\n
C\u00f3\u017c, taki zarzut mo\u017cna postawi\u0107 ka\u017cdemu, kto podejmuje si\u0119 jakiej\u015b klasyfikacji ludzi i \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w, cho\u0107by nawet dzia\u0142o si\u0119 to na jakiej\u015b w\u0105skiej p\u0142aszczy\u017anie. Taki zarzut wysuwano np. wobec papie\u017cy zwalczaj\u0105cych modernizm (kt\u00f3rego \u2013 wed\u0142ug krytyk\u00f3w \u2013 tak naprawd\u0119 nie by\u0142o) czy wobec ludzi pr\u00f3buj\u0105cych rozpozna\u0107 i opisa\u0107 modelowego, wzorcowego 'libera\u0142a’, 'rewolucjonist\u0119’ lub 'konserwatyst\u0119’. Istotnie, nasza metodologia ma pewne s\u0142abo\u015bci, szczeg\u00f3lnie \u017ce nie zamierzamy \u2013 pomimo przyd\u0142ugiego wst\u0119pu \u2013 wykracza\u0107 poza form\u0119 kr\u00f3tkiego eseju, nieledwie felietonu. Tym niemniej ma te\u017c i zalety \u2013 w ostateczno\u015bci czytelnik mo\u017ce nasze rozwa\u017cania potraktowa\u0107 przecie\u017c jako form\u0119 psycho-zabawy z cyklu 'jakim -ist\u0105 jeste\u015b?’. Zapewne nie rozstrzygnie si\u0119 w ten spos\u00f3b \u017cadnych fundamentalnych kwestii, ale niekt\u00f3re mo\u017cna b\u0119dzie uporz\u0105dkowa\u0107, nazwa\u0107, a mo\u017ce wr\u0119cz zauwa\u017cy\u0107 po raz pierwszy.<\/p>\n
\n
*<\/p>\n
\n
Przez 'tradycjonalizm’ nie b\u0119dziemy tu rozumie\u0107 tradycjonalizmu katolickiego w takim sensie, w jakim zwykle si\u0119 u\u017cywa tego poj\u0119cia. Zazwyczaj oznacza ono ruch oporu wobec zmian w Ko\u015bciele, kt\u00f3re zasz\u0142y po II Soborze Watyka\u0144skim. W naszej tradycjonalistycznej szufladzie znajd\u0105 si\u0119 oczywi\u015bcie osoby skoncentrowane na takiej dzia\u0142alno\u015bci i stricte<\/em> przynale\u017c\u0105ce do owego ruchu, ale nie wszystkie \u2013 cho\u0107 mo\u017cna podejrzewa\u0107, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy tego schowka s\u0105 (z rozmaitych powod\u00f3w) sceptycznie nastawieni do posoborowych zmian w liturgii i przekazie Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n \n Z drugiej strony, nie mamy te\u017c na my\u015bli tzw. tradycjonalizmu integralnego i perennializmu (Schuon, Guenon, Lings, Commaraswamy-ojciec, Cutsinger, Hani, Evola), jakkolwiek przedstawiciele tego nurtu niemal w ca\u0142o\u015bci zasiedlaj\u0105 nasz\u0105 szufladk\u0119. Innymi s\u0142owy, \u00f3w zbi\u00f3r zawiera si\u0119 w niej w spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy. By\u0107 mo\u017ce nawet bardziej prominentnym mieszka\u0144cem tego \u015bwiata winien by\u0107 Mircea Eliade, kt\u00f3rego zwi\u0105zek ze szko\u0142\u0105 perennialistyczn\u0105 by\u0142 przecie\u017c lu\u017any (cho\u0107by dlatego, \u017ce przez d\u0142ugi czas pozostawa\u0142a ona poza \u015bwiatem akademickim, gdzie religioznawstwo jest regulowane naukow\u0105 metodologi\u0105). Mogliby\u015bmy te\u017c do naszego grona tradycjonalist\u00f3w zapisa\u0107 (niczym mormoni, chrzcz\u0105cy zmar\u0142ych) J. R. R. Tolkiena czy C. S. Lewisa, a z \u017cyj\u0105cych postaci \u2013 ks. Dwighta Longeneckera[1]<\/a>.<\/p>\n \n Na podobnej zasadzie szufladka 'fundamentalizmu’ obejmuje co prawda 'modelowych’ fundamentalist\u00f3w protestanckich, 'zawodowych’ kreacjonist\u00f3w m\u0142odej Ziemi czy salafickie ruchy muzu\u0142ma\u0144skie, ale nie ogranicza si\u0119 do nich.<\/p>\n \n W gruncie rzeczy to, co rozumiemy przez tradycjonalizm i fundamentalizm, ujawni si\u0119 w toku tekstu. Nasze w\u0142asne nastawienie jest z pewno\u015bci\u0105 bardziej tradycjonalistyczne ni\u017c fundamentalistyczne, ale postaramy si\u0119 odnotowa\u0107 zalety i wady obu tych 'system\u00f3w’ \u2013 lub te\u017c zwi\u0105zane z nimi niebezpiecze\u0144stwa. Jako \u017ce tekst \u00f3w kierujemy do pewnego, do\u015b\u0107 w\u0105skiego i nieszcz\u0119\u015bliwego grona odbiorc\u00f3w, to pozwolimy sobie wej\u015b\u0107 w temat niejako z marszu i od \u015brodka, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce czytelnik intuicyjnie rozpozna pewne kategorie, skojarzenia, aluzje czy odwo\u0142ania. Zatem \u2013 do dzie\u0142a, bawmy si\u0119!<\/p>\n \n *<\/p>\n \n Tradycjonalista to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry w najwi\u0119kszej og\u00f3lno\u015bci spogl\u0105da z zainteresowaniem i pewnego rodzaju sympati\u0105 na mity, rytua\u0142y, symbole i inne zjawiska zwi\u0105zane z ludzk\u0105 religijno\u015bci\u0105. Innymi s\u0142owy, religia i rozpoznawanie sacrum<\/em> (przez co rozumiemy samo my\u015blenie tymi kategoriami, a nie obiektywn\u0105 prawdziwo\u015b\u0107 danej wiary) stanowi\u0105 dla\u0144 pewn\u0105 warto\u015b\u0107. Sam mo\u017ce by\u0107 (przynajmniej w swoim przekonaniu) wyznawc\u0105 jednej, \u015bci\u015ble okre\u015blonej religii, mo\u017ce uznawa\u0107 jej prymat nad innymi, a nawet uwa\u017ca\u0107 pozosta\u0142e za dzie\u0142o czysto ludzkie (w odr\u00f3\u017cnieniu od w\u0142asnej tradycji, w jego mniemaniu \u2013 objawionej) \u2013 ale nie przeszkadza mu to w docenianiu tego, co w og\u00f3lno\u015bwiatowym, religijnym do\u015bwiadczeniu cz\u0142owieka jest prawdziwe, dobre i pi\u0119kne.<\/p>\n \n Tutaj oczywi\u015bcie sprawa si\u0119 troch\u0119 komplikuje, bowiem cz\u0119\u015b\u0107 tradycjonalist\u00f3w posuwa si\u0119 a\u017c do silnego relatywizmu, przypisuj\u0105c niemal ka\u017cdej istniej\u0105cej religii (przynajmniej w jej 'ortodoksyjnej’ formie) realn\u0105, w\u0142asn\u0105 warto\u015b\u0107 zbawcz\u0105. Inni natomiast ogranicz\u0105 si\u0119 jedynie do przyznania, \u017ce w obcych tradycjach istniej\u0105 pierwiastki warto\u015bciowe na planie doczesnym (np. zasady \u0142adu i hierarchii, kanony estetyki, regu\u0142y moralne u\u017cyteczne dla spo\u0142eczno\u015bci etc.), a ewentualne 'trafne’ twierdzenia stricte teologiczne uznaj\u0105 za wyraz wznios\u0142ej, lecz czysto ludzkiej intuicji \u2013 albo za okruch pierwotnego Objawienia.<\/p>\n \n Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce tradycjonalista uwa\u017ca en g\u00e9n\u00e9ral<\/em>, <\/em>i\u017c w dorobku kultur ca\u0142ego \u015bwiata (kultur tradycyjnych, a te w\u0142a\u015bciwie zawsze s\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b religijne i odnosz\u0105 si\u0119 do transcendencji, a przynajmniej do duchowo\u015bci wykraczaj\u0105cej poza to, co czysto \u015bwieckie) \u2013 zawarty jest wielki \u0142adunek pi\u0119kna i m\u0105dro\u015bci. Tradycjonalista zapewne pot\u0119pia to, co jawnie zdegenerowane (jak ofiary z ludzi czy kanibalizm), ale chyli czo\u0142a przed tym, co stanowi\u0142o wyraz ludzkiego doskonalenia si\u0119 poprzez szukanie drogi (powrotnej, mogliby\u015bmy doda\u0107) do Boga.<\/p>\n \n Tradycjonalista na poparcie swoich tez (cho\u0107 mo\u017ce bardziej s\u0105 to pewne intuicje, st\u0105d m\u00f3wimy tu raczej o \u015bwiatopogl\u0105dzie czy postawie ni\u017c o doktrynie lub ideologii) wysuwa fakty, kt\u00f3re zreszt\u0105 stara si\u0119 interpretowa\u0107 zasadniczo na korzy\u015b\u0107 podejrzanego. Innymi s\u0142owy, szerokim gestem prezentuje nam dorobek cywilizacji sumeryjskiej, indyjskiej, greckiej, chi\u0144skiej, japo\u0144skiej czy zachodniej; mitologi\u0119, poezj\u0119, rze\u017ab\u0119, modlitwy i refleksje rozmaitych religii \u2013 i niemal\u017ce retorycznie pyta: czy to nie jest pi\u0119kne? Czy nie ma w tym (w du\u017cej mierze) prawdy? Czy podobna zaprzeczy\u0107 tym strofom Bhagavadgity, kt\u00f3re podobne s\u0105 ascezie i mistyce chrze\u015bcija\u0144skiej? Czy nie robi na nas wra\u017cenia sama sakralna, religijna 'konstrukcja’, 'architektura’ \u015bwiata, nawet w takiej formie, w jakiej postrzegali j\u0105 australijscy Aborygeni?