{"id":27000,"date":"2016-10-07T19:34:00","date_gmt":"2016-10-07T17:34:00","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=27000"},"modified":"2016-10-09T00:20:32","modified_gmt":"2016-10-08T22:20:32","slug":"dusan-seges-przeglad-kluczowych-wydarzen-w-stosunkach-polsko-slowackich-w-latach-1938-1939-i-podczas-ii-wojny-swiatowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=27000","title":{"rendered":"Du\u0161an Sege\u0161: Przegl\u0105d kluczowych wydarze\u0144 w stosunkach polsko-s\u0142owackich w latach 1938-1939 i podczas II wojny \u015bwiatowej"},"content":{"rendered":"

Od Redakcji: W ramach naszego pa\u017adziernikowego cyklu artyku\u0142\u00f3w omawiaj\u0105cych stosunki polsko-s\u0142owacko-czeskie, prezentujemy Pa\u0144stwu t\u0142umaczenie z j\u0119zyka s\u0142owackiego obszernego tekstu, kt\u00f3ry stanowi pog\u0142\u0119bione studium nad koncepcjami powo\u0142ania unii polsko-s\u0142owackiej, oraz federacji polsko-czechos\u0142owackiej. Zapraszamy do lektury\u00a0– dok\u0142adnie w rocznic\u0119 spotkania ks. Jozefa Tisy i Karola Sidora z przedstawicielami polskiego MSZ w 1938 roku. (B.B.)<\/em><\/p>\n

Rozleg\u0142e zmiany polityczne i terytorialne w Europie \u015arodkowej na prze\u0142omie 1938 i 1939 roku by\u0142y konsekwencj\u0105 skomplikowanych, nawarstwiaj\u0105cych si\u0119 i wzajemnie powi\u0105zanych proces\u00f3w na arenie mi\u0119dzynarodowej, przy czym ich g\u0142\u00f3wnym katalizatorem by\u0142a agresywna polityka Niemiec. W przypadku Republiki Czechos\u0142owackiej\u00a0 dodatkow\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142 wa\u017cny czynnik wewn\u0119trzny. Zwi\u0105zany by\u0142 z heterogeniczn\u0105 struktur\u0105 pa\u0144stwa, a tak\u017ce z ambicjami i \u017c\u0105daniami tych narod\u00f3w i grup narodowo\u015bciowych, kt\u00f3re systematycznie wchodzi\u0142y w coraz wi\u0119kszy konflikt z centralistycznym modelem systemu \u010cSR. Moment kulminacyjny nast\u0105pi\u0142 w chwili, gdy Czechos\u0142owacja w roku 1938 znalaz\u0142a si\u0119 pod siln\u0105 presj\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105. Wynikiem tych proces\u00f3w by\u0142a w pierwszej fazie destabilizacja pa\u0144stwa, a nast\u0119pnie jego rozbicie w marcu 1939 roku. W\u0142a\u015bnie w tym dynamicznym okresie kwestia s\u0142owacka wysun\u0119\u0142a si\u0119 naprz\u00f3d i dlatego jest spraw\u0105 logiczn\u0105, \u017ce znalaz\u0142o to r\u00f3wnie\u017c swoje odzwierciedlenie w wa\u017cnych wydarzeniach dla stosunk\u00f3w s\u0142owacko-polskich.<\/p>\n

Zainteresowanie Polski S\u0142owacj\u0105 wynika\u0142o zar\u00f3wno z czynnik\u00f3w zwi\u0105zanych z bezpo\u015brednim s\u0105siedztwem obydwu kraj\u00f3w, jak i polskich plan\u00f3w geopolitycznych i tych zwi\u0105zanych z polityk\u0105 bezpiecze\u0144stwa, z perspektywy kt\u00f3rych terytorium S\u0142owacji by\u0142o istotne. Czynnik ten nie uleg\u0142 zmianie r\u00f3wnie\u017c w nowej rzeczywisto\u015bci zwi\u0105zanej z agresywn\u0105 polityk\u0105 nazistowskich Niemiec, kt\u00f3re wsp\u00f3lnie ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim i wojskami s\u0142owackimi zaatakowa\u0142y Polsk\u0119, a nast\u0119pnie j\u0105 okupowa\u0142y. S\u0142owacja i kwestia s\u0142owacka by\u0142y relewantnymi tematami dla polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie na czele z genera\u0142em W\u0142adys\u0142awem Sikorskim, kt\u00f3ry po wrze\u015bniowej katastrofie roku 1939 oraz oficjalnym uznaniu dyplomatycznym przez Francj\u0119, Wielk\u0105 Brytani\u0119 i Stany Zjednoczone, by\u0142 prawnym kontynuatorem pa\u0144stwa polskiego.<\/p>\n

Tak jak dla polskiej dyplomacji i polskiego rz\u0105du przed wrze\u015bniem 1939, tak i dla Sikorskiego kwestia s\u0142owacka nie by\u0142a zagadnieniem samodzielnym. Pocz\u0105tkowo by\u0142a rozwijana w kontek\u015bcie rewizji stosunku Polski do swoich s\u0105siad\u00f3w, a zw\u0142aszcza obszaru Czech i S\u0142owacji, a nast\u0119pnie wzgl\u0119dem politycznej reprezentacji Czechos\u0142owacji na uchod\u017astwie \u2013 Czechos\u0142owackiego Komitetu Narodowego pod przyw\u00f3dztwem Edvarda Bene\u0161a, oraz Czesko-S\u0142owackiej Rady Narodowej kierowanej przez Milana Hod\u017e\u0119. W perspektywie globalnej priorytetem dla Polak\u00f3w by\u0142o osi\u0105gni\u0119cie takich gwarancji bezpiecze\u0144stwa, aby wrze\u015bniowa katastrofa ju\u017c nigdy si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142a. Dlatego premier gen. Sikorski na posiedzeniu Rady Ministr\u00f3w polskiego rz\u0105du w dniu 10 pa\u017adziernika 1939 roku og\u0142osi\u0142 konieczno\u015b\u0107 zorganizowania w Europie \u015arodkowej bloku na czele z Polsk\u0105, kt\u00f3ry by\u0142by przeciwwag\u0105 dla Niemiec i Rosji. Przewarto\u015bciowanie stosunk\u00f3w z Czechos\u0142owacj\u0105 i innymi krajami by\u0142o zwi\u0105zane z koncepcj\u0105 integracji europejskiej opartej na systemie regionalnych federacji, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z doktryn polskiej polityki zagranicznej podczas II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

Okres od jesieni 1939 do po\u0142owy roku 1940 charakteryzowa\u0142 si\u0119 aktywnymi dzia\u0142aniami polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie w kwestii s\u0142owackiej. Aktywno\u015b\u0107 ta przejawia\u0142a si\u0119 na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach, za\u015b w pierwszej kolejno\u015bci skupiono si\u0119 na uzupe\u0142nianiu informacyjnych deficyt\u00f3w za po\u015brednictwem zbierania informacji na temat polskiej, mi\u0119dzywojennej polityki na S\u0142owacji (g\u0142\u00f3wnie tej z lat trzydziestych XX wieku). Polski rz\u0105d uwa\u017cnie przygl\u0105da\u0142 si\u0119 aktualnym wydarzeniom w \u0142onie czesko-s\u0142owackiego politycznego uchod\u017astwa, a zw\u0142aszcza rywalizacji pomi\u0119dzy M. Hod\u017e\u0105 i E. Bene\u0161em o przyw\u00f3dztwo w ramach czesko-s\u0142owackiego zagranicznego ruchu oporu.<\/p>\n

Kwestia uznania Pa\u0144stwa S\u0142owackiego przez polski rz\u0105d na uchod\u017astwie i polskie materia\u0142y informacyjne o stosunkach polsko-s\u0142owackich w latach 1938-1939<\/strong><\/p>\n

