciwko rewan\u017cyzmowi austriackiemu i w\u0119gierskiemu. Gdy rz\u0105d czechos\u0142owacki zaproponowa\u0142, by trzy sprzymierzone (formalnie) kraje zawar\u0142y sojusz z Francj\u0105, Stojadinovi\u0107 zdecydowanie sprzeciwi\u0142 si\u0119 temu pomys\u0142owi. Mimo tych krok\u00f3w rz\u0105d jugos\u0142owia\u0144ski przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do sankcji wobec W\u0142och, na\u0142o\u017conych z powodu wojny abisy\u0144skiej. Skwapliwie wykorzystali to Niemcy, staj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnym partnerem gospodarczym pa\u0144stwa po\u0142udniowych S\u0142owian i uzale\u017cniaj\u0105c je od siebie ekonomicznie. Gdy na pocz\u0105tku 1936 roku III Rzesza dokona\u0142a remilitaryzacji Nadrenii, w jawny spos\u00f3b \u0142ami\u0105c postanowienia traktatu wersalskiego, rz\u0105d Stojadinovicia postanowi\u0142 nie reagowa\u0107, co by\u0142o sprzeczne z polityk\u0105 dotychczasowych sojusznik\u00f3w Jugos\u0142awii.<\/p>\n

Ambitny premier oraz stoj\u0105cy nad nim regent postanowili tak\u017ce unormowa\u0107 stosunki z s\u0105siedni\u0105 Bu\u0142gari\u0105. Rozmowy z carem Borysem III zako\u0144czy\u0142y si\u0119 podpisaniem uk\u0142adu 24 stycznia 1937 roku, kt\u00f3ry stwierdza\u0142 \u201ewieczysty pok\u00f3j i szczer\u0105 przyja\u017a\u0144\u201d Jugos\u0142awii i Bu\u0142garii. Poza uk\u0142adem zawarto tajne porozumienie, wedle kt\u00f3rego Bu\u0142garzy mieli zrzec si\u0119 pretensji do Macedonii oraz wesprze\u0107 ewentualne jugos\u0142owia\u0144skie roszczenia wzgl\u0119dem Salonik (So\u0142unia), w zamian za co Belgrad mia\u0142 wesprze\u0107 bu\u0142garskie \u017c\u0105dania dost\u0119pu do Morza Egejskiego.<\/p>\n

Po zamachu w Marsylii stosunki w\u0142osko-jugos\u0142owia\u0144skie by\u0142y dalekie od przyja\u017ani, zwa\u017cywszy na to, \u017ce w\u0142oscy faszy\u015bci do tej pory wspierali chorwackich ustaszy, jawnych przeciwnik\u00f3w jugos\u0142owia\u0144skiej pa\u0144stwowo\u015bci. Jak wspomniano wcze\u015bniej, Stojadinovi\u0107, a zatem i ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142, chcia\u0142 zmieni\u0107 ten stan. Cho\u0107 Kr\u00f3lestwo Jugos\u0142awii przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do sankcji Ligi Narod\u00f3w wymierzonych w faszystowskie W\u0142ochy, w\u0142oski pose\u0142 w Belgradzie zakomunikowa\u0142, \u017ce nie zaszkodzi to stosunkom mi\u0119dzy obydwoma pa\u0144stwami. Gdy sankcje zosta\u0142y zniesione w lipcu 1936 roku, dosz\u0142o do stopniowego zacie\u015bnienia stosunk\u00f3w w\u0142osko-jugos\u0142owia\u0144skich, zwie\u0144czonego uk\u0142adem podpisanym w Belgradzie 25 marca 1937 roku przez Milana Stojadinovicia i w\u0142oskiego ministra spraw zagranicznych Galeazzo Ciano. Obydwie strony gwarantowa\u0142y w nim swoje granice, ochron\u0119 wzajemnych interes\u00f3w i wstrzymanie si\u0119 od akcji przeciwko sobie w razie napa\u015bci przez stron\u0119 trzeci\u0105. Uk\u0142adowi politycznemu towarzyszy\u0142o porozumienie gospodarcze.<\/p>\n