<\/p>\n \n W og\u00f3le zreszt\u0105 podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy religiami nie przera\u017caj\u0105 tradycjonalisty. Nie uwa\u017ca ich za dow\u00f3d na r\u00f3wnoczesn\u0105 wzgl\u0119dno\u015b\u0107 czy tym bardziej fa\u0142szywo\u015b\u0107 wszystkich wyzna\u0144 (tzn. mo\u017ce doj\u015b\u0107 do takiego wniosku, ale wtedy przestanie by\u0107 tradycjonalist\u0105 niejako z definicji). Nie ogarnia go te\u017c paniczna potrzeba zaprzeczania faktom po to tylko, by spod metodologii religioznawstwa por\u00f3wnawczego wyj\u0105\u0107 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 tradycj\u0119 (czyli np. katolicyzm, prawos\u0142awie, sunnizm czy szyizm). Tego rodzaju l\u0119k nie chwyta go za serce, poniewa\u017c dla tradycjonalisty podobie\u0144stwa i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy religiami to wr\u0119cz dodatkowy argument za jego w\u0142asn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 (w kt\u00f3rej zwykle b\u0119dzie upatrywa\u0107 zwie\u0144czenia pozosta\u0142ych, wcze\u015bniejszych czy konkurencyjnych) \u2013 a ju\u017c na pewno argument za tym, \u017ce religijny spos\u00f3b my\u015blenia to warto\u015b\u0107 sama w sobie oraz zjawisko odwieczne i naturalne dla cz\u0142owieka.<\/p>\n \n Tradycjonalista nie jest fundamentalist\u0105, je\u015bli mia\u0142oby to oznacza\u0107 koncentracj\u0119 na hiper-dos\u0142ownym rozumieniu swoich '\u015bruti’ (\u015bwi\u0119tych pism, np. Biblii) przy r\u00f3wnoczesnym pot\u0119pianiu wszystkich innych ju\u017c za sam fakt, \u017ce prezentuj\u0105 np. inn\u0105 kosmogoni\u0119.<\/p>\n \n To nie znaczy, \u017ce tradycjonalista wojuje zaciekle w obronie 'oficjalnej’ archeologii czy historiografii, heroicznie obalaj\u0105c mity o zaginionych cywilizacjach przy pomocy materialnych dowod\u00f3w, pokazuj\u0105cych, \u017ce przesz\u0142o\u015b\u0107 ludzko\u015bci to jednak paleolit i neolit, a nie Era Hyboryjska, Thule i Atlantyda. Przeciwnie \u2013 by\u0107 mo\u017ce nawet cieszy\u0142by si\u0119 w duchu, gdyby kto\u015b odkry\u0142 ruiny wie\u017cy Babel czy \u015blady ognisk palonych przez Kaina i Abla. Tym niemniej nie to zajmuje go w religii, religioznawstwie i badaniu tradycji, nie to jest dla\u0144 punktem odniesienia \u2013 poniewa\u017c prawda religijna to dla\u0144 przede wszystkim metafizyka, teologia, ontologia, nauka o Bogu, o kondycji cz\u0142owieka, o drodze zbawienia etc. Z tego powodu jest 'fundamentalist\u0105’ (w kwestii dos\u0142owno\u015bci przekazu np. biblijnego, za\u0142\u00f3\u017cmy bowiem, \u017ce m\u00f3wimy tu o perspektywie chrze\u015bcija\u0144skiej) tylko w takim zakresie, w jakim to dla\u0144 nieodzowne, by nie odpa\u015b\u0107 od wiary. Tam, gdzie Magisterium (przechodzimy tu, dla ustalenia uwagi, do jeszcze \u015bci\u015blejszego za\u0142o\u017cenia, a mianowicie takiego, \u017ce rozwa\u017camy katolicki punkt widzenia) bez w\u0105tpienia zobowi\u0105zuje go do wiary w historyczno\u015b\u0107 pewnych wydarze\u0144 (cudownych lub nie) \u2013 tam si\u0119 podporz\u0105dkowuje. Tam, gdzie nie jest to konieczne \u2013 oddaje pole archeologom, historykom, antropologom czy religioznawcom. Tam, gdzie sprawa jest w\u0105tpliwa i r\u00f3\u017cne frakcje rozmaicie interpretuj\u0105 zalecenia czy nakazy Magisterium, tam tradycjonalista raczej nie b\u0119dzie upuszcza\u0142 sobie krwi w obronie najbardziej 'dos\u0142ownych’ interpretacji.<\/p>\n \n Co wi\u0119cej, na podobnej zasadzie tradycjonalista akceptuje tez\u0119 (zn\u00f3w um\u00f3wmy si\u0119, \u017ce w granicach Magisterium), \u017ce z faktu, i\u017c Biblia jest dzie\u0142em natchnionym, nie musi wynika\u0107, \u017ce ka\u017cdy, najmniejszy fragment jest historycznie prawdziwy w \u015bcis\u0142ym sensie. Przypomnijmy tu, \u017ce np. (niew\u0105tpliwie ortodoksyjny) arcybiskup Teodorowicz w swojej (wydanej na blisko cztery dekady przez Vaticanum II) pracy „Od Jahwy do Mesjasza” w bardzo prosty spos\u00f3b wyja\u015bnia\u0142, jak to mo\u017cliwe, \u017ce B\u00f3g nakazywa\u0142 rozmaite brutalne, budz\u0105ce niesmak akty Izraelitom \u2013 albo dlaczego tak bardzo zale\u017ca\u0142o mu na rozmaitych partykularnych, nieraz dziwnych i uci\u0105\u017cliwych przepisach kultowych. Zacytujmy: „(…) S\u0105 jeszcze inne zwroty, kt\u00f3re wzi\u0119te dos\u0142ownie, dra\u017cni\u0105 nasze poj\u0119cie \u015bwi\u0119to\u015bci Boga. Zwroty takie albo s\u0105 przeno\u015bniami (…) lub te\u017c najcz\u0119\u015bciej maj\u0105 one swe \u017ar\u00f3d\u0142o we w\u0142a\u015bciwo\u015bciach semickiego stylu i w og\u00f3le starych kronikarzy, kt\u00f3rzy wk\u0142adaj\u0105 w usta b\u00f3stwa, nieraz wyra\u017anie m\u00f3wi\u0105c: „B\u00f3g powiedzia\u0142” \u2013 to, co jest ich w\u0142asn\u0105 historyczn\u0105 konkluzj\u0105. Pami\u0119ta\u0107 o tem nale\u017cy, \u017ce ksi\u0119gi historyczne St. Testamentu powstawa\u0142y z opis\u00f3w ludowych, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej przez pisarza ksi\u0105g St. Testamentu by\u0142y odpowiednio przerobione i odpowiednio na\u015bwietlone. Pisarze \u017cydowscy patrzyli na dzieje jako na rz\u0105du Bo\u017ce w\u015br\u00f3d ludu i w\u015br\u00f3d narodu; st\u0105d pomijali cz\u0119sto drugorz\u0119dne, bezpo\u015brednie i ludzkie przyczyny, a to, co by\u0142o tylko dopustem Bo\u017cym w historji, przypisywali bezpo\u015brednio Bogu. (…) Jakkolwiek w obszernym kodeksie przer\u00f3\u017cnych praw odnajdujemy raz po raz zwrot, w kt\u00f3rym B\u00f3g zdaje si\u0119 bezpo\u015brednio prawa te nadawa\u0107: „Ja, Jahwe!”, to jednak by\u0142oby to zapoznaniem w\u0142a\u015bciwego charakteru tego zwrotu, gdyby si\u0119 dos\u0142ownie przypisywa\u0142o Bogu jakie\u015b dyktowanie nowych praw. (…) W takiej roli Bo\u017cej w\u00f3dz, bezpo\u015brednio prowadz\u0105cy walk\u0119 [mowa o wyt\u0119pieniu Amalekit\u00f3w \u2013 przyp. RW], m\u00f3g\u0142 swoje nakazy wojenne podstawia\u0107 za po\u015brednie nakazy Bo\u017ce (…)”.<\/p>\n \n Tradycjonalist\u0119 (nieco przewrotnie mogliby\u015bmy rzecz \u2013 tradycjonalist\u0119 katolickiego) takie wyja\u015bnienie zadowala, poniewa\u017c nie odrzuca on z za\u0142o\u017cenia metodologii religioznawstwa por\u00f3wnawczego czy dorobku wsp\u00f3\u0142czesnej biblistyki. Id\u0105c tym samym tropem, co biskup Teodorowicz, nie uwa\u017ca, by istot\u0105 rzeczy by\u0142o np. przyjmowanie, \u017ce wszystkie nakazy i zakazy tudzie\u017c tezy teologiczne ze \u015bwi\u0119tych pism nale\u017ca\u0142o interpretowa\u0107 absolutnie dos\u0142ownie, poza wszelkim kontekstem, nie bior\u0105c pod uwag\u0119 \u017cadnych uwarunkowa\u0144 historycznych, spo\u0142ecznych itd., cechuj\u0105cych epok\u0119 czy autora. Nie znaczy to, by tradycjonalista by\u0142 got\u00f3w relatywizowa\u0107 wszystko \u2013 ale po prostu literalnie poj\u0119ta dos\u0142owno\u015b\u0107, wyzbyta interpretacji czy my\u015blenia w kategoriach symbolicznych, nie jest dla\u0144 ani punktem odniesienia, ani zasadniczym celem.<\/p>\n \n Ma\u0142o tego: tradycjonalista jest te\u017c w stanie w jakiej\u015b mierze zaakceptowa\u0107 te rezultaty bada\u0144 religioznawczych, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o pewnej ewolucji danej tradycji religijnej, o \u015bcieraniu si\u0119 r\u00f3\u017cnych w\u0105tk\u00f3w w \u015bwi\u0119tym przekazie, o fazach czy warstwach w tek\u015bcie. Jest got\u00f3w zaakceptowa\u0107 to nawet, gdy rzecz tyczy si\u0119 jego religii \u2013 przynajmniej je\u015bli jest dobrze umotywowana (oraz nie wykracza poza Magisterium, dodajmy asekuracyjnie). Tymczasem dla fundamentalisty absolutnym kamieniem obrazy b\u0119dzie ju\u017c sam j\u0119zyk prac religioznawczych (np. Eliadego), je\u017celi mia\u0142oby to oznacza\u0107 stwierdzenia i poj\u0119cia w rodzaju: „obraz Jahwe ewoluowa\u0142 w kolejnych epokach”, „Jahwe Ksi\u0119gi Rodzaju a Jahwe ksi\u0105g prorockich”, „w obrazie Boga zacz\u0119\u0142y przebija\u0107 si\u0119 nowe w\u0105tki, by\u0107 mo\u017ce zaczerpni\u0119te z tradycji takich-a-takich lud\u00f3w” itd.<\/p>\n \n Z drugiej strony, tradycjonalista \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od ca\u0142kowicie 'sekularnie’ nastawionych badaczy \u2013 nigdy nie idzie w stron\u0119 redukcjonizmu, w my\u015bl kt\u00f3rego religijno\u015b\u0107 mia\u0142aby by\u0107 (wy\u0142\u0105cznie) projekcj\u0105 ludzkich potrzeb psychologicznych, narz\u0119dziem kontroli kasty rz\u0105dz\u0105cej nad spo\u0142eczno\u015bci\u0105 czy wyrazem l\u0119ku przed przyrod\u0105. Przeciwnie – w zgodzie np. z my\u015bl\u0105 Eliade uwa\u017ca, \u017ce do\u015bwiadczenie religijne czy religijny spos\u00f3b my\u015blenia, sakralny ogl\u0105d \u015bwiata \u2013 to zjawiska odr\u0119bne, nieredukowalne (w pe\u0142ni) do innych, maj\u0105ce w\u0142asne uzasadnienie, mo\u017cna rzec \u2013 samowystarczalne.