Pocz\u0105tki polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie nie by\u0142y \u0142atwe. Liczne zmiany personalne na kierowniczych stanowiskach, oraz prowizoryczne warunki w nowym \u015brodowisku przyczyni\u0142y si\u0119 do tego, \u017ce w niekt\u00f3rych kwestiach rz\u0105d nie dysponowa\u0142 jasnym obrazem sytuacji i odczuwa\u0142 deficyt informacyjny. Bezpo\u015brednio po powstaniu rz\u0105du emigracyjnego, musia\u0142 si\u0119 on zaj\u0105\u0107 kwesti\u0105 wyja\u015bnienia prawnego statusu stosunk\u00f3w Polski z Czechos\u0142owacj\u0105, a nast\u0119pnie z Republik\u0105 S\u0142owacj\u0105, oraz Protektoratem Czech i Moraw. Radca prawny MSZ Witold Adam Korsak wypracowa\u0142 memorandum dla premiera Sikorskiego, w kt\u00f3rym informowa\u0142 go, \u017ce o ile polskie w\u0142adze uzna\u0142y Protektorat de facto<\/em>, tak Republik\u0119 S\u0142owack\u0105 uzna\u0142y de iure<\/em> i nawi\u0105za\u0142y z ni\u0105 oficjalne stosunki dyplomatyczne. Na potwierdzenie informacji na temat uznania Republiki S\u0142owackiej przez Polsk\u0119 Korsak pisa\u0142: Telegraficzn\u0105 odpowied\u017a b. ministra Becka na depesz\u0119 ks. Tisy, ustanowienie poselstwa RP w Bratys\u0142awie na czele z charg\u00e9 d\u2019affaires, a nast\u0119pnie ustanowienie s\u0142owackiego poselstwa na czele z pos\u0142em Szathm\u00e1rym (\u2026) nale\u017cy postrzega\u0107 jako uznanie S\u0142owacji de iure przez w\u0142adze polskie.<\/em><\/p>\n

Dla pe\u0142nego obrazu sytuacji przytoczmy \u00f3w wspomniany telegram J\u00f3zefa Becka z 14 marca 1939 roku, kt\u00f3ry by\u0142 reakcj\u0105 na aktualne wydarzenia w Czecho-S\u0142owacji. Po konstatacji, \u017ce polski rz\u0105d zawsze uwa\u017ca\u0142 Czechos\u0142owacj\u0119 za pa\u0144stwo \u201eprowizoryczne\u201d doda\u0142, \u017ce opinia polska odnosi\u0142a si\u0119 zawsze z sympati\u0105 do d\u0105\u017ce\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowych s\u0142owackich, a Rz\u0105d polski zawsze zajmowa\u0142 stanowisko, \u017ce S\u0142owacy powinni by\u0107 podmiotem polityki, a nie obiektem<\/em>. W dalszej kolejno\u015bci Beck wspomnia\u0142 \u2013 co mo\u017cna uzna\u0107 za dow\u00f3d na to, \u017ce polski rz\u0105d nie robi\u0142 sobie iluzji odno\u015bnie niezale\u017cno\u015bci Pa\u0144stwa S\u0142owackiego \u2013 \u017ce stosunek Polski do nowego pa\u0144stwa b\u0119dzie zale\u017cny od tego, w jakiej mierze b\u0119dzie to pa\u0144stwo przejawem normalnego rozwoju \u017cycia politycznego narodu s\u0142owackiego.<\/p>\n

Po 1 wrze\u015bnia sytuacja uleg\u0142a jednak zmianie. Juraj Sl\u00e1vik, pose\u0142 \u010cSR w Warszawie (1936-1939) i cz\u0142onek Czechos\u0142owackiego Komitetu Narodowego, odwiedzi\u0142 pod koniec pa\u017adziernika 1939 roku ministra spraw zagranicznych Augusta Zalewskiego, kt\u00f3ry mu oznajmi\u0142, \u017ce z uwagi na fakt, \u017ce Polska nie ma ju\u017c swojego przedstawicielstwa dyplomatycznego na S\u0142owacji, rozdzia\u0142 polsko-s\u0142owackich stosunk\u00f3w dyplomatycznych zosta\u0142 zako\u0144czony. Warto wspomnie\u0107, \u017ce szef polskiej dyplomacji nie wskaza\u0142 przy tym na udzia\u0142 s\u0142owackiego wojska w ataku na Polsk\u0119. To lapidarne wyja\u015bnienie determinowa\u0142o podej\u015bcie polskiego rz\u0105du na emigracji do Republiki S\u0142owackiej podczas ca\u0142ego okresu II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

Dyplomatyczne uznanie Republiki S\u0142owackiej przez Polsk\u0119 i kwestia jego wa\u017cno\u015bci by\u0142a tylko jednym z wielu temat\u00f3w obecnych przy retrospektywnym spojrzeniu na wcze\u015bniejsze wydarzenia w stosunkach polsko-s\u0142owackich.<\/p>\n

Przedstawiciele polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie s\u0142usznie zak\u0142adali, \u017ce ju\u017c na wst\u0119pnych spotkaniach i rozmowach z czeskimi i s\u0142owackimi politykami emigracyjnymi wszystkie te zagadnienia zostan\u0105 ponownie poruszone. W celu uzyskania szczeg\u00f3\u0142owego wgl\u0105du w przebieg wa\u017cnych wydarze\u0144 z pespektywy stosunk\u00f3w polsko-czesko-s\u0142owackich, oraz unikni\u0119cia nieporozumie\u0144 podczas rozm\u00f3w z czeskimi i s\u0142owackimi politykami na emigracji, kierownictwo Ministerstwa Spraw Zagranicznych wzywa\u0142o wybranych dyplomat\u00f3w, aby udzielali informacji na temat tych wydarze\u0144. Trzeba przy tym doda\u0107, \u017ce wspomniani dyplomaci byli nominowani na swoje stanowiska jeszcze przez dawny re\u017cim sanacyjny; poza kilkoma wyj\u0105tkami, przetrwali oni na swoich stanowiskach w polskiej s\u0142u\u017cbie dyplomatycznej do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej. W wyniku akcji polski rz\u0105d emigracyjny zyska\u0142 materia\u0142y informacyjne na temat r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w stosunk\u00f3w polsko-czesko-s\u0142owackich, kt\u00f3re wspomniani dyplomaci wysy\u0142ali do MSZ na pocz\u0105tku wojny. Dokumenty pos\u0142u\u017cy\u0142y jako podk\u0142ad informacyjny dla polskich instytucji rz\u0105dowych. Dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c spraw zwi\u0105zanych z wyja\u015bnieniem polskiej polityki zagranicznej w kwestii s\u0142owackiej przed 1 wrze\u015bnia 1939 roku. S\u0105 one \u017ar\u00f3d\u0142em informacji na temat rozwoju sytuacji na S\u0142owacji, a zw\u0142aszcza polsko-s\u0142owackich kontakt\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w wyja\u015bnia stanowisko polskich dyplomat\u00f3w wzgl\u0119dem S\u0142owacji, a tak\u017ce Czechos\u0142owacji, oraz konkretyzuje plany Rzeczpospolitej w tej przestrzeni. Warte uwagi s\u0105 r\u00f3wnie\u017c warto\u015bciuj\u0105ce spostrze\u017cenia na temat s\u0142owackich polityk\u00f3w, podobnie jak stopie\u0144 rozeznania w s\u0142owackich realiach, jaki reprezentowali polscy dyplomaci.<\/p>\n