Tymczasem ma\u0142a ententa w praktyce przesta\u0142a funkcjonowa\u0107. Ostatnie spotkanie przedstawicieli pa\u0144stw sojuszu mia\u0142o miejsce w sierpniu 1938 roku i nic z niego nie wynika\u0142o. Traktat monachijski i oddanie Sudet\u00f3w Niemcom nie spotka\u0142o si\u0119 z \u017cadn\u0105 reakcj\u0105 ze strony Jugos\u0142awii i Rumunii oraz wielkich mocarstw, co przypiecz\u0119towa\u0142o rozpad porozumienia.<\/p>\n

W jednej istotnej kwestii Stojadinovi\u0107 nie odni\u00f3s\u0142 sukcesu, mimo \u017ce pa\u0144stwowa propaganda twierdzi\u0142a inaczej. Nie uda\u0142o si\u0119 uspokoi\u0107 kwestii chorwackiej, przeciwnie, Vladko Ma\u010dek zjednoczy\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie poparcie Chorwat\u00f3w domagaj\u0105cych si\u0119 respektowania swoich praw, a p\u00f3\u017aniej wraz z serbskimi demokratami, sprzeciwiaj\u0105cymi si\u0119 dyktatorskim praktykom belgradzkiej administracji, na czele kt\u00f3rych sta\u0142 Svetozar Pribicievi\u0107, utworzy\u0142 blok tzw. Zjednoczonej Opozycji. Pojawienie si\u0119 tak silnego sprzeciwu wobec rz\u0105du Stojadinovicia sk\u0142oni\u0142o ksi\u0119cia regenta do rozpisania przedterminowych wybor\u00f3w. Premier, ufny w swoj\u0105 mocn\u0105 pozycj\u0119, przysta\u0142 na t\u0119 propozycj\u0119 bez opor\u00f3w (sam zreszt\u0105 chcia\u0142 si\u0119 pozby\u0107 ze skupsztiny niech\u0119tnej mu grupy poprzedniego szefa rz\u0105du Bogoljuba Jevticia i zast\u0105pi\u0107 jego ludzi swoimi) i g\u0142osowanie odby\u0142o si\u0119 11 grudnia 1938 roku. Lista rz\u0105dowa zdoby\u0142a 1 643 738 g\u0142os\u00f3w (54%), a opozycja 1 364 524 (44%),\u00a0lecz wedle ordynacji wyborczej z 1931 roku zwyci\u0119zca zdobywa\u0142 automatyczn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 miejsc, co dla strony rz\u0105dowej owocowa\u0142o liczb\u0105 306 mandat\u00f3w, a dla opozycji tylko 67 (2)<\/strong>.<\/p>\n

W zwi\u0105zku tym Karadziordziewi\u0107 postanowi\u0142 przygotowa\u0107 spisek przeciwko g\u0142owie rz\u0105du, do kt\u00f3rego wci\u0105gn\u0105\u0142 dotychczasowych sojusznik\u00f3w premiera \u2013 Antona Koro\u0161ca i Mehmeda Spaho, a tak\u017ce jego ministra ds. polityki spo\u0142ecznej Dragi\u0161\u0119 Cvetkovicia. Pod koniec stycznia ten ostatni wraz z czterema innymi ministrami poda\u0142 si\u0119 do dymisji, a powodem mia\u0142a by\u0107 nierozwi\u0105zana kwestia chorwacka, w czym przeszkod\u0105 by\u0142a wed\u0142ug nich osoba szefa rz\u0105du. Cho\u0107 Stojadinovi\u0107 pr\u00f3bowa\u0142 ratowa\u0107 swoj\u0105 pozycj\u0119 i zaproponowa\u0142 nowych kandydat\u00f3w na opuszczone stanowiska, ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142 za\u017c\u0105da\u0142 dymisji rz\u0105du, a premier, nie maj\u0105c ju\u017c mo\u017cliwo\u015bci sprzeciwu, ostatecznie podda\u0142 si\u0119 jego woli. Pe\u0142ni\u0142 sw\u00f3j urz\u0105d prawie trzy lata, co jest rekordowym czasem, jak na \u00f3wczesn\u0105 Jugos\u0142awi\u0119. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Cvetkovi\u0107, wedle s\u0142\u00f3w poprzednika, \u201enajgorszy i nas\u0142abszy<\/em>\u201d minister w jego rz\u0105dzie.<\/p>\n