<\/p>\n \n *<\/p>\n \n Wspomnieli\u015bmy o fundamentali\u015bcie, pora po\u015bwi\u0119ci\u0107 tak\u017ce i jemu kilka akapit\u00f3w. M\u00f3wi\u0105c obrazowo, ironicznie i nieco z\u0142o\u015bliwie: kiedy tradycjonalista bada mity, rytua\u0142y i symbole, dumaj\u0105c nad poj\u0119ciami sacrum, epifanii i teogonii tudzie\u017c z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105 ludzkiej duchowo\u015bci, wtedy fundamentalista z podziwu godn\u0105 zaciek\u0142o\u015bci\u0105 szuka karko\u0142omnych uzasadnie\u0144 dla wyt\u0119pienia Amalekit\u00f3w; ewentualnie mozoli si\u0119 nad budow\u0105 kolejnych modeli demograficznych i socjologicznych, maj\u0105cych wyja\u015bni\u0107, w jaki spos\u00f3b potomkowie trzech syn\u00f3w Noego zd\u0105\u017cyli w ci\u0105gu jednego czy dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat dotrze\u0107 spod Ararat do Australii, Afryki, na Alask\u0119 i do dzisiejszego Peru, po drodze przemieniaj\u0105c si\u0119 w Indian, Masaj\u00f3w i Papuas\u00f3w, a do tego wytwarzaj\u0105c wszystko to, co dzi\u015b znajdujemy w najrozmaitszych stanowiskach archeologicznych (i zapominaj\u0105c o biblijnych patriarchach). A czasu du\u017co nie mieli, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce sam \u015bwiat, jeszcze przedpotopowy, powsta\u0142 4004 lat przed nasz\u0105 er\u0105.<\/p>\n \n Nie mogli\u015bmy si\u0119 powstrzyma\u0107 przed t\u0105 drobn\u0105 uszczypliwo\u015bci\u0105 (cho\u0107 oczywi\u015bcie istniej\u0105 rozmaite chronologie, kt\u00f3re pr\u00f3buj\u0105 pomie\u015bci\u0107 to wszystko i rozwi\u0105za\u0107 jeszcze wiele innych zagadnie\u0144), ale literalny odczyt '\u015bruti’ to tylko jedna z cech podej\u015bcia fundamentalistycznego. Przyjrzyjmy si\u0119 tej postawie szerzej. Z grubsza powt\u00f3rzymy punkty, kt\u00f3re rozwa\u017cali\u015bmy w odniesieniu do tradycjonalisty.<\/p>\n \n Ot\u00f3\u017c fundamentalista to cz\u0142owiek, kt\u00f3rego mity, rytua\u0142y i symbole w\u0142a\u015bciwie nie interesuj\u0105. Tym bardziej nie ciekawi\u0105 go nauki moralne, filozoficzne czy teologiczne jakichkolwiek innych tradycji ni\u017c jego w\u0142asna. \u015aci\u015blej rzecz ujmuj\u0105c, wszystko to obchodzi go o tyle tylko, o ile zachodzi potrzeba czy konieczno\u015b\u0107 podj\u0119cia polemiki, zazwyczaj zreszt\u0105 ostrej i prowadzonej przeze\u0144 z pozycji bardzo autorytatywnej.<\/p>\n \n W istocie fundamentalista nie dostrzega jakiej\u015b szczeg\u00f3lnej warto\u015bci w religijnym modelu \u015bwiata jako takim. To, czy kto\u015b pozostaje poza obr\u0119bem jego religii z powodu bycia schizmatykiem, heretykiem, poganiniem, apostat\u0105, agnostykiem czy ateist\u0105 \u2013 interesuje go najwy\u017cej w kontek\u015bcie kar kanonicznych, jakie chcia\u0142by na\u0144 na\u0142o\u017cy\u0107 lub te\u017c ze wzgl\u0119du na przepisy dotycz\u0105ce przestawania z r\u00f3\u017cnymi kategoriami odszczepie\u0144c\u00f3w. Ba, zdarza si\u0119 nawet, \u017ce fundamentalista pr\u00f3buje tak zredefiniowa\u0107 potrzebne mu poj\u0119cia, by zabra\u0107 swym (faktycznym lub urojonym) przeciwnikom sam\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich u\u017cywania. Oto np. okazuje si\u0119, \u017ce tak naprawd\u0119 nie ma czego\u015b takiego jak r\u00f3\u017cne, cho\u0107by b\u0142\u0119dne „religie” \u2013 religia bowiem z natury jest tylko jedna, ta prawdziwa, pozosta\u0142e to najwy\u017cej „pseudo-religie” czy „kulty”. Nie mo\u017cna te\u017c by\u0107 „m\u0119czennikiem” buddyzmu czy szyizmu (je\u015bli nasz fundamentalista jest np. chrze\u015bcijaninem), albowiem s\u0142owo to \u2013 wbrew wszelkim jego s\u0142ownikowym znaczeniom \u2013 mo\u017ce si\u0119 odnosi\u0107 tylko do ludzi poleg\u0142ych za prawdziw\u0105 wiar\u0119. Z kolei 'mit’ to zawsze poj\u0119cie z zewn\u0105trz, kt\u00f3re do w\u0142asnej religii fundamentalisty nie ma zastosowania. 'Symbol’ te\u017c jest podejrzany, przynajmniej je\u015bli co\u015b mia\u0142oby mie\u0107 znaczenie tylko na planie symbolicznym, z wy\u0142\u0105czeniem dos\u0142owno\u015bci.<\/p>\n \n Fundamentalista b\u0119dzie z upodobaniem bra\u0142 w cudzys\u0142\u00f3w s\u0142owa takie jak „\u015bwi\u0119ty”, „kap\u0142an” czy „wiara” wsz\u0119dzie tam, gdzie odnosz\u0105 si\u0119 one do os\u00f3b i zjawisk z innych tradycji. Anegdotycznie mo\u017cna tu przytoczy\u0107 jednego z polskich publicyst\u00f3w prawicowo-konserwatywnych, kt\u00f3ry sugerowa\u0142 nawet, by przyjmowa\u0107, \u017ce istnieje tylko jedna „kultura” (tj. katolicka, \u0142aci\u0144ska, zachodnia), wszystkie inne bowiem z natury rzeczy mog\u0105 by\u0107 tylko „antykulturami” czy „pseudokulturami”.<\/p>\n \n Oczywi\u015bcie fundamentalista do\u015b\u0107 szybko staje przed tym samym, co napotyka na swej drodze tradycjonalista \u2013 czyli przed zawarto\u015bci\u0105 prawdy, dobra i pi\u0119kna w innych religiach, kulturach i tradycjach; a tak\u017ce przed ich wzajemnym podobie\u0144stwem. Co wtedy robi?<\/p>\n \n W pierwszym odruchu fundamentalista b\u0119dzie zaprzecza\u0142 faktom, nawet je\u015bli cen\u0105 za to mia\u0142oby by\u0107 nagi\u0119cie najbardziej nawet podstawowych intuicji, w\u0142\u0105cznie ze zwyk\u0142ym poczuciem estetyki. 'Poga\u0144ski’ pomnik, fresk, wiersz czy grobowiec w swej istocie nie jest pi\u0119kny, lecz 'odpychaj\u0105cy’, 'nikczemny’ i 'plugawy’, a kryteria estetyczne nale\u017cy odpowiednio przeformu\u0142owa\u0107 \u2013 tak, aby pasowa\u0142o, m\u00f3wi\u0105c potocznie. Pouczenia \u017cyciowe z tych czy innych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata, cho\u0107by nawet silnie przypomina\u0142y pouczenia z kr\u0119gu religijno-kulturowego fundamentalisty, s\u0105 'fa\u0142szywe’ i 'zwodnicze’. Najoczywistsze prawdy religijne to 'bezecne k\u0142amstwa’ i 'zuchwa\u0142e blu\u017anierstwa’, tylko dlatego, \u017ce znaleziono je np. w\u015br\u00f3d Czukcz\u00f3w czy hinduskich sadhu.<\/p>\n \n W drugiej fazie fundamentalista nie jest ju\u017c w stanie, nie nara\u017caj\u0105c si\u0119 na o\u015bmieszenie czy sprzeczno\u015b\u0107, utrzymywa\u0107 powy\u017cszych tez, tak wi\u0119c przyst\u0119puje do bagatelizowania owych fakt\u00f3w. Po pierwsze, podobie\u0144stwa i analogie s\u0105 zupe\u0142nie przypadkowe \u2013 co w praktyce ma oznacza\u0107, \u017ce s\u0105 pozorne i nie wyra\u017caj\u0105 nic, co mia\u0142oby jaki\u015b ponadkonfesyjny status. Po drugie, nauki teologiczne czy moralne s\u0105 og\u00f3lnikowe i banalne \u2013 i przyznawanie ich tw\u00f3rcom jakichkolwiek punkt\u00f3w dodatnich by\u0142oby wyrazem i\u015bcie nierozumnej hojno\u015bci, przechodz\u0105cej w rozrzutno\u015b\u0107.<\/p>\n \n Je\u015bli i na tym poziomie argumentacja fundamentalisty zostanie rozbita, w\u00f3wczas si\u0119ga on po deus ex machina \u2013 i og\u0142asza, \u017ce jedyn\u0105 przyczyn\u0105 wy\u017cej opisanych zjawisk jest szata\u0144skie knowanie, kt\u00f3re postrzega on prawdopodobnie jako bezpo\u015bredni\u0105 interwencj\u0119 piekie\u0142 w sprawy ziemskie (poprzez op\u0119tanie, trans, pokuszenie, zwiedzenie etc.). Innymi s\u0142owy, wszystko poza tradycj\u0105 religijn\u0105 fundamentalisty to projekty opracowane w biurach czelu\u015bci piekielnych, za\u015b ca\u0142a prawda, dobro i pi\u0119kno, jakie mo\u017cna znale\u017a\u0107 na \u015bwiecie (poza w\u0105sk\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 prawdziwej wiary) \u2013 to jedynie pozory, umy\u015blnie pozostawione przez diab\u0142a, by tym skuteczniej uwodzi\u0107 ludzko\u015b\u0107.