Pierwszy z dokument\u00f3w, kt\u00f3ry w tej perspektywie jest szczeg\u00f3lnie relewantny, to materia\u0142 o nazwie \u201eNotatka w sprawach s\u0142owackich\u201d autorstwa Zbigniewa Jakubskiego. Dyplomata ten by\u0142 w okresie 1933-1937 polskim wicekonsulem w Bratys\u0142awie, a na prze\u0142omie lat 1938-1939 pracowa\u0142 w MSZ jako ekspert w kwestiach s\u0142owackich. Towarzyszy\u0142 np. Ladislavowi Szathm\u00e1ry, pos\u0142owi Republiki S\u0142owackiej w Warszawie, kt\u00f3ry 2 wrze\u015bnia 1939 roku w wieczornej audycji Polskiego Radia pot\u0119pi\u0142 atak na Polsk\u0119, protestowa\u0142 przeciwko obsadzeniu S\u0142owacji przez niemieckie wojska i u\u017cyciu jej jako bazy wojskowej do ataku na Polsk\u0119, a tak\u017ce wzywa\u0142 S\u0142owak\u00f3w, aby przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do ruchu oporu. Swoj\u0105 \u201eNotatk\u0119\u2026\u201d, kt\u00f3ra w rzeczywisto\u015bci jest obszernym materia\u0142em, Jakubski napisa\u0142 23 listopada 1939 roku w Czerniowcach na \u017c\u0105danie polskiego poselstwa w Bukareszcie, kr\u00f3tko po ewakuacji do Rumunii. Czerpa\u0142 przy tym ze swoich do\u015bwiadcze\u0144 i kontakt\u00f3w, kt\u00f3re zdoby\u0142 podczas swojej dzia\u0142alno\u015bci na S\u0142owacji. G\u0142\u00f3wn\u0105 zawarto\u015bci\u0105 materia\u0142u jest przegl\u0105d wydarze\u0144 z okresu mi\u0119dzywojennego. Wed\u0142ug Jakubskiego przyczyn\u0105 z\u0142ych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Czechami, a S\u0142owakami, by\u0142y centralizm czeskiej w\u0142adzy i pryncypium czechos\u0142owakizmu<\/em>, kt\u00f3re S\u0142owakom odbiera\u0142o podstawowe prawa, jak np. zachowanie kulturowej i j\u0119zykowej odr\u0119bno\u015bci. Jakubski uwa\u017ca\u0142, \u017ce zasadniczymi b\u0142\u0119dami pope\u0142nionym przez Czech\u00f3w by\u0142 brak zrozumienia dla narodowego dojrzewania S\u0142owak\u00f3w, oraz nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 wykorzystania m\u0142odego s\u0142owackiego patriotyzmu na rzecz wsp\u00f3lnego pa\u0144stwa<\/em>, nawet za cen\u0119 ma\u0142ych ust\u0119pstw<\/em>. Rozpad Czechos\u0142owacji i powstanie niepodleg\u0142ej S\u0142owacji autor uwa\u017ca\u0142 za dow\u00f3d na to, \u017ce czechos\u0142owakizm by\u0142 polityczn\u0105 fikcj\u0105. S\u0105dzi\u0142, \u017ce cho\u0107 Pa\u0144stwo S\u0142owackie zosta\u0142o wywalczone przez cudze si\u0142y<\/em>, a jego charakter by\u0142 odleg\u0142y od faktycznej niepodleg\u0142o\u015bci, umo\u017cliwia\u0142o ono S\u0142owakom swobodny narodowy rozw\u00f3j, oraz mog\u0142o wytworzy\u0107 warunki dla uzyskania pe\u0142nej dojrza\u0142o\u015bci narodowej i osi\u0105gn\u0105\u0107 prawdziw\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. Negatywnie ocenia\u0142 decyzj\u0119 polskiego rz\u0105du z pa\u017adziernika 1938 roku, aby anektowa\u0107 terytorium, kt\u00f3re S\u0142owacy uwa\u017cali za czysto s\u0142owack\u0105 ziemi\u0119<\/em>. Ponowne przy\u0142\u0105czenie tego terytorium do S\u0142owacji po wrze\u015bniowym ataku w 1939 roku by\u0142o wed\u0142ug niego gorzk\u0105 odp\u0142at\u0105<\/em> za wspomnian\u0105 akcj\u0119. Jednak\u017ce okupacja Polski przez niemieckie i sowieckie wojska mia\u0142a wywo\u0142ywa\u0107 w\u015br\u00f3d S\u0142owak\u00f3w wsp\u00f3\u0142czucie wobec cierpie\u0144 narodu polskiego, co wed\u0142ug Jakubskiego mia\u0142o przyczyni\u0107 si\u0119 do polepszenia stosunk\u00f3w polsko-s\u0142owackich. Ciekawe s\u0105 r\u00f3wnie\u017c jego wnioski ko\u0144cowe i zalecenia dla polskiego rz\u0105du. Twierdzi\u0142, \u017ce cho\u0107 S\u0142owacja stoi jeszcze przed rozstrzygaj\u0105cymi wydarzeniami i momentami, to bardzo w\u0105tpliwe jest to, \u017ce po pora\u017cce Niemiec S\u0142owacy b\u0119d\u0105 chcieli zrzec si\u0119 w\u0142asnego pa\u0144stwa. Kwesti\u0119 s\u0142owack\u0105 traktowa\u0142 jako jeden z dojrzewaj\u0105cych problem\u00f3w Europy \u015arodkowej, kt\u00f3ry zostanie rozwi\u0105zany po wojnie<\/em>. Przekonywa\u0142, \u017ce polski rz\u0105d b\u0119dzie si\u0119 jeszcze cz\u0119sto na kwesti\u0119 s\u0142owack\u0105 napotyka\u0107. Niezale\u017cnie od tego, jak b\u0119d\u0105 uk\u0142ada\u0107 si\u0119 stosunki mi\u0119dzy Czechami i S\u0142owakami po wojnie, doradza\u0142, aby ju\u017c teraz okre\u015bli\u0107 zasady naszego stosunku do S\u0142owak\u00f3w<\/em>, przy czym ten stosunek mia\u0142 uwzgl\u0119dnia\u0107 narodow\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 S\u0142owak\u00f3w, specyficzne warunki, w jakich si\u0119 znale\u017ali, a tak\u017ce ich \u017cywe i szeroko rozpowszechnione sympatie do Polski<\/em>. Jakubski by\u0142o \u015bwiadomy tego, \u017ce nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w z politykami z Bratys\u0142awy b\u0119dzie z\u0142o\u017conym zadaniem, ale gdyby si\u0119 ono powiod\u0142o, powinno si\u0119 w\u00f3wczas wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, \u017ce Polacy nie zamierzaj\u0105 zarz\u0105dza\u0107 \u017cyciem pa\u0144stwowym i narodowym S\u0142owak\u00f3w. Polski konsul w cz\u0119\u015bci ko\u0144cowej memorandum za\u0142\u0105czy\u0142 zwi\u0119z\u0142e charakterystyki najwa\u017cniejszych s\u0142owackich osobisto\u015bci, z kt\u00f3rych pozytywnie oceni\u0142 Karola Sidora, Ferdinanda i J\u00e1na \u010eur\u010dansk\u00e9ho, Karola Klimanovsk\u00e9ho, Pavla \u010carnogursk\u00e9ho, J\u00e1na Hor\u00e1\u010dka, Franti\u0161ka Hru\u0161ovsk\u00e9ho, gen. Rudolfa Viesta i J\u00e1na Zvr\u0161kovca.<\/p>\n

Autorem drugiego dokumentu, kt\u00f3ry polskiemu rz\u0105dowi emigracyjnemu mia\u0142 pom\u00f3c w lepszej orientacji w wydarzeniach u schy\u0142ku lat trzydziestych, jest Wac\u0142aw \u0141aci\u0144ski. Z uwagi na jego ciekaw\u0105 tre\u015b\u0107, publikujemy jego \u201eNotatk\u0119\u201d datowan\u0105 na dzie\u0144 3 pa\u017adziernika 1941 roku w pe\u0142nym brzmieniu w j\u0119zyku polskim, jako dodatek do niniejszego studium. Wac\u0142aw \u0141aci\u0144ski pracowa\u0142 w latach 1932-1939 na stanowisku polskiego konsula w Bratys\u0142awie. Fakt, \u017ce \u201eNotatk\u0119\u201d napisa\u0142 dopiero na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1941 roku, nie by\u0142 przypadkowy. Po ataku wojsk sowieckich na Polsk\u0119 NKWD umie\u015bci\u0142o go w dniu 28 wrze\u015bnia 1939 roku w wi\u0119zieniu w Kamie\u0144cu Podolskim, nast\u0119pnie \u2013 podobnie jak dziesi\u0105tki tysi\u0119cy Polak\u00f3w – by\u0142 wi\u0119ziony obozach koncentracyjnych i obozach pracy na terenie ZSRR, a tak\u017ce innych wi\u0119zieniach, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to spowit\u0105 z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105 \u0141ubiank\u0119. \u0141aci\u0144ski przez pewien czas przebywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w obozie specjalnym NKWD w Kozielsku. Przypomnijmy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich je\u0144c\u00f3w z tego obozu (4410 polskich oficer\u00f3w) w kwietniu i maju 1940 roku zosta\u0142a zamordowana przez komanda NKWD w Katyniu na rozkaz \u0141awrientija P. Berii. Tylko 205 m\u0119\u017cczyzn przebywaj\u0105cych w obozie w Kozielsku unikn\u0119\u0142o \u015bmierci \u2013 zostali oni przewiezieni do obozu jenieckiego w Juchnowie. \u0141aci\u0144ski znalaz\u0142 si\u0119 prawdopodobnie w\u015br\u00f3d nich. Nasuwa si\u0119 pytanie, jak \u0141aci\u0144skiemu uda\u0142o si\u0119 unikn\u0105\u0107 losu 20 tys. polskich obywateli, kt\u00f3rych zamordowali Sowieci? S\u0142owacka historyk Dagmara \u010cierna-Lantay zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na wa\u017cny fakt, i\u017c w celu uwolnienia \u0141aci\u0144skiego z wi\u0119zienia wiele razy interweniowa\u0142 Fra\u0148o Tiso, pose\u0142 Republiki S\u0142owackiej w ZSRR (pracowa\u0142 w Moskwie od marca 1940 do maja 1941). Tiso napisa\u0142 specjaln\u0105 pro\u015bb\u0119 zaadresowan\u0105 do ludowego komisarza do spraw zagranicznych Wiaczes\u0142awa M. Mo\u0142otowa, w kt\u00f3rej wyrazi\u0142 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry w swoim czasie zrobi\u0142 wiele dobrego dla mojego narodu<\/em>. Nie jest jasne, czy interwencja pos\u0142a F. Tisy w Ludowym Komisariacie Spraw Zagranicznych wp\u0142yn\u0119\u0142a na decyzj\u0119 strony sowieckiej, jednak faktem jest, i\u017c na pocz\u0105tku czerwca 1941 roku sowieckie organy wyrazi\u0142y zgod\u0119 na opuszczenie ZSRR przez \u0141aci\u0144skiego. Czyn s\u0142owackiego pos\u0142a jest symptomatycznym dowodem na to, \u017ce stosunki s\u0142owacko-polskie podczas II wojny \u015bwiatowej pe\u0142ne s\u0105 nieoczekiwanych zwrot\u00f3w akcji i zawirowa\u0144 losu. Po opuszczeniu sowieckiego wi\u0119zienia \u0141aci\u0144ski pracowa\u0142 najpierw w poselstwie polskim w Moskwie, a od pa\u017adziernika 1941 roku w Taszkiencie. Nast\u0119pnie dzia\u0142a\u0142 w urz\u0119dzie dla polskich uchod\u017ac\u00f3w w Iranie (1942) i w polskim konsulacie generalnym w Nairobi (1942-1944).<\/p>\n