Po odsuni\u0119ciu go od w\u0142adzy Stojadinovi\u0107 postanowi\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 Serbsk\u0105 Parti\u0119 Radykaln\u0105, kt\u00f3ra przedstawia\u0142aby, jak sama nazwa wskazuje, bardziej zdecydowany i dalej posuni\u0119ty program polityki zagranicznej i wewn\u0119trznej, ni\u017c aktualna ekipa rz\u0105dz\u0105ca, jednak nie rozwin\u0119\u0142a ona szerszej dzia\u0142alno\u015bci i wraz z atakiem pa\u0144stw Osi na Jugos\u0142awi\u0119 przesta\u0142a funkcjonowa\u0107, a jej przyw\u00f3dca zosta\u0142 internowany 18 kwietnia 1940 roku i by\u0142 przetrzymywany w odosobnieniu do marca 1941 roku.<\/p>\n

Rz\u0105d Dragi\u0161y Cvetkovicia na polecenie ksi\u0119cia regenta zawar\u0142 ugod\u0119 z Ma\u010dekiem, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a powstaniem w 1939 roku autonomicznej Banowiny Chorwackiej, obejmuj\u0105cej terytoria, na kt\u00f3rych Chorwaci stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107, a przyw\u00f3dca Chorwackiej Partii Ch\u0142opskiej otrzyma\u0142 stanowisko wicepremiera. W praktyce Banowina Chorwacka by\u0142a ma\u0142\u0105 Jugos\u0142awi\u0105 wewn\u0105trz du\u017cej \u2013 jej kierownictwo zarz\u0105dza\u0142o wszystkim odg\u00f3rnie w spos\u00f3b centralistyczny. Jak si\u0119 oka\u017ce, okres dw\u00f3ch lat by\u0142 niewystarczaj\u0105cy, by nowa sytuacja okrzep\u0142a, a Chorwaci wyrobili w sobie poczucie lojalno\u015bci wobec korony.<\/p>\n

Cho\u0107 Cvetkovi\u0107 pr\u00f3bowa\u0142, za wol\u0105 regenta, zachowa\u0107 neutralno\u015b\u0107 i w 1940 roku kilka razy odm\u00f3wi\u0142 do\u0142\u0105czenia do Osi, to ostatecznie w 1941 roku uleg\u0142 presji Niemiec i zdecydowa\u0142 si\u0119 przyst\u0105pi\u0107 do sojuszu pod przyw\u00f3dztwem III Rzeszy. Jak wiemy, wywo\u0142a\u0142o to wielki op\u00f3r w\u015br\u00f3d serbskich elit, a grupa genera\u0142\u00f3w, zainspirowanych przez wywiad brytyjski, dokona\u0142a przewrotu i obali\u0142a regenta Paw\u0142a, osadzaj\u0105c na tronie niepe\u0142noletniego Piotra Karadziordziewicia, syna zamordowanego w 1936 roku kr\u00f3la Aleksandra. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to zerwaniem wszelkich um\u00f3w z Niemcami, na co ci zareagowali atakiem na Jugos\u0142awi\u0119, kt\u00f3rej wojska stawi\u0142y bardzo znikomy op\u00f3r, a kr\u00f3lestwo, maj\u0105ce by\u0107 ukoronowaniem d\u0105\u017ce\u0144 do zjednoczenia S\u0142owian po\u0142udniowych, rozpad\u0142o si\u0119 jak domek z kart. Brytyjczycy po raz kolejny w historii okazali si\u0119 mistrzami w odsuwaniu niebezpiecze\u0144stwa od siebie kosztem naiwnych narod\u00f3w.<\/p>\n