<\/p>\n \n Tradycjonalista \u2013 taki, kt\u00f3ry uznaje supremacj\u0119 w\u0142asnej tradycji \u2013 mo\u017ce i m\u00f3g\u0142by si\u0119 zgodzi\u0107 co do zasady z takim postawieniem sprawy, r\u00f3\u017cnica tkwi jednak w interpretacji tej tezy. M\u00f3wi\u0105c precyzyjniej, tradycjonalista zechce doceni\u0107 te przejawy plato\u0144skiej triady, zbada\u0107 je i oczy\u015bci\u0107, na nich koncentruj\u0105c sw\u0105 uwag\u0119 \u2013 podczas gdy dla fundamentalisty elementy te s\u0105 jedynie nieistotn\u0105 maskarad\u0105, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie jeszcze bardziej \u015bwiadczy przeciwko 'innowierczym kultom’. Co prawda fundamentalista m\u00f3g\u0142by te\u017c przyj\u0105\u0107 teori\u0119 o tym, \u017ce prawda i pi\u0119kno rozsiane w r\u00f3\u017cnych tradycjach to pozosta\u0142o\u015bci pierwotnego Objawienia \u2013 ale odnosi si\u0119 do tego pomys\u0142u niech\u0119tnie, poniewa\u017c oznacza\u0142by on si\u0142\u0105 rzeczy jakie\u015b dowarto\u015bciowanie obcych wiar.<\/p>\n \n Rzecz tkwi tu nie tylko w przyj\u0119tych pogl\u0105dach, ale i w samej mentalno\u015bci, w sposobie odbierania \u015bwiata. Tradycjonalista jest w pewnym sensie cz\u0142owiekiem szerokiej kultury i wra\u017cliwo\u015bci. Nie chodzi o to, \u017ce przeczyta\u0142 du\u017co ksi\u0105\u017cek, ani o to, \u017ce bez zarzutu zachowuje si\u0119 przy stole \u2013 w tych punktach mo\u017ce nawet ust\u0119powa\u0107 konkretnym fundamentalistom. Istot\u0105 sprawy jest to, \u017ce dostrzega warto\u015b\u0107 w tw\u00f3rczo\u015bci, r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, w dociekaniach ducha ludzkiego (oczywi\u015bcie nie w tych, kt\u00f3re s\u0105 wyemancypowane z my\u015blenia w kategoriach transendencji, religii i duchowo\u015bci). Je\u017cei nawet chce (c\u00f3\u017c, je\u015bli jest katolikiem czy muzu\u0142maninem, to musi chcie\u0107 \u2013 z uwagi na naturalny wymiar misjonarski tych religii) wszystkich doprowadzi\u0107 do swojej wiary, to jednak pragnie mo\u017cliwie du\u017co ocali\u0107 z wcze\u015bniejszych kultur i tradycji. Z tego powodu katolicki tradycjonalista z wielk\u0105 \u017cyczliwo\u015bci\u0105 b\u0119dzie spogl\u0105da\u0107 na asymilacj\u0119 wierze\u0144 poga\u0144skich w obr\u0119bie swego wyznania. B\u0119dzie podkre\u015bla\u0142, \u017ce jego religia to nie tylko \u0142acina, Rzym i msza trydencka, ale te\u017c ca\u0142y wachlarz ryt\u00f3w wschodnich \u2013 od Etiopii po Indie; i nie mia\u0142by nic przeciwko temu, aby nawr\u00f3ceni judai\u015bci, muzu\u0142manie czy szintoi\u015bci r\u00f3wnie\u017c otrzymywali w\u0142asne obrz\u0105dki, wpisane w ich histori\u0119 czy poczucie estetyki (co oczywi\u015bcie nie oznacza ani koncesji na wszystko, ani postmodernistycznego synkretyzmu)[2]<\/a>.<\/p>\n \n Fundamentalista w zasadzie nie przejawia takich aspiracji, albo te\u017c (co jest smutne) zdusi\u0142 je przy pomocy gorsetu wykoncypowanych lub przyj\u0119tych prze\u015bwiadcze\u0144. Oczywi\u015bcie s\u0105 tu pewne r\u00f3\u017cnice \u2013 w katolicyzmie nawet fundamentalista zaakceptuje \u015bwi\u0119tego Jerzego, jajka wielkanocne czy ryt malabarski, natomiast w wahabbizmie ewentualne analogony tych poj\u0119\u0107 i zjawisk b\u0119d\u0105 t\u0119pione. Tym niemniej generalna zasada jest w\u0142a\u015bnie taka, \u017ce dla fundamentalisty wielo\u015b\u0107 kultur po pierwsze jest czym\u015b ma\u0142o istotnym, a po drugie \u2013 nawet je\u015bli nie przyznaje tego wprost \u2013 jest czym\u015b podejrzanym i niebezpiecznym. O ile\u017c pro\u015bciej by\u0142oby przecie\u017c, gdyby wsz\u0119dzie \u2013 od Kamczatki po Timbuktu \u2013 ni\u00f3s\u0142 si\u0119 dono\u015bny ton \u0142aciny, w niebo pi\u0119\u0142y si\u0119 strzeliste szczyty katedr w stylu gotyckim (by\u0107 mo\u017ce z koncesj\u0105 na barok i styl roma\u0144ski), a m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety ubierali si\u0119 wed\u0142ug wzorc\u00f3w 'katolickiego d\u017centelmena’ zakonserwowanego w formalinie r\u00f3wno w roku 1900. Na podobnej zasadzie radykalni islami\u015bci pragn\u0105, mimo nominalnego uniwersalizmu islamu, sprowadzi\u0107 kultur\u0119, sztuk\u0119, architektur\u0119, poj\u0119ciowo\u015b\u0107 i w og\u00f3le ca\u0142e \u017cycie ca\u0142ego \u015bwiata do zwyczaj\u00f3w obowi\u0105zuj\u0105cych w (wyidealizowanej) przesz\u0142o\u015bci p\u00f3\u0142wyspu arabskiego w z\u0142otym okresie pierwszych triumf\u00f3w Mahometa.<\/p>\n \n W\u015br\u00f3d fundamentalist\u00f3w (katolickich lub ewentualnie chrze\u015bcija\u0144skich w og\u00f3le, dla ustalenia uwagi) mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 pewne r\u00f3\u017cnice w kwestiach zarysowanych wy\u017cej. Niekt\u00f3rzy byliby gotowi rozprzestrzenia\u0107 dorobek zachodniego katolicyzmu, ale przynajmniej zachowuj\u0105c to, co zosta\u0142o w nim z antyku i tradycji poga\u0144skich; innym marzy si\u0119 p\u00f3j\u015bcie krok dalej i nieufnie odnosz\u0105 si\u0119 nawet do tych w\u0105tk\u00f3w \u2013 wzorcem by\u0142by dla nich raczej 'powr\u00f3t na pustyni\u0119’, gdzie czuliby si\u0119 bezpiecznie odgrodzeni od potencjalnego 'ba\u0142wochwalstwa’, wyposa\u017ceni li tylko w Bibli\u0119. St\u0105d ju\u017c tylko krok do mentalno\u015bci wahabbickiej, kt\u00f3re to stwierdzenie nie jest jakim\u015b emocjonalnym, publicystycznym chwytem, ale po prostu konstatacj\u0105 fakt\u00f3w.<\/p>\n \n Fundamentalista \u017cyje poza tym w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce na gruncie religijnym wszystko musi by\u0107 absolutnie 'dograne’ w najbardziej dos\u0142owny spos\u00f3b \u2013 bo w przeciwnym razie ca\u0142a konstrukcja religijna automatycznie rozsypie si\u0119 w gruzy. Co to dla\u0144 znaczy? M\u00f3wi\u0105c obrazowo, wie\u017ca Babel jako \u017ar\u00f3d\u0142o zr\u00f3\u017cnicowania j\u0119zyk\u00f3w czy autentyczne, bezpo\u015brednie \u017c\u0105danie Jahwe, by eksterminowa\u0107 ten czy \u00f3w lud, to fakty r\u00f3wnie istotne jak zmartwychwstanie Jezusa \u2013 w tym sensie, \u017ce ich zanegowanie mia\u0142oby skutkowa\u0107 automatycznym zanegowaniem rezurekcji (tak jakby argument z r\u00f3wni pochy\u0142ej by\u0142 uniwersaln\u0105 prawid\u0142owo\u015bci\u0105 wszelkich rozumowa\u0144). Na podobnej zasadzie fundamentalista muzu\u0142ma\u0144ski nie jest w stanie zrelatywizowa\u0107 jakichkolwiek zalece\u0144 Koranu czy hadis\u00f3w.<\/p>\n \n Z perspektywy fundamentalisty wszelkie religioznawstwo por\u00f3wnawcze to w zasadzie rodzaj demonologii, a wi\u0119c zaj\u0119cie samo w sobie podejrzane \u2013 bo w\u0142a\u015bciwie jaki cel mia\u0142oby mie\u0107 rozr\u00f3\u017cnianie, por\u00f3wnywanie i analizowanie rozlicznych fa\u0142szywych kult\u00f3w, skoro wszystkie s\u0105 w swej istocie jednakowo szata\u0144skie (oraz oszuka\u0144cze, obmierz\u0142e etc. – niekt\u00f3rzy fundamentali\u015bci nie szcz\u0119dziliby tu sobie przymiotnik\u00f3w). Z drugiej strony, gdy jest mu to u\u017cyteczne, fundamentalista potrafi si\u0119gn\u0105\u0107 po narz\u0119dzia najbardziej nawet ze\u015bwieczczonego religioznawstwa \u2013 je\u015bli tylko m\u00f3g\u0142by w ten spos\u00f3b dowie\u015b\u0107, \u017ce 'innowiercza’ \u015bcie\u017cka jest rezultatem naiwno\u015bci ludzi pierwotnych czy k\u0142amstwem obmy\u015blonym przez przebieg\u0142ych kap\u0142an\u00f3w. Jego w\u0142asna tradycja zostaje jednak wyj\u0119ta spod wszelkiej analizy por\u00f3wnawczej \u2013 chyba \u017ce z zastrze\u017ceniami poczynionymi wcze\u015bniej (o przypadkowo\u015bci zachodz\u0105cych podobie\u0144stw albo o ich satanicznej proweniencji).