W retrospektywnym spojrzeniu na polsko-s\u0142owackie prze\u0142omowe wydarzenia lat 1938-1939 wa\u017cny udzia\u0142 mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c inny bezpo\u015bredni uczestnik, kt\u00f3ry z hierarchicznego punktu widzenia by\u0142 najwy\u017cszym przedstawicielem dyplomatycznym Rzeczpospolitej Polskiej w Republice Czechos\u0142owackiej \u2013 pose\u0142 Kazimierz Pap\u00e9e. Zanim przyjrzymy si\u0119 jego punktowi widzenia na te wydarzenia, przybli\u017cmy ich pe\u0142ny kontekst, w tym r\u00f3wnie\u017c kontakty Pap\u00e9e z przedstawicielami S\u0142owackiej Partii Ludowej Hlinki (HS\u013dS), a przede wszystkim z Karolem Sidorem, kt\u00f3ry po stronie s\u0142owackiej by\u0142 najwa\u017cniejszym aktorem tych wydarze\u0144.<\/p>\n

Okoliczno\u015bci wyjazdu Sidora do Watykanu oraz czynnik polski<\/strong><\/p>\n

Rok 1939 w wyniku nag\u0142ych i w wielu przypadkach nieoczekiwanych wydarze\u0144 na arenie mi\u0119dzynarodowej sta\u0142 si\u0119 punktem zwrotnym w dziejach Europy. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c momentem prze\u0142omowym w biografiach i politycznych karierach g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w tego okresu, kt\u00f3rzy bezpo\u015brednio, lub po\u015brednio, w wi\u0119kszej, czy w mniejszej mierze, mieli wp\u0142yw na przebieg tych wydarze\u0144. S\u0142owa te dotycz\u0105 mi\u0119dzy innymi jednej z najbardziej wyrazistych osobowo\u015bci s\u0142owackiej sceny politycznej pierwszej po\u0142owy XX-wieku, jak\u0105 by\u0142 Karol Sidor. Marcowe \u201ehistoryczne dni\u201d roku 1939 nie tylko zasadniczo zmieni\u0142y dalszy kierunek kariery politycznej Sidora, ale by\u0142y r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119bok\u0105 cezur\u0105 w jego \u017cyciu osobistym. Ich pe\u0142ne konsekwencje zosta\u0142y najlepiej udokumentowane we wspomnieniowych publikacjach i osobistej korespondencji, w kt\u00f3rej Sidor wielokrotnie powraca\u0142 do tamtych prze\u0142omowych chwil.<\/p>\n

Okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych Karol Sidor znalaz\u0142 si\u0119 na politycznym \u201eofsajdzie\u201d po 14 marca 1939 roku s\u0105 dostatecznie znane. Dlatego tylko pokr\u00f3tce przypomnijmy, \u017ce Sidor sta\u0142 si\u0119 dla Niemiec \u2013 mocarstwa \u201echroni\u0105cego\u201d Pa\u0144stwo S\u0142owackie \u2013 persona non grata<\/em> zar\u00f3wno z uwagi na swoje stanowisko wzgl\u0119dem niemieckiego \u017c\u0105dania og\u0142oszenia przez s\u0142owackie pa\u0144stwo niepodleg\u0142o\u015bci w nocy z 11 na 12 marca 1939, jak i swoje powszechnie znane polonofilstwo. W kontek\u015bcie niemieckich przygotowa\u0144 do ataku na Polsk\u0119, oraz plan\u00f3w zak\u0142adaj\u0105cych u\u017cycie terytorium S\u0142owacji jako przestrzeni operacyjnej, polonofilski kierunek reprezentowany na s\u0142owackiej scenie politycznej przez Sidora, cho\u0107 os\u0142abiony przez polskie rozstrzygni\u0119cia terytorialne z 1938 roku, by\u0142 jednym z ryzykownych czynnik\u00f3w, kt\u00f3re Niemcy zdecydowali si\u0119 wyeliminowa\u0107. Nie mo\u017cna przy tym zapomina\u0107 o fakcie, \u017ce dla kierownictwa Pa\u0144stwa S\u0142owackiego na czele z Tis\u0105, Tuk\u0105 i \u010eur\u010dansk\u00fdm niemieckie \u017c\u0105dania, aby pozbawi\u0107 Sidora politycznych wp\u0142yw\u00f3w na S\u0142owacji, by\u0142y dla nich wygodnym pretekstem do tego, aby usun\u0105\u0107 z gry silnego politycznego konkurenta. Przyj\u0119to rozwi\u0105zanie, w my\u015bl kt\u00f3rego powierzono mu zadanie sprawowania funkcji przedstawiciela dyplomatycznego S\u0142owacji przy Stolicy Apostolskiej.<\/p>\n