Czy historia ta mog\u0142aby by\u0107 napisana inaczej, gdyby na czele rz\u0105du wci\u0105\u017c sta\u0142 Milan Stojadinovi\u0107? Nie jest mo\u017cliwe odpowiedzenie na to pytanie bez popadania w spekulacje i gdybanie. Faktem jest, \u017ce pod wzgl\u0119dem talentu politycznego wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 on na tle szeregu bezbarwnych i bezideowych polityk\u00f3w Kr\u00f3lestwa Jugos\u0142awii. Potrafi\u0142 on umiej\u0119tnie zajmowa\u0107 si\u0119 ekonomi\u0105 i finansami pa\u0144stwa, jak i prowadzi\u0107 polityk\u0119 zagraniczn\u0105. Stopniowe przejmowanie wzorc\u00f3w faszystowskich mog\u0142o by\u0107 istotnym czynnikiem w zapewnieniu sobie spokoju ze strony W\u0142och i Niemiec, lecz nierozwi\u0105zana przez Stojadinovicia kwestia chorwacka mog\u0142aby by\u0107 przez nich wykorzystana, gdyby ten sta\u0142 si\u0119 niewygodny, dlatego zapewne by\u0142by w coraz wi\u0119kszym stopniu im podporz\u0105dkowany. Jednak nawet w\u00f3wczas, gdyby przyw\u00f3dca Jugos\u0142owia\u0144skiej Unii Radykalnej si\u0119 utrzyma\u0142 i przyst\u0105pi\u0142 do Osi, to scenariusz przewrotu m\u00f3g\u0142by by\u0107 taki sam, a nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce chorwacka opozycja nie by\u0142aby bierna. Wychodzi na to, \u017ce brak rozwi\u0105zania kwestii narodowo\u015bciowych uniemo\u017cliwia\u0142 przetrwanie kr\u00f3lestwa, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142o kilka narod\u00f3w, liczne mniejszo\u015bci, gdzie m\u00f3wiono kilkoma j\u0119zykami, wyznawano trzy wiary i u\u017cywano dw\u00f3ch alfabet\u00f3w. P\u00f3\u017aniej wykorzystali to komuni\u015bci, obiecuj\u0105c zako\u0144czenie wa\u015bni narodowo\u015bciowych i zjednoczenie narod\u00f3w Jugos\u0142awii pod czerwonym sztandarem braterstwa i jedno\u015bci (bratstvo jedinstvo<\/em>, jak g\u0142osi\u0142 ich g\u0142\u00f3wny slogan).<\/p>\n

18 marca 1941 roku Milan Stojadinovi\u0107 zosta\u0142 wygnany na terytorium greckie, po czym by\u0142 wydany Brytyjczykom. W 1948 roku uda\u0142 si\u0119 na emigracj\u0119 do Argentyny. Jego ostatni\u0105 inicjatyw\u0105 by\u0142o pojednawcze spotkanie w 1954 roku z dawnym przyw\u00f3dc\u0105 chorwackich ustaszy i poglavnikiem Niezale\u017cnego Pa\u0144stwa Chorwackiego Ante Paveliciem, gdzie dwaj emigracyjni politycy pozbawieni jakichkolwiek wp\u0142yw\u00f3w w swoich krajach kre\u015blili na mapie Jugos\u0142awii granice Serbii i Chorwacji po upadku komunizmu. Jak mo\u017cna si\u0119 \u0142atwo domy\u015bli\u0107, nie mia\u0142o to ju\u017c \u017cadnego znaczenia. Komuni\u015bci ca\u0142kowicie kontrolowali sytuacj\u0119, nie mia\u0142a mo\u017cliwo\u015bci rozwini\u0119cia si\u0119 \u017cadna opozycja, w przeciwie\u0144stwie do kultu Josipa Broza Tity.<\/p>\n

Milan Stojadinovi\u0107 zmar\u0142 24 pa\u017adziernika 1961 roku w swoim domu w Buenos Aires. Nazw\u0119 Serbskiej Partii Radykalnej przybra\u0142o ugrupowanie nacjonalistyczne za\u0142o\u017cone przez Vojislava \u0160e\u0161elja w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. W trakcie pisania tego tekstu partia ta zdoby\u0142a w wyborach parlamentarnych ok. 8% g\u0142os\u00f3w, staj\u0105c si\u0119 trzeci\u0105 si\u0142\u0105 polityczn\u0105 w kraju. Czy poniesie dalej sztandar serbskiego nacjonalizmu i przyniesie swojemu narodowi odrodzenie, czy te\u017c ulegnie z\u0142owrogim demoliberalnym si\u0142om?<\/p>\n

Micha\u0142 G\u00f3rski<\/p>\n

(1).\u00a0<\/strong>Cyt. za: T. Wasilewski, W. Felczak, Historia Jugos\u0142awii<\/em>, Wroc\u0142aw 1985, s. 464.<\/p>\n