<\/p>\n \n *<\/p>\n \n Czytelnik oczywi\u015bcie zauwa\u017cy\u0142 (ale sygnalizowali\u015bmy to ju\u017c na pocz\u0105tku), \u017ce fundamentalist\u0119 potraktowali\u015bmy mniej \u017cyczliwie ni\u017c tradycjonalist\u0119. Ale w takim razie trzeba teraz nieco zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 perspektyw\u0119. Ot\u00f3\u017c jest faktem, \u017ce w dawniejszych epokach to w\u0142a\u015bnie 'fundamentalizm’ (tak, jak go tu opisali\u015bmy) by\u0142 zr\u0119bem w\u0142a\u015bciwie ka\u017cdej religii, w tym r\u00f3wnie\u017c katolickiej. Nawet je\u015bli nie by\u0142 nurtem jedynym, to zwykle by\u0142 dominuj\u0105cym. Rodzi to oczywi\u015bcie pewne w\u0105tpliwo\u015bci co do s\u0142uszno\u015bci tradycjonalizmu zdefiniowanego (czy raczej \u2013 scharakteryzowanego) jak wy\u017cej. W\u0105tpliwo\u015bci te b\u0119d\u0105 w ka\u017cdym razie silne, je\u015bli nasz\u0105 ambicj\u0105 czy pragnieniem b\u0119dzie trzymanie si\u0119 tego, co okre\u015bli\u0107 mo\u017cna jako konserwatyzm. W pewnym sensie bowiem tradycjonalizm jest produktem nowych czas\u00f3w. Wyrasta na przyk\u0142ad z odczarowania \u015bwiata, kt\u00f3rego dokona\u0142a nowo\u017cytna nauka. Tak jak rewolucyjny konserwatyzm przyjmuje jako rzecz dan\u0105 technik\u0119, masowo\u015b\u0107 czy istnienie narod\u00f3w, tak tradycjonalizm przyjmuje jako rzecz dan\u0105 pojawienie si\u0119 bada\u0144 archeologicznych, etnograficznych, religioznawczych i kulturoznawczych. Co wi\u0119cej, przyjmuje on te\u017c typow\u0105 dla czas\u00f3w obecnych perspektyw\u0119, w kt\u00f3rej analiza kultur i religii powinna \u2013 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci \u2013 przebiega\u0107 bezstronnie i w oparciu o pewnego rodzaju 'zewn\u0119trzny’ ogl\u0105d, nie powinna za\u015b by\u0107 traktowana jako narz\u0119dzie do szybkiej, ostrej polemiki z 'fa\u0142szywymi wierzeniami’.<\/p>\n \n Mimo ca\u0142ej naszej sympatii do stanowiska tradycjonalistycznego, musimy przyzna\u0107, \u017ce niesie ono pewne niebezpiecze\u0144stwa. Praktyka pokazuje zreszt\u0105, \u017ce ludzie tym zagro\u017ceniom do\u015b\u0107 cz\u0119sto ulegaj\u0105. Na przyk\u0142ad pojawia si\u0119 pokusa tego, by zacz\u0105\u0107 wszystkie religie traktowa\u0107 r\u00f3wnoprawnie \u2013 uznaj\u0105c najpierw za prawdziwe wszystkie \u015bcie\u017cki 'ortodoksyjne’, a p\u00f3\u017aniej w\u0142a\u015bciwie wszystko, co tylko sobie cz\u0142owiek pomy\u015bli i uzna za 'religijne’ czy 'sakralne’. Grozi to popadni\u0119ciem w czysty modernizm i indyferentyzm, a tak\u017ce w subiektywizm \u2013 jak to widzimy u mainstreamowych rzecznik\u00f3w 'ekumenizmu’ i 'dialogu mi\u0119dzyreligijnego’ (Hryniewicz, Dupois[3]<\/a>). Dla nich punktem odniesienia staje si\u0119 po prostu cz\u0142owiek \u2013 a ka\u017cde 'do\u015bwiadczenie religijne’ staje si\u0119 istotne przez sam fakt, \u017ce s\u0105 jacy\u015b ludzie, kt\u00f3rzy si\u0119 pod nim podpisuj\u0105. Innymi s\u0142owy, najpierw rodzi si\u0119 pogl\u0105d, \u017ce sam B\u00f3g m\u00f3g\u0142 objawi\u0107 rozmaite, r\u00f3wnoprawne i r\u00f3wnocze\u015bnie zbawcze tradycje (co np. z punktu katolickiego jest niedopuszczalne), a nast\u0119pnie przechodzi si\u0119 do prze\u015bwiadczenia, \u017ce skoro jaka\u015b grupa ludzi wykreowa\u0142a pewien \u015bwiatopogl\u0105d, to najwyra\u017aniej B\u00f3g (poj\u0119ty coraz bardziej niejasno i szeroko) to \u017cyruje. Zak\u0142ada si\u0119 wi\u0119c (nawet je\u015bli formalnie nie idzie si\u0119 tak daleko), \u017ce wszelkie b\u0142\u0105dzenia ducha ludzkiego s\u0105 wyrazem prowadzenia przez Opatrzno\u015b\u0107.<\/p>\n \n Nawet je\u015bli nie p\u00f3jdzie si\u0119 tak daleko, to i tak zagro\u017ceniem pozostaje relatywizm. By nie by\u0107 go\u0142os\u0142ownym \u2013 prawos\u0142awny tradycjonalista (integralny, perennialistyczny) James S. Cutsinger, profesor teologii, wprost przyznaje, \u017ce nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 Chrystusa jako Logos od historycznego Jezusa \u2013 i dzi\u0119ki temu wybiegowi Cutsinger dopuszcza my\u015bl, \u017ce Chrystus objawia\u0142 si\u0119 w rozmaitych tradycjach, tak\u017ce poza prawos\u0142awiem[4]<\/a>. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, podzia\u0142 na Jezusa\u00a0 historycznego i Chrystusa wiary jest typowy w\u0142a\u015bnie dla mainstreamu ekumenicznego[5]<\/a>.<\/p>\n \n R\u00f3wnie\u017c u znanego autora sedewakantystycznego, Ramy Coomaraswamy, znale\u017a\u0107 mo\u017cna podobne w\u0105tki \u2013 o Bogu, kt\u00f3ry objawi\u0142 r\u00f3\u017cne tradycje czy o tym, \u017ce kluczowe jest po prostu \u017cycie wed\u0142ug jakiej\u015b \u015bcie\u017cki[6]<\/a>. Ten\u017ce Rama Coomaraswamy, co pewnie zaszokuje tych, kt\u00f3rzy znaj\u0105 go jedynie od strony sedewakantystycznej, zwyk\u0142 \u2013 jako psychiatra \u2013 doradza\u0107 swoim muzu\u0142ma\u0144skim pacjentom, by pomy\u015bleli, „co w tej sytuacji zrobi\u0142by lub nakaza\u0142 prorok Mahomet” (odsy\u0142amy tu do film\u00f3w udost\u0119pnionych przez wydawnictwo World Wisdom[7]<\/a>).<\/p>\n \n Nie trzeba tu nawet m\u00f3wi\u0107 o Frithjofie Schuonie, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142, \u017ce chrystusowe 'id\u017acie na ca\u0142y \u015bwiat’ odnosi\u0142o si\u0119 tylko do \u015bwiata rzymskiego i \u015br\u00f3dziemnomorskiego, albowiem inne regiony \u015bwiata maj\u0105 w\u0142asne \u015bcie\u017cki zbawienia, w\u0142a\u015bciwe dla swej specyfiki kulturowej (np. Arabowie musieli poczeka\u0107 na islam)[8]<\/a>.<\/p>\n \n Co wi\u0119cej, koncentracja na perspektywie symbolicznej przy r\u00f3wnoczesnej zgodzie na podwa\u017canie historyczno\u015bci czy literalno\u015bci niekt\u00f3rych fragment\u00f3w \u015bwi\u0119tych pism (w szczeg\u00f3lno\u015bci Biblii) mo\u017ce doprowadzi\u0107 tradycjonalist\u0119 do tego, \u017ce zacznie relatywizowa\u0107 coraz wi\u0119cej nakaz\u00f3w, zakaz\u00f3w czy zalece\u0144, przynale\u017c\u0105cych do jego tradycji. Na przyk\u0142ad wszelkie pouczenia moralne zostan\u0105 przeze\u0144 sprowadzone do rangi bardzo og\u00f3lnych sugestii, kt\u00f3rych konkretyzacja zawsze i wsz\u0119dzie jest silnie zale\u017cna od kontekstu historycznego, co oczywi\u015bcie mo\u017ce os\u0142abi\u0107 wyczulenie na autentyczny grzech, poj\u0119ty dos\u0142ownie (jako faktyczna obraza prawdziwego Boga). Fundamentali\u015bcie natomiast mog\u0105 grozi\u0107 rozmaite rzeczy \u2013 ale chyba akurat nie ta.<\/p>\n \n W tej sytuacji fundamentalizm mo\u017ce si\u0119 jawi\u0107 jako bezpieczna przysta\u0144. Pami\u0119tajmy jednak, \u017ce cen\u0105 za to \u2013 je\u015bli b\u0119dzie si\u0119 fundamentalist\u0105 konsekwentnym, zaciek\u0142ym \u2013 jest granicz\u0105ca z oszukiwaniem samego siebie rezygnacja z lwiej cz\u0119\u015bci dorobku kulturowego ludzko\u015bci, zamkni\u0119cie si\u0119 w namiocie pustynnego patriarchy i przypuszczanie stamt\u0105d atak\u00f3w rakietowych na Sfinksa w Gizie, od pi\u0119ciu tysi\u0119cy lat dzie\u0144 w dzie\u0144 obra\u017caj\u0105cego prawdziwego Boga samym swym istnieniem[9]<\/a>. Skoro fundamentali\u015bci s\u0105 tak skorzy do stosowania logiki r\u00f3wni pochy\u0142ej, kiedy kto\u015b podwa\u017ca absolutnie dos\u0142owne odczytywanie ka\u017cdego zdania w Biblii, to zastosujmy t\u0119 strategi\u0119 i do nich. Oto dzi\u015b pryncypialnie pot\u0119piamy wszystko, co buddyjskie i india\u0144skie, a jutro uznajemy mitologi\u0119 Grek\u00f3w za odra\u017caj\u0105ce historie z \u017cycia piekielnych demon\u00f3w, r\u00f3wnocze\u015bnie domagaj\u0105c si\u0119, by nazwy dni tygodnia i miesi\u0119cy (w j\u0119zykach takich jak np. angielski) zosta\u0142y schrystianizowane, bo nie godzi si\u0119, by chrze\u015bcijanin obchodzi\u0142 „Maundy Thursday” (tj. dzie\u0144 Thora) czy rozpoczyna\u0142 rok wraz z poga\u0144skim bo\u017ckiem Janusem (stycze\u0144 \u2013 January). Zreszt\u0105, nie m\u00f3wmy, \u017ce chodzi o „jutro” \u2013 bo oba przyk\u0142ady zosta\u0142y ju\u017c przez pewnych autor\u00f3w uskutecznione[10]<\/a>.<\/p>\n \n Nasze nieszcz\u0119sne rozwa\u017cania mo\u017cemy wi\u0119c zako\u0144czy\u0107 dziarskim zawo\u0142aniem: „Tyle (i tylko tyle) fundamentalizmu, ile konieczne; tyle (a\u017c tyle) tradycjonalizmu, ile dopuszczalne!”<\/p>\n Roch Witczak<\/p>\n [1]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Odsy\u0142amy tu zar\u00f3wno do tekst\u00f3w t\u0142umaczonych na polski (np. http:\/\/xportal.press\/?p=24499<\/a>), jak i do oryginalnej witryny ks. Longeneckera \u2013 http:\/\/dwightlongenecker.com\/<\/a>. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, duchowny \u00f3w nie ma \u017cadnych zwi\u0105zk\u00f3w z my\u015bl\u0105 perennialistyczn\u0105, co autor niniejszego eseju mo\u017ce potwierdzi\u0107 na podstawie bezpo\u015bredniego (tj. e-mailowego) kontaktu.