Ust\u0105pienie ze szczytowych pozycji s\u0142owackiej polityki Sidor pojmowa\u0142 jako rozwi\u0105zanie tymczasowe, kt\u00f3re wynika\u0142o z niekorzystnego roz\u0142o\u017cenia si\u0142 na arenie mi\u0119dzynarodowej i scenie wewn\u0105trzpolitycznej. O tym, \u017ce Niemcy chc\u0105, aby wynosi\u0142 si\u0119 ze S\u0142owacji<\/em>, Sidor dowiedzia\u0142 si\u0119 od ministra spraw zagranicznych \u010eur\u010danskiego i premiera Tisy. Jego decyzj\u0119 o przyj\u0119ciu proponowanego stanowiska poprzedza\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci. Nie by\u0142y to wy\u0142\u0105cznie obawy o to, czy poradzi sobie na nowym, trudnym stanowisku [Relacje pomi\u0119dzy Stolic\u0105 Apostolsk\u0105, a pa\u0144stwem narodowosocjalistycznym rz\u0105dzonym przez katolickiego ksi\u0119dza by\u0142y si\u0142\u0105 rzeczy skomplikowane \u2013 przyp. B.B.], ale r\u00f3wnie\u017c troska o niepewne jutro. Powierzenie mu sprawowania misji dyplomatycznej rozumia\u0142 jako cz\u0119\u015b\u0107 planu, maj\u0105cego na celu jego ca\u0142kowite usuni\u0119cie ze sceny politycznej. By uchroni\u0107 si\u0119 przed takim scenariuszem, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 o pomoc do polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych za po\u015brednictwem polskiego przedstawicielstwa w Bratys\u0142awie. Wykorzysta\u0142 przy tym fakt, i\u017c polska dyplomacja by\u0142a zainteresowana jego dzia\u0142alno\u015bci\u0105 r\u00f3wnie\u017c po jego ust\u0105pieniu z czo\u0142owych funkcji politycznych. Charg\u00e9 d\u2019affaires Mieczys\u0142aw Cha\u0142upczy\u0144ski ju\u017c 22 marca 1939 roku dosta\u0142 instrukcj\u0119 z MSZ, aby postara\u0142 si\u0119 nawi\u0105za\u0107 kontakt z Sidorem. Jego odpowied\u017a nie brzmia\u0142a zach\u0119caj\u0105co, bowiem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Sidor zasadniczo odrzuca wszystkie kontakty<\/em>. Jednak\u017ce ju\u017c 25 marca konsul Wac\u0142aw \u0141aci\u0144ski informowa\u0142 central\u0119 polskiej dyplomacji, \u017ce Sidor chcia\u0142by nawi\u0105za\u0107 sta\u0142y kontakt za po\u015brednictwem osoby trzeciej. Bezpo\u015bredni kontakt w obecnej sytuacji nie jest zbyt bezpieczny. Tymczasem musi poczeka\u0107 na przybycie Klinowskiego, aby Klinowski wyja\u015bni\u0142 kwestie przed\u0142o\u017cone panu ministrowi Beckowi. <\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>Spotkanie Sidora z pracownikiem polskiego poselstwa w Bratys\u0142awie 6 czerwca 1939 roku, podczas kt\u00f3rego Sidor poprosi\u0142 MSZ o pomoc, zaowocowa\u0142o kolejnymi kontaktami. Ich wyja\u015bnienie otwiera nowy, do\u015b\u0107 ma\u0142o znany rozdzia\u0142 stosunk\u00f3w s\u0142owacko-polskich, w kt\u00f3rym jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l odegra\u0142 Karol Sidor. Wed\u0142ug zapis\u00f3w, do spotkania dosz\u0142o w mieszkaniu Pavla \u010carnogurskiego. Uczestniczy\u0142 w nim r\u00f3wnie\u017c pose\u0142 na sejm i redaktor \u201eSlov\u00e1ka\u201d Vladim\u00edr Morav\u010d\u00edk. Bez wzgl\u0119du na to, \u017ce Sidor nie ukrywa\u0142 wielkiego optymizmu co do przysz\u0142o\u015bci<\/em>, nie zatai\u0142 r\u00f3wnie\u017c swoich obaw: twierdzi\u0142, \u017ce jego nieprzyjacio\u0142om, do kt\u00f3rych zaliczy\u0142 Tis\u0119 i Macha, zale\u017cy na tym, aby jak najszybciej wyjecha\u0142 ze S\u0142owacji, poniewa\u017c jego dalsza obecno\u015b\u0107 jest dla nich bardzo niebezpieczna. Swoj\u0105 dalsz\u0105 obecno\u015b\u0107 na S\u0142owacji uwa\u017ca\u0142 za bardzo wa\u017cn\u0105 z punktu widzenia s\u0142owackich interes\u00f3w, oraz poprosi\u0142 stron\u0119 polsk\u0105, by podj\u0119\u0142a kroki w celu oddalenia uznania Pa\u0144stwa S\u0142owackiego przez Stolic\u0119 Apostolsk\u0105. <\/em>W przypadku, gdyby ten krok nie by\u0142 mo\u017cliwy, strona polska mia\u0142aby si\u0119 postara\u0107 o to, aby<\/em> Watykan nie udzieli\u0142 mu agr\u00e9ment, np. poprzez przedstawienie jego osoby jako nieodpowiedniej na stanowiska pos\u0142a w Watykanie<\/em>. Dla Sidora wyjazd do Stolicy Apostolskiej wydawa\u0142 si\u0119 niebezpieczny jeszcze z innego powodu: twierdzi\u0142, \u017ce jest pewny, i\u017c po 2-3 miesi\u0105cach Tiso i jego ludzie znale\u017aliby pow\u00f3d, by go z Watykanu odwo\u0142a\u0107 jako osob\u0119 nieodpowiedni\u0105 na to stanowisko. Przed odjazdem musia\u0142by oczywi\u015bcie z\u0142o\u017cy\u0107 mandat poselski, wi\u0119c po powrocie do kraju by\u0142by ca\u0142kowicie wykluczony z \u017cycia politycznego, w kt\u00f3rym mo\u017ce obecnie uczestniczy\u0107 przynajmniej jako pose\u0142. <\/em><\/p>\n

Cytowana wiadomo\u015b\u0107 najlepiej dokumentuje stan emocjonalny Sidora przed wyjazdem do Rzymu. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje r\u00f3wnie\u017c jego pro\u015bba o interwencj\u0119 w celu uniemo\u017cliwienia wymuszonego wyjazdu do Watykanu. Jest to kwestia w pewnej mierze symptomatyczna, \u017ce w tak delikatnej sprawie zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie do polskiej dyplomacji. Trzeba jednak doda\u0107, \u017ce w tamtym czasie Pierwsza Republika S\u0142owacka by\u0142a ju\u017c oficjalnie uznana przez Stolic\u0119 Apostolsk\u0105. Gdy 5 czerwca, czyli dzie\u0144 przed cytowan\u0105 rozmow\u0105, Sekretariat Pa\u0144stwowy udzieli\u0142 Sidorowi agr\u00e9ment, wszystkie potencjalne kroki polskiej dyplomacji w Watykanie sta\u0142y si\u0119 bezprzedmiotowe. W dniu 12 czerwca premier Tiso przekaza\u0142 Sidorowi listy uwierzytelniaj\u0105ce, a wyjazd do Rzymu wyznaczy\u0142 na 15 czerwca.<\/p>\n

Tego samego dnia Sidor zaznajomi\u0142 z tym faktem polskie poselstwo w Bratys\u0142awie, czego dowiadujemy si\u0119 z telegramu Cha\u0142upczy\u0144skiego wys\u0142anego do Ministerstwa Spraw Zagranicznych: S[idor]. przyj\u0105\u0142 urz\u0105d zagraniczny, gdy\u017c Tiso i \u010eur\u010dansk\u00fd zagrozili mu, \u017ce go aresztuj\u0105. S[idor]. planuje wyjecha\u0107 15 dnia b[ie\u017c\u0105cego]. m[iesi\u0105ca]., odwiedzi sekretarza stanu i polskie poselstwo, a po kilku dniach wr\u00f3ci do Bardejova, aby przeczeka\u0107 tam do pierwszych dni sierpnia, gdy ponownie wyjedzie do Rzymu, by zaznajomi\u0107 kr\u0119gi ko\u015bcielne z sytuacj\u0105 na S\u0142owacji. <\/em>Dalsza cz\u0119\u015b\u0107 tego telegramu niestety jedynie w bardzo mglistych konturach okre\u015bla dziwn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 plan\u00f3w Sidora, kt\u00f3re koordynowa\u0142 z polskimi s\u0142u\u017cbami specjalnymi: S[idor]. w przypadku wykrycia jest przygotowany, by wyjecha\u0107 do Polski z Rzymu lub Bardejova. W przypadku jego nieobecno\u015bci, lub izolacji S[idora]. kolejno\u015b\u0107 jego zast\u0119pc\u00f3w jest nast\u0119puj\u0105ca: Morav\u010d\u00edk, \u010carnogursk\u00fd, Sokol<\/em>. Z planem wyjazdu do Polski zwi\u0105zane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c plany wojskowe, z kt\u00f3rymi by\u0142 z kolei powi\u0105zany minister obrony gen. Ferdinand \u010catlo\u0161. Wiadomo\u015b\u0107 odczyta\u0142 m. in. polski wiceminister spraw zagranicznych Jan Szembek. Jej kopi\u0119 otrzyma\u0142 mjr Feliks Ankerstein z Oddzia\u0142u II. Sztabu G\u0142\u00f3wnego Wojska Polskiego.<\/p>\n