(2).<\/strong>\u00a0Dane za: H. Matkovi\u0107, Povijest Jugoslavije<\/em>, Zagreb 1998, s. 200.<\/p>\n

\"Milan_Stojadinovic\"<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Problemy utworzonego w 1918 roku pa\u0144stwa po\u0142udniowych S\u0142owian by\u0142y do\u015b\u0107 podobne do trudno\u015bci n\u0119kaj\u0105cych inne pa\u0144stwa Europy \u015arodkowej \u2013 chaos nieskutecznych rz\u0105d\u00f3w parlamentarnych, s\u0142abo rozwini\u0119te […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"Spo\u015br\u00f3d premier\u00f3w przedwojennej Jugos\u0142awii utrzyma\u0142 si\u0119 u w\u0142adzy najd\u0142u\u017cej. Stara\u0142 si\u0119 zaprowadzi\u0107 pokojowy \u0142ad wewn\u0119trzny w ba\u0142ka\u0144skim pa\u0144stwie wielu narod\u00f3w. Zosta\u0142 ekskomunikowany przez serbsk\u0105 Cerkiew za zawarcie konkordatu ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105. Wyprowadzi\u0142 Jugos\u0142awi\u0119 z francuskiego systemu sojuszy, a zbli\u017cy\u0142 do \"pa\u0144stw rewizjonistycznych\" - W\u0142och, W\u0119gier, Bu\u0142garii i Niemiec. Zacz\u0105\u0142 zaszczepia\u0107 w swoim kraju wzorce faszystowskie. Milan Stojadinovi\u0107, \"mocny cz\u0142owiek\" po\u0142udniowej S\u0142owia\u0144szczyzny. W interesuj\u0105cym artykule redaktor Xportal.pl opisuje jego zmagania polityczne w niespokojnych czasach, a\u017c po powojenne spotkanie na emigracji w Argentynie z dawnym przeciwnikiem - wodzem chorwackich ustasz\u00f3w Ante Paveliciem.","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[23,12],"tags":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-6zY","jetpack-related-posts":[{"id":27972,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=27972","url_meta":{"origin":25294,"position":0},"title":"Bo\u015bnia i Hercegowina: Obchody Dnia Republiki Serbskiej","date":"9 stycznia 2017","format":false,"excerpt":"Mimo decyzji Trybuna\u0142u Konstytucyjnego Bo\u015bni i Hercegowiny, i\u017c ustanowiony przez w\u0142adze Republiki Serbskiej (b\u0119d\u0105cej jednym z podmiot\u00f3w federacji tworz\u0105cej BiH) Dzie\u0144 RS jest niezgodny z konstytucj\u0105, dzisiejszego dnia w mie\u015bcie Banja Luka, stolicy podmiotu, odby\u0142y si\u0119 jego uroczyste obchody. Ulicami miasta przesz\u0142a defilada funkcjonariuszy policji, weteran\u00f3w wojennych oraz cz\u0142onk\u00f3w stowarzysze\u0144\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/republika2.jpg?fit=918%2C689&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":27990,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=27990","url_meta":{"origin":25294,"position":1},"title":"Serbia: Wniosek o ekstradycj\u0119 by\u0142ego premiera tzw. Kosowa","date":"11 stycznia 2017","format":false,"excerpt":"Serbski premier Aleksandar Vuczi\u0107 poinformowa\u0142, \u017ce\u00a0Belgrad wyst\u0105pi o\u00a0ekstradycj\u0119 Ramusha Haradinaja. By\u0142y szef rz\u0105du Kosowa zosta\u0142 zatrzymany we\u00a0Francji na\u00a0podstawie serbskiego nakazu aresztowania w\u00a0zwi\u0105zku ze\u00a0zbrodniami wojennymi. Prezydent kosowskiej republiki mafijnej Hashim Thaci w\u00a0dniu zatrzymania by\u0142ego szefa rz\u0105du Kosowa we\u00a0Francji poinformowa\u0142, \u017ce\u00a0jest to\u00a0nie do\u00a0zaakceptowania i\u00a0za\u017c\u0105da\u0142 natychmiastowego zwolenienia \"kosowskiego bohatera narodowego\". Francuski rz\u0105d zdecydowa\u0142\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/ramush.jpg?fit=470%2C353&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":34781,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=34781","url_meta":{"origin":25294,"position":2},"title":"Nowa ksi\u0105\u017cka o rozbiciu Jugos\u0142awii ju\u017c w sprzeda\u017cy!","date":"10 czerwca 2019","format":false,"excerpt":"Na stronach\u00a0Wydawnictwa Revolta\u00a0ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka rzucaj\u0105ca nowe \u015bwiat\u0142o na proces rozbicia pa\u0144stwa S\u0142owian po\u0142udniowych i konflikty etniczne wewn\u0105trz pa\u0144stw sukcesyjnych. Autorzy ksi\u0105\u017cki \"Mieli\u015bmy sw\u00f3j dom, w kt\u00f3rym byli\u015bmy szcz\u0119\u015bliwi...