<\/p>\n [2]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Zauwa\u017cmy, \u017ce niemal wszystkie organizacje tradycjonalizmu katolickiego (Bractwo \u015bw. Piusa X, La Contre-R\u00e9forme Catholique ks. de Nantes, ugrupowania sedewakantystyczne \u2013 jak CMRI, Bractwo \u015bw. Piusa V itd.) s\u0105 w praktyce europocentryczne pod wzgl\u0119dem kulturowym i skoncentrowane li tylko na rycie \u0142aci\u0144skim, nawet je\u015bli prowadz\u0105 apostolat np. w Azji. Wyj\u0105tkiem jest Bractwo \u015bw. Jozafata (b\u0119d\u0105ce w pewnym sensie unick\u0105 odnog\u0105 FSSPX \u2013 http:\/\/www.saintjosaphat.org\/<\/a>). Za pozytywny akcent wypada te\u017c uzna\u0107 niedawne wy\u015bwi\u0119cenie w ramach FSSPX ksi\u0119dza dla rytu chaldejskiego (ks. Daniel Sabur).<\/p>\n [3]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Swoistym manifestem tego rodzaju dialogu mi\u0119dzyreligijnego mo\u017ce by\u0107 ksi\u0105\u017cka „Chrze\u015bcija\u0144stwo i religie \u2013 od konfrontacji do dialogu” J. Dupois (Wydawnictwo WAM 2003). Znamienne: t\u0142umaczem jest S. Obirek, autorem przedmowy ks. W. Hryniewicz. W najwi\u0119kszej og\u00f3lno\u015bci mo\u017cna rzec, \u017ce Dupois prezentuje mniej wi\u0119cej takie tezy jak J. Cutsinger, kt\u00f3rego pogl\u0105dy omawiamy w nast\u0119pnym przypisie \u2013 aczkolwiek ciekawe jest, \u017ce francuski autor nie powo\u0142uje si\u0119 (je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119 indeks nazwisk) na \u017cadnych autor\u00f3w perennialistycznych, a raczej na 'mainstreamowych’ rzecznik\u00f3w ekumenizmu i dialogu (jak de Lubac, Schillebeeckx, Panikkar czy Griffiths). Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce te dwa \u015bwiaty (ekumenizm 'tradycjonalistyczny’ i 'modernistyczny’) spotykaj\u0105 si\u0119 na pewnym wsp\u00f3lnym polu, wi\u0119kszym by\u0107 mo\u017ce ni\u017c obie strony chcia\u0142yby przyzna\u0107.<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Dodajmy jeszcze, \u017ce zdajemy sobie spraw\u0119 z tego, i\u017c 'mainstreamowi’ ekumeni\u015bci zaprotestowaliby przeciwko naszej sugestii, \u017ce doceniaj\u0105 oni (i to na prawach r\u00f3wnych z katolicyzmem) dowoln\u0105 filozofi\u0119 czy religi\u0119, jaka tylko pojawi\u0142a si\u0119 na \u015bwiecie. W istocie nawet Dupois podkre\u015bla w niekt\u00f3rych miejscach, \u017ce jego postawa nie oznacza absolutnej akceptacji ka\u017cdej idei czy doktryny ani tym bardziej przypisywania im zawsze pochodzenia boskiego. Mieli\u015bmy jednak na my\u015bli pewn\u0105 praktyk\u0119, dobrze widoczn\u0105 od p\u00f3\u0142wiecza, kt\u00f3ra de facto<\/em> przerodzi\u0142a si\u0119 w 'dialog’ prowadzony w\u0142a\u015bciwie z ka\u017cdym, kto si\u0119 zg\u0142osi, w\u0142\u0105cznie z wszelkimi sektami. Ta praktyka wpisuje si\u0119 zreszt\u0105 w subiektywizm prze\u017cycia religijnego, typowy dla historycznego modernizmu (Blondel, Loisy). Swoj\u0105 drog\u0105, tak\u017ce w 'tradycjonalistycznym’ ekumenizmie perennialistycznym mamy zjawisko poszerzania rzekomo ortodoksyjnych pogl\u0105d\u00f3w w zgo\u0142a dowolny spos\u00f3b \u2013 tak np. o sw\u00f3j godny status walcz\u0105 w tym \u015brodowisku perenniali\u015bci lutera\u0144scy (http:\/\/www.sacredweb.com\/online_articles\/sw27_rinehart.pdf<\/a>).<\/p>\n \n [4]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Odsy\u0142amy tu do wyk\u0142adu „Can many religions all be true? – An Orthodox Perspective” (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=KvknUgy3u3c<\/a>). Cutsinger powo\u0142uje si\u0119 tu na star\u0105 metafor\u0119 g\u00f3ry, na kt\u00f3rej szczyt prowadz\u0105 rozmaite drogi. Co prawda przyznaje, \u017ce niekt\u00f3re \u015bcie\u017cki mog\u0105 by\u0107 zwodnicze i de facto <\/em>oddala\u0107 od celu, tym niemniej zaznacza, \u017ce: „(…) m\u00f3wi\u0105c og\u00f3lnie, powiedzia\u0142bym, \u017ce hinduizm, buddyzm, judaizm, chrze\u015bcija\u0144stwo i islam powinny by\u0107 postrzegane jako zbawcze \u015brodki powrotu do naszego \u017ar\u00f3d\u0142a”<\/em>\u00a0\u00a0 [saving means of return to our origin]. Dodaje te\u017c, \u017ce ta lista nie obejmuje wszystkich prawdziwych religii, a jednocze\u015bnie nie ka\u017cda forma tych pi\u0119ciu tradycji jest prawid\u0142owa. Rozwa\u017ca r\u00f3wnie\u017c znany cytat biblijny (J 14,6 – „Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie”). Zadaje sobie i s\u0142uchaczom pytanie, kto wypowiada te s\u0142owa \u2013 i stwierdza, \u017ce jest to Wieczne S\u0142owo, Syn Bo\u017cy, Druga Osoba Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (co nie budzi zastrze\u017ce\u0144), ale jednocze\u015bnie oddziela tego\u017c Syna od historycznego Jezusa: „Jest wi\u0119c wielkim b\u0142\u0119dem mylenie jedyno\u015bci jednorodzonego i wiecznego Syna Bo\u017cego z rzekom\u0105 wyj\u0105tkowo\u015bci\u0105 <\/em>[supposed singularity] jego historycznej manifestacji w Palestynie pierwszego wieku”<\/em>.\u00a0 Cutsinger zapewnia, \u017ce nie neguje jedyno\u015bci Syna Bo\u017cego, ale upiera si\u0119 („I would insist very strongly”<\/em>), \u017ce „nie ma biblijnych lub dogmatycznych podstaw, by przypuszcza\u0107, \u017ce ten Jeden Syn ograniczy\u0142 swe dzie\u0142o zbawcze do wcielonej obecno\u015bci w Jezusie”<\/em>.<\/p>\n \n [5]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Rodzi si\u0119 zreszt\u0105 pytanie o to, dlaczego \u00f3w „Jezus historyczny” nie objawi\u0142 swoim uczniom, \u017ce jego konkretna \u015bcie\u017cka jest tylko jedn\u0105 z kilku, by\u0107 mo\u017ce nawet wielu \u2013 tylko wyra\u017anie dawa\u0142 do zrozumienia (skoro generalnie tak w\u0142a\u015bnie pojmowano to w chrze\u015bcija\u0144stwie, zw\u0142aszcza katolickim, przez ca\u0142e stulecia), \u017ce droga na szczyt g\u00f3ry jest wytyczona jednoznacznie. Naturalnie mo\u017cna tu udzieli\u0107 paru odpowiedzi \u2013 ale czy b\u0119d\u0105 one satysfakcjonuj\u0105ce? Mo\u017cemy np. powiedzie\u0107, \u017ce uczniowie nie byli gotowi na to przes\u0142anie, nie byli mentalnie przygotowani. Ale czy naprawd\u0119 przyj\u0119cie pogl\u0105du, \u017ce „istnia\u0142y, istniej\u0105 i istnie\u0107 b\u0119d\u0105 jeszcze inne wiary, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek mo\u017ce znale\u017a\u0107 zbawienie” by\u0142oby dla nich a\u017c takim prze\u0142omem \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119, ile prze\u0142om\u00f3w Chrystus wprowadzi\u0142 i bez tego? B\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a, uda\u0142oby si\u0119 dzi\u0119ki temu unikn\u0105\u0107 cho\u0107by licznych wojen religijnych, a poza tym prawda, zw\u0142aszcza w tak zasadniczej sprawie, powinna mie\u0107 przewag\u0119\u00a0 ponad przyzwyczajeniami aposto\u0142\u00f3w.<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Mo\u017cna te\u017c sugerowa\u0107, \u017ce sam Jezus \u2013 \u00f3w „historyczny Jezus”, cie\u015bla z Nazaretu, w\u0119drowny nauczyciel religijny \u2013 nie mia\u0142 pe\u0142nej \u015bwiadomo\u015bci owej 'perennialistycznej’ prawdy. To jednak prowadzi\u0142oby nas na jeszcze dalsze manowce (niekt\u00f3rzy oczywi\u015bcie ochocz\u0105 tam brn\u0105) \u2013 musieliby\u015bmy np. przyj\u0105\u0107, \u017ce Jezus (nauczycieli z Galilei, ze swoim cia\u0142em i psychik\u0105) by\u0142 tylko „no\u015bnikiem” S\u0142owa Bo\u017cego, \u017ce jego wiedza (rozumiana potocznie \u2013 jako zas\u00f3b informacji) nie by\u0142a w \u017caden spos\u00f3b cudowna, lecz limitowana kulturowymi czy socjalnymi ograniczeniami, \u017ce swoj\u0105 bosko\u015b\u0107 u\u015bwiadomi\u0142 on sobie jedynie cz\u0119\u015bciowo lub u\u015bwiadamia\u0142 stopniowo itd.