Plany zwi\u0105zane z ucieczk\u0105 Sidora do Polski przedosta\u0142y si\u0119 do prasy codziennej. Nie wiadomo, czy sta\u0142o si\u0119 tak za spraw\u0105 przypadkowego wycieku informacji, czy te\u017c kwestia ta przenikn\u0119\u0142a do \u015brodk\u00f3w masowego przekazu z \u201eb\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem\u201d polskich instytucji rz\u0105dowych, tudzie\u017c kom\u00f3rek wywiadu. W ka\u017cdym razie spraw\u0105 zaj\u0119\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prasa formuj\u0105cego si\u0119 czesko-s\u0142owackiego ruchu oporu: \u201eCzechos\u0142owackie wiadomo\u015bci\u201d, kt\u00f3re ukazywa\u0142y si\u0119 w Pary\u017cu, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na polsk\u0105 Agencj\u0119 Informacyjn\u0105 opublikowa\u0142y 14 czerwca 1939 roku artyku\u0142 pod tytu\u0142em Sidor do Polski?<\/em> a w nim informacj\u0119, \u017ce w najbli\u017cszym czasie do Polski przyjedzie by\u0142y minister Sidor. Odb\u0119dzie wa\u017cne rozmowy z polskimi funkcjonariuszami pa\u0144stwowymi (\u2026) Jak wiadomo, Sidor zosta\u0142 mianowany pos\u0142em w Watykanie, jednak\u017ce waha si\u0119 opu\u015bci\u0107 S\u0142owacj\u0119.<\/em> Ten konspiracyjny plan bli\u017cej opisa\u0142 Zbigniew Jakubski, kt\u00f3ry pod koniec lat trzydziestych pracowa\u0142 na stanowisku wicekonsula Rzeczpospolitej Polskiej i specjalnego wys\u0142annika MSZ w Bratys\u0142awie. Z jego \u015bwiadectwa wynika, \u017ce jedn\u0105 z rozwa\u017canych mo\u017cliwo\u015bci by\u0142o utworzenie s\u0142owackiego rz\u0105du emigracyjnego, tudzie\u017c komitetu z Sidorem jako jego przewodnicz\u0105cym. Fragment jego listu z 23 listopada 1939 roku do emigracyjnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych rz\u0105du W\u0142adys\u0142awa E. Sikorskiego brzmi nast\u0119puj\u0105co: Nie mo\u017cemy zapomnie\u0107 o tym, \u017ce wed\u0142ug naszych plan\u00f3w Sidor w przypadku wybuchu wojny mi\u0119dzy Polsk\u0105, a Niemcami, mia\u0142 uda\u0107 si\u0119 do Polski i utworzy\u0107 rz\u0105d emigracyjny, oraz \u017ce akcja, kt\u00f3ra by\u0142a z tym zwi\u0105zana, przebiega\u0142a r\u00f3wnie\u017c w armii s\u0142owackiej (minister obrony p\u0142k [sic!] \u010catlo\u0161) i mia\u0142a licznych zwolennik\u00f3w w szeregach s\u0142owackich niezale\u017cnych funkcjonariuszy pa\u0144stwowych. <\/em><\/p>\n

Ze wspomnianych powy\u017cej plan\u00f3w nic jednak nie wysz\u0142o, a 15 czerwca Sidor wyjecha\u0142 do Rzymu (znamienne, \u017ce pod czujnym okiem niemieckiego attach\u00e9 policyjnego w Bratys\u0142awie). W lipcu 1939, kr\u00f3tko po audiencji Sidora u papie\u017ca Piusa XII, do Rzymu przyby\u0142 nowy polski pose\u0142 przy Stolicy Apostolskiej. By\u0142 to nikt inny jak Kazimierz Pap\u00e9e. Ten zbieg okoliczno\u015bci nie umkn\u0105\u0142 jednemu z pracownik\u00f3w poselstwa czechos\u0142owackiego w Warszawie, kt\u00f3ry nominacj\u0119 Pap\u00e9e referowa\u0142 paryskiemu o\u015brodkowi emigracyjnemu w wiadomo\u015bci z 24 czerwca 1939: Rzecz jest to dla nas politycznie ciekawa, poniewa\u017c S\u0142owacj\u0119 przy Watykanie reprezentuje Sidor, wi\u0119c miejscowe o\u015brodki rz\u0105dowe musz\u0105 liczy\u0107 na Sidora w jakich\u015b swoich planach.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Kazimierz Pap\u00e9e i Karol Sidor \u2013 sonda\u017c kontynuacji personalnej w stosunkach s\u0142owacko-polskich<\/strong><\/p>\n

Tylko z niewielk\u0105 doz\u0105 uproszczenia mo\u017cna skonstatowa\u0107, \u017ce Kazimierz Pap\u00e9e i Karol Sidor byli w tym okresie wa\u017cnymi, a w niekt\u00f3rych momentach, kt\u00f3re przybli\u017cymy, wr\u0119cz kluczowymi postaciami s\u0142owacko-polskich politycznych stosunk\u00f3w i kontakt\u00f3w. Zwi\u0105zane jest to z tym, \u017ce obydwaj s\u0105 uciele\u015bnieniem personalnej kontynuacji s\u0142owacko-polskich, a nawet czesko-s\u0142owacko-polskich stosunk\u00f3w politycznych. S\u0105 zatem idealnym przyk\u0142adem dla \u201emikrostudium\u201d relacji mi\u0119dzy polskimi, a s\u0142owackimi elitami polityczno-dyplomatycznymi.<\/p>\n

Zachowanie wspomnianej personalnej kontynuacji umo\u017cliwi\u0142 fakt, \u017ce podczas II wojny \u015bwiatowej zbiegiem okoliczno\u015bci obydwaj znale\u017ali si\u0119 na podobnej funkcji, jako przedstawiciele swoich kraj\u00f3w przy Stolicy Apostolskiej. Bardzo podobne relacje \u0142\u0105czy\u0142y ich tak\u017ce ze swoimi organami kierowniczymi \u2013 w przypadku Pap\u00e9e jego stosunek do polskiego rz\u0105du emigracyjnego, a w przypadku Sidora jego stosunek do rz\u0105du Republiki S\u0142owackiej. Wymieniali na ten temat swoje pogl\u0105dy i w specyficznych warunkach zagranicznych aktywnie wp\u0142ywali na kreowanie polsko-s\u0142owackich stosunk\u00f3w.<\/p>\n

Dla zrozumienia t\u0142a ich wzajemnych spotka\u0144 w Watykanie, nale\u017cy wr\u00f3ci\u0107 do po\u0142owy lat\u00a0 trzydziestych XX wieku. Pap\u00e9e od grudnia do marca 1939 pracowa\u0142 jako pe\u0142nomocnik ministra i specjalny wys\u0142annik Rzeczpospolitej Polskiej w Pradze. Utrzymywa\u0142 kontakty z g\u0142\u00f3wnymi przedstawicielami s\u0142owackiego ruchu autonomicznego w ramach S\u0142owackiej Partii Ludowej Hlinki, w kt\u00f3rej Sidor odgrywa\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119. W czasie kryzysu monachijskiego na jesie\u0144 1938 roku HS\u013dS wyra\u017aniej ni\u017c poprzednio zaktywizowa\u0142a si\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie polityki zagranicznej. Liderzy HS\u013dS w obliczu zewn\u0119trznego zagro\u017cenia dla Republiki Czechos\u0142owackiej otwarcie dopuszczali r\u00f3wnie\u017c inne mo\u017cliwo\u015bci pa\u0144stwowo-prawnego istnienia S\u0142owacji, ani\u017celi w ramach \u010cSR. Kierownictwo polityczne HS\u013dS przyj\u0119\u0142o zaproszenie na rozmowy o projekcie prezydenta Edvarda Bene\u0161a 22 wrze\u015bnia 1938, kt\u00f3ry mia\u0142 na celu polepszenie wzajemnych relacji Czech\u00f3w i S\u0142owak\u00f3w wewn\u0105trz Republiki, sondowa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwi\u0105zania kwestii s\u0142owackiej w ramach Republiki, a z drugiej strony sondowa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zabezpieczenia prawnej podmiotowo\u015bci dla S\u0142owacji w przypadku r\u00f3\u017cnych scenariuszy, w\u0142\u0105cznie z konfliktem wojskowym z \u010cSR.<\/p>\n

Konkretnym przejawem tych sonda\u017cy by\u0142o r\u00f3wnie\u017c spotkanie Jozefa Tisy i Karola Sidora z Kazimierzem Pap\u00e9e, do kt\u00f3rego dosz\u0142o 29 wrze\u015bnia w budynku polskiego poselstwa w Pradze. Zanim to spotkanie przybli\u017cymy, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na nie\u015bcis\u0142o\u015bci, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 w jego opisie na \u0142amach literatury przedmiotu i w publikowanych wspomnieniach. Dat\u0119 28 sierpnia 1938 roku podaje w swoich wspomnieniach K. Pap\u00e9e, jednak\u017ce wszystkie prace, oraz inne wspomnienia, kt\u00f3re opieraj\u0105 si\u0119 o dat\u0119 przytoczon\u0105 przez Pap\u00e9e, s\u0105 niedok\u0142adne. Na rozbie\u017cno\u015b\u0107 literatury wspomnieniowej z materia\u0142ami archiwalnymi zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Valeri\u00e1n Bystrick\u00fd, kt\u00f3ry podkre\u015bli\u0142 tak\u017ce wa\u017cne znaczenie dok\u0142adnego datowania wspomnianych odwiedzin, podczas kt\u00f3rych s\u0142owaccy politycy zaprezentowali Pap\u00e9e sw\u00f3j projekt: Istota rzeczy tkwi w tym, \u017ce sytuacja zasadniczo zmieni\u0142a si\u0119 wzgl\u0119dem tej, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce wtedy, gdy deklaracja [o polsko-s\u0142owackiej unii \u2013 przyp. D.S.] zosta\u0142a wypracowana i przedstawiona. Wieczorem 29.9.1938 przedstawiciele czterech mocarstw ju\u017c zasiadali w Monachium i poszukiwali nie wojennego, ale \u201epokojowego\u201d rozwi\u0105zania problemu<\/em>.<\/p>\n