\" pod redakcj\u0105 prof. Rados\u0142awa Zenderowskiego w spos\u00f3b wielopoziomowy wyja\u015bniaj\u0105 przyczyny, przebieg i nast\u0119pstwa krwawego rozbicia Jugos\u0142awii. Autorem rozdzia\u0142u I jest Bartosz\u2026","rel":"","context":"In "Og\u0142oszenia"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/the-serbian-warlord-who-led-his-club-to-the-champions-league-1452686880.jpg?fit=1200%2C916&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":2875,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=2875","url_meta":{"origin":25294,"position":3},"title":"Serbia: Kosowscy Serbowie odmawiaj\u0105 uznania w\u0142adz w Prisztinie","date":"19 lutego 2012","format":false,"excerpt":"W referendum przeprowadzonym w\u015br\u00f3d zamieszka\u0142ych w wyrwanej przez NATO spod w\u0142adzy Belgradu serbskiej prowincji Kosowo, przeciwko uznaniu legalno\u015bci separatystycznej w\u0142adzy w Prisztinie zag\u0142osowa\u0142o 99, 74% g\u0142osuj\u0105cych. 69 g\u0142osuj\u0105cych opowiedzia\u0142o si\u0119 za uznaniem ekipy sprawuj\u0105cej w\u0142adz\u0119 w stolicy Kosowa. Frekwencja podczas referendum wynios\u0142a 75,28% uprawionych do g\u0142osowania. Przedstawiciele kosowskich Serb\u00f3w s\u0105\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":2835,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=2835","url_meta":{"origin":25294,"position":4},"title":"Serbia: Referendum w\u015br\u00f3d kosowskich Serb\u00f3w","date":"15 lutego 2012","format":false,"excerpt":"Zamieszkuj\u0105cy na terenie oderwanego od pa\u0144stwa serbskiego Kosowa etniczni Serbowie g\u0142osuj\u0105 w referendum nad przy\u0142\u0105czeniem zamieszkiwanych przez nich ziem do cz\u0119\u015bci Serbii znajduj\u0105cej si\u0119 pod kontrola w\u0142adz w Belgradzie, wy\u0142\u0105czeniu ich za\u015b spod w\u0142adzy ekipy rz\u0105dz\u0105cej w Prisztinie. Tymczasem Serbia prezydenta Borisa Tadicia i premiera Mirko Cvetkovicia wypowiedzia\u0142a si\u0119 przeciwko\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":33087,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=33087","url_meta":{"origin":25294,"position":5},"title":"Polska: Prezydent spotka\u0142 si\u0119 z liderem Polak\u00f3w z \u201eLitwy\u201d","date":"14 lutego 2018","format":false,"excerpt":"Waldemar Tomaszewski \u2013 lider Akcji Wyborczej Polak\u00f3w na \u201eLitwie\u201d \u2013 zosta\u0142 podj\u0119ty w Pa\u0142acu Prezydenckim w Warszawie przez Andrzeja Dud\u0119. G\u0142owa Pa\u0144stwa mia\u0142a okazj\u0119 zapozna\u0107 si\u0119 z sytuacj\u0105 Polak\u00f3w na Wile\u0144szczy\u017anie, a tak\u017ce z dorobkiem politycznym AWPL. Rozmowa g\u0142owy Pa\u0144stwa Polskiego oraz lidera rodak\u00f3w w tzw. Republice Litewskiej trwa\u0142a oko\u0142o\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/timthumb.php_.jpeg?fit=780%2C520&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25294"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25294"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25294\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25296,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25294\/revisions\/25296"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25294"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25294"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25294"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}