<\/p>\n \n [6]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Przytoczmy kilka szerszych cytat\u00f3w:<\/p>\n \u00a0<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Dorasta\u0142em w Haridwarze, jednym ze \u015bwi\u0119tych miast Indii i w latach m\u0142odo\u015bci \u017cy\u0142em jako prawowierny hinduista. Jako \u017ce przyj\u0105\u0142em yajnopavit\u0119 (\u015bwi\u0119t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119), mog\u0119 rzec, i\u017c z hinduistycznego punktu widzenia jestem dvija (podw\u00f3jnie urodzony). Ale po \u015bmierci mego ojca powr\u00f3ci\u0142em do Ameryki, gdzie moja matka by\u0142a zasadniczo samotna. Jako \u017ce by\u0142o w\u00f3wczas dla mnie niemo\u017cliwe \u017cycie w Ameryce jako hinduista, natomiast \u017cycie bez jakiejkolwiek tradycyjnej afiliacji by\u0142o wed\u0142ug mnie czym\u015b na kompletnie zwierz\u0119cym poziomie, przyst\u0105pi\u0142em do katolicyzmu, kt\u00f3ry uzna\u0142em za zupe\u0142nie zgodny z moim hinduistycznym ogl\u0105dem rzeczy.\u00a0 <\/em>(http:\/\/www.svabhinava.org\/friends\/joaquinalbaicin\/RamaCoom-english-frame.php<\/a>)<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Konwersja to temat zar\u00f3wno z\u0142o\u017cony, jak i prosty, zale\u017cnie od \u0142aski Bo\u017cej. Skoro jako hinduist\u0119 nauczono mnie, by kocha\u0107 Boga i mu s\u0142u\u017cy\u0107, to dlaczego nie mia\u0142bym kontynuowa\u0107 tej wiary, gdy zosta\u0142em katolikiem? I c\u00f3\u017c jest zaskakuj\u0105cego w odczuwaniu dyskomfortu w czysto \u015bwieckim spo\u0142ecze\u0144stwie? Studiowa\u0142em wiar\u0119 przez oko\u0142o dwa lata nim zacz\u0105\u0142em stara\u0107 si\u0119 o chrzest. Mam zreszt\u0105, dzi\u0119ki Bogu, cokolwiek niezwyk\u0142e pod\u0142o\u017ce. Moja rodzina zawiera\u0142a w sobie zar\u00f3wno jezuickich ksi\u0119\u017cy jak i hinduskich mnich\u00f3w. Gdy by\u0142em m\u0142ody, wpierw w rzeczywisto\u015b\u0107 Boga wprowadzi\u0142 mnie hinduski mnich. \u017by\u0142em z hinduistami i sufickimi muzu\u0142manami tak jak i z wieloma cudownymi katolikami. Wiele z tych os\u00f3b czu\u0142o do swojej religii to, co ja do mojej. Nie podejmuj\u0119 si\u0119 os\u0105dza\u0107 ich wierze\u0144, wiem tylko, \u017ce byli lud\u017ami modlitwy i kochali Boga – oraz czuj\u0119, \u017ce mogli nale\u017ce\u0107 do tych, o kt\u00f3rych Pius X powiedzia\u0142, i\u017c nale\u017c\u0105 do duszy Ko\u015bcio\u0142a. Ale jak to m\u00f3wi\u0105 muzu\u0142manie – „B\u00f3g wie najlepiej”.\u00a0 To nie znaczy, \u017ce jestem przeciwko konwersji – i raduj\u0119 si\u0119 z nauczania, gdy tylko jest okazja, o Chrystusie i Chrystusie ukrzy\u017cowanym. Winno by\u0107 absolutnie jasne, \u017ce nikt nie mo\u017ce by\u0107 zbawiony przez b\u0142\u0105d. Ci na zewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rzy zostaj\u0105 zbawieni, s\u0105 zbawieni przez S\u0142owo Bo\u017ce (Logos), kt\u00f3ry jest Naszym Panem Jezusem Chrystusem. Od czasu mej konwersji nigdy nie oddali\u0142em si\u0119 od tradycyjnej wiary katolickiej, cho\u0107 wiele razy odpad\u0142em od \u0142aski. My\u015bl\u0119, \u017ce moje pisma \u015bwiadcz\u0105 o mojej ortodoksji. My\u015bl\u0119, \u017ce wszelkie pom\u00f3wienia pod adresem mego katolicyzmu s\u0105 zupe\u0142nie nieusprawiedliwione.<\/em>(http:\/\/permalink.gmane.org\/gmane.culture.region.india.goa\/137830<\/a> – Reply of Rama Coomaraswamy to J. Christopher Pryor’s articles on Perennialism & Rama Coomaraswamy)<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 Jestem katolikiem po pierwsze i przede wszystkim. Jestem perennialist\u0105 w takim zakresie, w jakim prawda, gdziekolwiek znaleziona, ma – jak m\u00f3wi \u015bw. Tomasz – Ducha \u015awi\u0119tego za swego autora. Wiele zyska\u0142em dzi\u0119ki lekturze tzw. autor\u00f3w perennialistycznych, w tym mojego ojca – ale zawsze jako katolik. <\/em>(http:\/\/www.geocities.ws\/prakashjm45\/ad.ramac.neopaganism.html<\/a>)<\/p>\n \n [7]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 http:\/\/www.worldwisdom.com\/public\/authors\/Rama-Coomaraswamy.aspx<\/a> \u2013 Rama Coomaraswamy nie posuwa si\u0119 tu wprost do tak daleko posuni\u0119tej relatywizacji „historycznego Jezusa” jak Coomaraswamy, niemniej podobne w\u0105tki przebijaj\u0105 si\u0119 u niego w spos\u00f3b po\u015bredni. Z wielk\u0105 rewerencj\u0105 m\u00f3wi np. o swoim ojcu, Anandzie, referuj\u0105c jego pogl\u0105dy w spos\u00f3b w zasadzie bezkrytyczny: „(…) z pewno\u015bci\u0105 wierzy\u0142 on, \u017ce Prawda zawsze by\u0142a z nami w tej czy innej formie (…), bo gdy \u015bwiat si\u0119 starza\u0142, a ludzie zapominali o wiecznych prawdach, w\u00f3wczas Boskie Mi\u0142osierdzie odnawia\u0142o je w ten spos\u00f3b”<\/em> (tj. objawiaj\u0105c odpowiedni\u0105 form\u0119 religijn\u0105, jak mo\u017cna wnosi\u0107 z kontekstu).<\/p>\n \n [8]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Tak\u0105 tez\u0119 Schuon stawia w swej ksi\u0105\u017cce „Transcendentna jedno\u015b\u0107 religii”, wydanej w roku 1953. Ucieka si\u0119 on tam do jeszcze ciekawszych argument\u00f3w, np. ilo\u015bciowych \u2013 \u017ce oto Opatrzno\u015b\u0107 w swej dobroci z pewno\u015bci\u0105 nie pozwoli\u0142aby, by tak wielka liczba ludzi, nieraz wybitnych, przez tak d\u0142ugi czas ulega\u0142a zwodzeniu i b\u0142\u0119dowi, a zatem islam musi by\u0107 r\u00f3wnie\u017c chciany przez Boga.<\/p>\n [9]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Przyk\u0142ad nie jest teoretyczny, to autentyczna sugestia jednego z krajowych autor\u00f3w katolickich, poczyniona na marginesie dyskusji nad niszczeniem poga\u0144skich zabytk\u00f3w Mezopotamii przez Pa\u0144stwo Islamskie.<\/p>\n \n [10]<\/a>\u00a0\u00a0 Je\u015bli chodzi o drug\u0105 kwesti\u0119, to znanym nam przyk\u0142adem jest tu pewien marginalny sedewakantysta z USA \u2013 Richard Joseph Michael Ibranyi, prezentuj\u0105cy poza tym tak\u017ce wiele innych kuriozalnych pogl\u0105d\u00f3w. W kwestii pierwszej mamy z jednej strony przyk\u0142ady z rodzimego undergroundu <\/em>katolickiego (http:\/\/kulturadobra.pl\/herkules\/<\/a>), z drugiej za\u015b zdajemy sobie spraw\u0119, i\u017c pogl\u0105d o niemoralno\u015bci i sataniczno\u015bci mit\u00f3w antycznych by\u0142 obecny tak\u017ce w my\u015bli niekt\u00f3rych Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a czy te\u017c, og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, autor\u00f3w wczesnochrze\u015bcija\u0144skich. Nie by\u0142 to jednak pogl\u0105d jedyny, przynajmniej je\u015bli bra\u0107 go w skrajnej formie, nie jest niczym obowi\u0105zkowym i nieomylnym, a ostatecznie przecie\u017c nigdzie nie twierdzili\u015bmy, \u017ce 'fundamentalizm’ (poj\u0119ty tak jak w naszym tek\u015bcie) to dzie\u0142o czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Przeciwnie wr\u0119cz, by\u0142 on obecny i wr\u0119cz wiod\u0105cy w wielu miejscach i okresach chrze\u015bcija\u0144stwa, w tym katolicyzmu, cho\u0107 pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pewne pierwiastki my\u015blenia 'tradycjonalistycznego’. Mo\u017cemy tu wymieni\u0107 np. my\u015bl Klemensa Aleksandryjskiego, proces chrystianizacji ludowego poga\u0144stwa w Europie (dobrze opisany w „Mitologii chrze\u015bcija\u0144skiej” P. Waltera) – czy pewna przychylno\u015b\u0107 jezuickich misjonarzy wzgl\u0119dem tradycyjnej kultury chi\u0144skiej (kwestia ryt\u00f3w chi\u0144skich, co prawda rozwi\u0105zana przez Rzym raczej na spos\u00f3b 'fundamentalistyczny’).