Podczas tej rozmowy s\u0142owaccy politycy przedstawili polskiemu pos\u0142owi pojedyncze postulaty (\u017c\u0105danie ustanowienia sejmu ustawodawczego na S\u0142owacji, uznania odr\u0119bno\u015bci j\u0119zyka s\u0142owackiego i narodu s\u0142owackiego, a tak\u017ce przekazania w\u0142adzy wykonawczej w r\u0119ce ministra desygnowanego przez HS\u013dS), kt\u00f3re w ultymatywnym tonie przedstawili prezydentowi Edvardowi Bene\u0161owi. Zapewnili Pap\u00e9e, \u017ce dla swojego programu politycznego uzyskali poparcie r\u00f3wnie\u017c od innych partii politycznych na S\u0142owacji, w tym r\u00f3wnie\u017c tzw. centralistycznych. Spraw\u0105, kt\u00f3ra z perspektywy stosunk\u00f3w s\u0142owacko-polskich, oraz zagranicznej aktywno\u015bci lider\u00f3w HS\u013dS, jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cna, to zaprezentowanie przez Tis\u0119 i Sidora projektu unii polsko-s\u0142owackiej. W telegramie wys\u0142anym do Ministerstwa Spraw Zagranicznych tu\u017c po spotkaniu, Pap\u00e9e informowa\u0142, \u017ce Sidor z Tis\u0105 przekazali deklaracj\u0119 dla polskiego rz\u0105du, w kt\u00f3rej sformu\u0142owali program niepodleg\u0142ego s\u0142owackiego pa\u0144stwa, zabezpieczonego polskimi gwarancjami. Cho\u0107 deklaracja jest istotnym dokumentem, dla pe\u0142nego obrazu przytoczmy telegram Pap\u00e9e, w kt\u00f3rym zreferowa\u0142 spotkanie z obydwoma politykami s\u0142owackimi: Dzi\u015b Sidor i Tiso z\u0142o\u017cyli na moje r\u0119ce zasadnicz\u0105 deklaracj\u0119 dla Rz\u0105du Polskiego, formu\u0142uj\u0105c\u0105 program niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa s\u0142owackiego pod gwarancj\u0105 Polski. Konstatuj\u0119 niech\u0119\u0107 do koncepcji pa\u0144stwowego wsp\u00f3\u0142\u017cycia z W\u0119grami, oraz r\u00f3wnocze\u015bnie rezygnowanie z obszar\u00f3w z ludno\u015bci\u0105 w\u0119giersk\u0105. Deklaracja jest w\u0142a\u015bciwie pro\u015bb\u0105 o wzi\u0119cie S\u0142owacji w opiek\u0119 na terenie mi\u0119dzynarodowym. Tekst i… [zdanie nieczytelne].<\/em> Zako\u0144czenie ostatniego zdania telegramu jest nieczytelne. Po deszyfrowaniu telegramu w MSZ w Warszawie w godzinach rannych nast\u0119pnego dnia (30 sierpnia 1938 o 2:43), jego kopia trafi\u0142a do ministra spraw zagranicznych Jozefa Becka. Projekt unii dostarczy\u0142 polskiemu rz\u0105dowi kurier specjalny, razem z not\u0105 rz\u0105du czechos\u0142owackiego, kt\u00f3ra by\u0142a odpowiedzi\u0105 na polskie ultimatum \u017c\u0105daj\u0105ce odst\u0105pienia Zaolzia.<\/p>\n

Tekst projektu unii polsko-s\u0142owackiej nie zachowa\u0142 si\u0119. O jego tre\u015bci \u015bwiadcz\u0105 jedynie fragmentaryczne opisy z literatury wspomnieniowej. G\u0142\u00f3wne punkty projektu wskaza\u0142 Kazimierz Pap\u00e9e w 1962 roku wspominaj\u0105c odwiedziny Sidora i Tisy w budynku polskiego poselstwa, tytu\u0142uj\u0105c wspomnienia \u201eKartki z pami\u0119tnika\u201d, kt\u00f3re opublikowane zosta\u0142y w polskim tygodniku \u201eWiadomo\u015bci\u201d ukazuj\u0105cym si\u0119 w Londynie. Pap\u00e9e relacjonowa\u0142: Bez d\u0142u\u017cszych wst\u0119p\u00f3w Sidor wyj\u0105\u0142 z kieszeni arkusz papieru i poda\u0142 mi go, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jest to o\u015bwiadczenie stronnictwa ludowego (hlinkowc\u00f3w) w sprawie przysz\u0142o\u015bci pa\u0144stwowej S\u0142owacji. (\u2026) by\u0142a to deklaracja unii z Polsk\u0105 w ramach pa\u0144stwa dualistycznego, albo unii z Polsk\u0105 i W\u0119grami w ramach pa\u0144stwa trialistycznego, gdyby taki zwi\u0105zek dochodzi\u0142 do skutku.<\/p>\n

Konkretyzacji pojedynczych punkt\u00f3w projektu nie dostarczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c d\u0142ugo oczekiwane i niedawno opublikowane dzienniki Karola Sidora z tamtego okresu. W dniu 1 pa\u017adziernika 1938 roku Sidor zapisa\u0142: We czwartek, 29 wrze\u015bnia, przyjechali\u015bmy do Pragi. (\u2026) Tiso i ja udali\u015bmy si\u0119 na spotkanie informacyjne z Pap<\/em>\u00e9e do polskiego poselstwa. Rozmowa trwa\u0142a od za pi\u0119tna\u015bcie \u00f3smej, do wp\u00f3\u0142 do dziewi\u0105tej wieczorem.<\/em> Nieca\u0142y rok p\u00f3\u017aniej, 20 czerwca 1939, Sidor do opisu tego spotkania zamie\u015bci\u0142 w dzienniku dopisek: Chodzi\u0142o tu o 7 punkt\u00f3w. Ja dyktowa\u0142em, Pap<\/em>\u00e9e pisa\u0142. Potem Pap<\/em>\u00e9e to przeczyta\u0142, Tiso potwierdzi\u0142. Ja w\u0142o\u017cy\u0142em sw\u00f3j koncept do kominka, Pap<\/em>\u00e9e go podpali\u0142 i kartka sp\u0142on\u0119\u0142a. <\/em><\/p>\n

Inicjatywa s\u0142owackich polityk\u00f3w nie znalaz\u0142a odzewu w Warszawie i pozosta\u0142a w cieniu wydarze\u0144 monachijskich. Jej g\u0142\u00f3wne znaczenie spoczywa w tym, \u017ce 29 wrze\u015bnia 1938 roku s\u0142owaccy politycy po raz pierwszy w czasie istnienia Republiki Czechos\u0142owackiej oficjalnie przenie\u015bli na forum mi\u0119dzynarodowe (cho\u0107 w spos\u00f3b tajny) projekt pa\u0144stwowo-prawnego upodmiotowienia S\u0142owacji w formie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa w nowym federacyjnym, ewentualnie konfederacyjnym tworze \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 mglisto\u015b\u0107 poj\u0119cia \u201eunia\u201d \u2013 oraz domagali si\u0119 od Polski obj\u0119cia patronatu nad niepodleg\u0142\u0105 S\u0142owacj\u0105. Mo\u017cna wyj\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia, \u017ce w swojej niekompetencji i naiwno\u015bci na polu polityki zagranicznej nie dostrzegali ryzyka (zwi\u0105zanego z eskalacj\u0105 sytuacji mi\u0119dzynarodowej, oraz mo\u017cliwo\u015bci wyst\u0105pienia zbrojnego konfliktu na terytorium S\u0142owacji), kt\u00f3re mog\u0142oby sta\u0107 si\u0119 konsekwencj\u0105 tego projektu. Dalsze kroki i stanowiska lider\u00f3w HS\u013dS w tym okresie (wrzesie\u0144-pa\u017adziernik 1938) podczas rozm\u00f3w z polskimi dyplomatami i politykami, jak np. misja dyplomatyczna J\u00e1na Farka\u0161a w Warszawie i w Budapeszcie w dniach 2-5 pa\u017adziernika 1938, postulaty przedstawione przez Tis\u0119 i Sidora pos\u0142owi Pap\u00e9e 7 pa\u017adziernika 1938 i\u00a0 polityczne rozmowy Sidora z przedstawicielami Ministerstwa Spraw Zagranicznych 19-20 pa\u017adziernika 1938 dokumentuj\u0105 ca\u0142kowity brak koncepcji, oraz niesp\u00f3jno\u015b\u0107 my\u015blow\u0105, z jak\u0105 prezentowano kwesti\u0119 s\u0142owack\u0105 na forum mi\u0119dzynarodowym. Trzeba przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce liderzy HS\u013dS ju\u017c od 6 pa\u017adziernika wyst\u0119powali w charakterze s\u0142owackiego rz\u0105du autonomicznego. Sta\u0142o si\u0119 tak po przyj\u0119ciu Umowy \u017byli\u0144skiej przez rz\u0105d czechos\u0142owacki, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sformu\u0142owanie, \u017ce wraz z przyj\u0119ciem prawa o autonomii pa\u0144stwowo-prawny status S\u0142owacji zostanie definitywnie rozwi\u0105zany<\/em>. To, jak ich post\u0119powanie postrzegane by\u0142o przez czynniki pa\u0144stwowe w Polsce, troch\u0119 zbyt ekspresyjnie, ale jednak obrazowo ilustruj\u0105 s\u0142owa Kazimierza Pap\u00e9e wypowiedziane 7 pa\u017adziernika 1938 podczas rozmowy z sekretarzem stanu MSZ Janem Szembekiem; polski pose\u0142 w Pradze powiedzia\u0142, \u017ce z jego perspektywy wygl\u0105da to tak, jakby ca\u0142y s\u0142owacki <\/em>[autonomiczny] rz\u0105d nie mia\u0142 nawet najmniejszego poj\u0119cia o polityce: w\u0142a\u015bciwie rozmawia si\u0119 z nimi jak z dzie\u0107mi.<\/em><\/p>\n