<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Dodajmy jeszcze, \u017ce je\u015bli chodzi o religi\u0119 antyku, to zdajemy sobie spraw\u0119 z faktu, \u017ce my\u015bliciele wczesnochrze\u015bcija\u0144scy na og\u00f3\u0142 rozr\u00f3\u017cniali trzy jej warstwy: mitologi\u0119, rytua\u0142 i filozofi\u0119, przy czym je\u015bli do czego\u015b odnosili si\u0119 z sympati\u0105, to w\u0142a\u015bnie do filozofii, a nie dw\u00f3ch do dw\u00f3ch pierwszych aspekt\u00f3w. Inna rzecz, \u017ce \u00f3wczesne poga\u0144stwo nierzadko mia\u0142o ju\u017c bardzo zdegenerowan\u0105 (moralnie i teologicznie) form\u0119, a jednocze\u015bnie oczywiste jest, \u017ce relacja pomi\u0119dzy nim a walcz\u0105cym o uznanie chrystianizmem mia\u0142a charakter silnie konfliktowo-polemiczny. Wieki p\u00f3\u017aniej kurz opad\u0142 i stosunek katolickich intelektualist\u00f3w do dziedzictwa antyku (w tym r\u00f3wnie\u017c Homera, Hezjoda czy autor\u00f3w rzymskich) sta\u0142 si\u0119 du\u017co bardziej przychylny \u2013 i w p\u0142ynny spos\u00f3b dorobek ten wpisa\u0142 si\u0119 w ca\u0142okszta\u0142t kultury Zachodu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Oba poj\u0119cia, o kt\u00f3rych b\u0119dziemy m\u00f3wi\u0107, nale\u017cy rozumie\u0107 przede wszystkim jako abstrakty i zarazem ekstrakty pewnych zachowa\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w. Abstrakty \u2013 w tym sensie, \u017ce […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":26942,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"W og\u00f3le zreszt\u0105 podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy religiami nie przera\u017caj\u0105 tradycjonalisty. Nie uwa\u017ca ich za dow\u00f3d na r\u00f3wnoczesn\u0105 wzgl\u0119dno\u015b\u0107 czy tym bardziej fa\u0142szywo\u015b\u0107 wszystkich wyzna\u0144 (tzn. mo\u017ce doj\u015b\u0107 do takiego wniosku, ale wtedy przestanie by\u0107 tradycjonalist\u0105 niejako z definicji). Nie ogarnia go te\u017c paniczna potrzeba zaprzeczania faktom po to tylko, by spod metodologii religioznawstwa por\u00f3wnawczego wyj\u0105\u0107 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 tradycj\u0119 (czyli np. katolicyzm, prawos\u0142awie, sunnizm czy szyizm). Tego rodzaju l\u0119k nie chwyta go za serce, poniewa\u017c dla tradycjonalisty podobie\u0144stwa i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy religiami to wr\u0119cz dodatkowy argument za jego w\u0142asn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 (w kt\u00f3rej zwykle b\u0119dzie upatrywa\u0107 zwie\u0144czenia pozosta\u0142ych, wcze\u015bniejszych czy konkurencyjnych) \u2013 a ju\u017c na pewno argument za tym, \u017ce religijny spos\u00f3b my\u015blenia to warto\u015b\u0107 sama w sobie oraz zjawisko odwieczne i naturalne dla cz\u0142owieka.","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[13],"tags":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/okl_okl_6209.jpg?fit=1241%2C1261&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-70x","jetpack-related-posts":[{"id":25564,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=25564","url_meta":{"origin":26941,"position":0},"title":"Polska: Wildstein broni Grossa","date":"18 maja 2016","format":false,"excerpt":"Bronis\u0142aw Wildstein jest przeciwny odebraniu\u00a0 Janowi Tomaszowi Grossowi\u00a0Krzy\u017ca Kawalerskiego Orderu Zas\u0142ugi Rzeczpospolitej Polskiej. \u2013\u00a0Jestem bardzo krytyczny wobec pisarstwa prof. Jana Tomasza Grossa. (...).\u00a0Je\u017celi kto\u015b nie trzyma si\u0119 fakt\u00f3w w tego typu konkretnych kwestiach, to mo\u017cna mie\u0107 obawy, \u017ce generalnie mistyfikuje histori\u0119. (...).\u00a0Uwa\u017cam, \u017ce Gross histori\u0119 mistyfikuje, co jest mu bardzo\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"wildstein_gross","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/05\/wildstein_gross.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":10191,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=10191","url_meta":{"origin":26941,"position":1},"title":"Rosja: Wykryli\u015bmy start rakiet balistycznych","date":"3 wrze\u015bnia 2013","format":false,"excerpt":"Ministerstwo obrony Rosji poinformowa\u0142o, \u017ce rosyjskie radary dalekiego zasi\u0119gu (Armavir) dzi\u015b rano (godz. 8.16 czasu polskiego) wykry\u0142y start dw\u00f3ch rakiet balistycznych z centralnej cz\u0119\u015bci Morza \u015ar\u00f3dziemnego, przemieszczaj\u0105cych si\u0119 w kierunku wschodniej masy l\u0105dowej. Rosyjska ambasada w Damaszku nie posiada \u017cadnych informacji na temat ewentualnego ataku na Syri\u0119. W Damaszku nie\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/09\/indeks1.jpeg?fit=235%2C214&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":37751,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=37751","url_meta":{"origin":26941,"position":2},"title":"Wybory w USA: Trump nie we\u017amie udzia\u0142u w debacie zdalnej","date":"9 pa\u017adziernika 2020","format":false,"excerpt":"Prezydent USA Donald Trump o\u015bwiadczy\u0142 w czwartek, \u017ce nie we\u017amie udzia\u0142u w debacie prezydenckiej ze swym konkurentem do Bia\u0142ego Domu Joe Bidenem. Deklaracja pad\u0142a tu\u017c po tym, jak Komisja ds. Debat Prezydenckich og\u0142osi\u0142a, \u017ce druga debata zaplanowana na 15 pa\u017adziernika odb\u0119dzie si\u0119 zdalnie. \u201eNie b\u0119d\u0119 robi\u0107 wirtualnej debaty\u201d \u2013 zadeklarowa\u0142\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Donald-Trump-Stupid.jpg?fit=838%2C438&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":36099,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=36099","url_meta":{"origin":26941,"position":3},"title":"Polska: Prezydent \u201cpowa\u017cnie rozwa\u017cy\u0142by\u201d podpisanie ustawy o zwi\u0105zkach partnerskich","date":"3 lutego 2020","format":false,"excerpt":"Andrzej Duda przyzna\u0142 si\u0119 w rozmowie z tygodnikiem \"Wprost\", \u017ce gdyby na jego biurko trafi\u0142a ustawa dot. zwi\u0105zk\u00f3w partnerskich, to powa\u017cnie by si\u0119 zastanowi\u0142 nad jej podpisaniem. Prezydent podkre\u015bla, \u017ce jego ewentualna aprobata zale\u017ca\u0142aby od tego, jakie konkretne rozwi\u0105zania proponowa\u0142oby nowe prawo. \u201eGdyby chodzi\u0142o o status osoby najbli\u017cszej u\u0142atwiaj\u0105cy takie\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/b6c881b073814341aae27fe6f66a.jpeg?fit=839%2C559&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":21494,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21494","url_meta":{"origin":26941,"position":4},"title":"Bu\u0142garia: Rosjanie nie s\u0105 naszymi wrogami","date":"2 lipca 2015","format":false,"excerpt":"Zdaniem szefa bu\u0142garskiego rz\u0105du Bojko Borysowa nie ma \u017cadnych podstaw, by Bu\u0142garzy mieli uznawa\u0107 Rosjan i Rosj\u0119 za wrog\u00f3w swojego kraju. S\u0142owa te s\u0105 reakcj\u0105 na pytanie jednego z niezrzeszonych pos\u0142\u00f3w, kt\u00f3ry chcia\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107 czy obecno\u015b\u0107 ameryka\u0144skiego sprz\u0119tu w Bu\u0142garii oznacza automatycznie uznanie Rosji za wrogie pa\u0144stwo. Jak powiedzia\u0142\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/bu\u0142garia.jpg?fit=600%2C397&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":21299,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21299","url_meta":{"origin":26941,"position":5},"title":"Emir Sader: Neokolonializm intelektualny europejskiej lewicy","date":"20 czerwca 2015","format":false,"excerpt":"Lewica europejska by\u0142a w swej istocie socjalistyczna (lub socjaldemokratyczna) lub komunistyczna. Jej komponentami by\u0142y zwi\u0105zki zawodowe i partie polityczne z reprezentacj\u0105 parlamentarn\u0105, uczestnicz\u0105ce w wyborach, zawieraj\u0105ce koalicje. Tak\u017ce ugrupowania bardziej radykalne, zazwyczaj trocki\u015bci, dzia\u0142a\u0142y wed\u0142ug identycznego scenariusza politycznego i ideologicznego. Jednym z jego problematycznych element\u00f3w by\u0142o klasyfikowanie nacjonalizmu, jako ideologii\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/06\/chavez.jpg?fit=500%2C360&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26941"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26941"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26941\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26943,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26941\/revisions\/26943"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/26942"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26941"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26941"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26941"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"imperivm_internvm\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/okl_okl_6209.jpg?resize=810%2C823\")
\n<\/strong><\/p>\n