Dlatego te\u017c mo\u017cna domniemywa\u0107, i\u017c polski rz\u0105d nie ustosunkowa\u0142 si\u0119 do projektu unii wy\u0142\u0105cznie przez wzgl\u0105d na sytuacj\u0119 na arenie mi\u0119dzynarodowej i decyzj\u0119 mocarstw podczas kryzysu monachijskiego, ale r\u00f3wnie\u017c z uwagi na nierealno\u015b\u0107 tego planu i wewn\u0119trzn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 zda\u0144, kt\u00f3ra charakteryzowa\u0142a podej\u015bcie HS\u013dS w tamtym okresie.<\/p>\n

Istotne jest to, \u017ce Pap\u00e9e kilkakrotnie wraca\u0142 do projektu unii \u2013 najpierw w roku 1940 w odpowiedzi na kwestionariusz z 23 pytaniami, kt\u00f3re sformu\u0142owa\u0142, a nast\u0119pnie 14 lutego 1940 wys\u0142a\u0142 do Watykanu zast\u0119pca ministra obrony narodowej p\u0142k Izydor Modelski. By\u0142o to zwi\u0105zane z poszukiwaniem przyczyn wrze\u015bniowej pora\u017cki, kt\u00f3re polski rz\u0105d zleci\u0142 Komisji Rejestracyjnej (jej pe\u0142na nazwa brzmia\u0142a: Komisja dla Rejestracji Fakt\u00f3w i Zbierania Dokument\u00f3w Dotycz\u0105cych Ostatnich Zdarze\u0144 w Polsce). Z perspektywy kwestii s\u0142owackiej interesuj\u0105ce s\u0105 g\u0142\u00f3wnie odpowiedzi i pogl\u0105dy Pap\u00e9e zwi\u0105zane z przedmonachijsk\u0105 Czechos\u0142owacj\u0105. Pap\u00e9e podobnie jak wspomniany ju\u017c Zbigniew Jakubski za jedn\u0105 z przyczyn rozpadu Czechos\u0142owacji uznawa\u0142 doktryn\u0119 czechos\u0142owakizmu, kt\u00f3ra wed\u0142ug niego okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 ide\u0105 niezdoln\u0105 do trwa\u0142ego zabezpieczenia wsp\u00f3\u0142\u017cycia Czech\u00f3w i S\u0142owak\u00f3w. <\/em>\u00a0Polityka polskiego rz\u0105du przedwojennego wzgl\u0119dem S\u0142owacji zmierza\u0142a do, wed\u0142ug K. Pap\u00e9e, wspierania tych narodowych postulat\u00f3w, kt\u00f3re S\u0142owacy sami postrzegali jako wa\u017cne i w\u0142a\u015bciwe<\/em>. Celem, wed\u0142ug Pap\u00e9e, by\u0142o osi\u0105gni\u0119cie wewn\u0119trznej konsolidacji S\u0142owacji, co mia\u0142o wie\u015b\u0107 ku wzmocnieniu skrzyd\u0142a karpackiego na po\u0142udniowej granicy Polski. Konsolidacja mia\u0142a zosta\u0107 osi\u0105gni\u0119ta poprzez udzielenie S\u0142owacji autonomii, ewentualnie uni\u0119 z Czechami, lub Polsk\u0105. Tutaj Pap\u00e9e wr\u00f3ci\u0142 do wydarze\u0144, w kt\u00f3rych gra\u0142 rol\u0119 bezpo\u015bredniego aktora: wspomnia\u0142 wi\u0119c o planach S\u0142owacji by oprze\u0107 si\u0119 o Polsk\u0119<\/em>, kt\u00f3re w okresie od czerwca do pa\u017adziernika 1938 by\u0142y przygotowywane w polskim poselstwie w Pradze znajdowa\u0142y pe\u0142ne zrozumienie <\/em>u ministra spraw zagranicznych J. Becka. Przyczyn niepowodzenia tych plan\u00f3w wed\u0142ug Pap\u00e9e nale\u017cy szuka\u0107 poza MSZ; w gorzkich s\u0142owach przyzna\u0142 jednoczenie, \u017ce za jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn fiaska nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 s\u0142abo\u015b\u0107 i nieprzygotowanie Polski od strony wojskowej<\/em>. Z pogl\u0105dem tym koresponduje stanowisko J\u00f3zefa Becka, kt\u00f3ry od wrze\u015bnia 1939, po ewakuacji z Polski, by\u0142 internowany w rumu\u0144skim mie\u015bcie Slanic. Beck w rozmowie z czeskim dziennikarzem Ferdinandem Kah\u00e1nkiem przyzna\u0142, \u017ce Polska przecenia\u0142a swoje wp\u0142ywy na S\u0142owacji i stre\u015bci\u0142 do zwi\u0119z\u0142ego zdania: na S\u0142owacji mieli\u015bmy zbyt kr\u00f3tkie r\u0119ce<\/em>. Jak Pap\u00e9e w po\u0142owie roku 1940 postrzega\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107 kwestii s\u0142owackiej? Konstatowa\u0142, \u017ce podstawowym punktem wyj\u015bciowym polskiej polityki musi by\u0107 dostrze\u017cenie obecnego stanu rzeczy, czyli postrzeganie S\u0142owak\u00f3w jako samodzielnego narodu, a Pa\u0144stwa S\u0142owackiego jako pa\u0144stwa niepodleg\u0142ego (cho\u0107 tylko formalnie niezale\u017cnego). <\/em>\u00a0Powy\u017csze stanowisko Pap\u00e9e mo\u017cna sprowadzi\u0107 do og\u00f3lnego wniosku, kt\u00f3ry nie nale\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie do domeny sanacyjnych polityk\u00f3w, poniewa\u017c identyfikowa\u0142a si\u0119 z nim niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 innych polskich kr\u0119g\u00f3w: Pa\u0144stwo S\u0142owackie, jego \u201ewype\u0142nienie\u201d, oraz ewidentna zale\u017cno\u015b\u0107 wzgl\u0119dem nazistowskiej Trzeciej Rzeszy by\u0142o przedmiotem ich krytyki, cho\u0107 nie znaczy\u0142o to, \u017ce a priori podwa\u017cali ide\u0119 istnienia samodzielnego s\u0142owackiego pa\u0144stwa, czy prawo narodu s\u0142owackiego do posiadania pa\u0144stwowej niepodleg\u0142o\u015bci. Epizod zwi\u0105zane z projektem unii polsko-s\u0142owackiej z wrze\u015bnia 1938 roku zas\u0142uguje na uwag\u0119, poniewa\u017c Sidor i Pap\u00e9e w roku 1943 ponownie wr\u00f3cili do koncepcji bli\u017cszego zwi\u0105zku pa\u0144stwowego \u0142\u0105cz\u0105cego S\u0142owacj\u0119 z Polsk\u0105 \u2013 w nowej sytuacji mi\u0119dzynarodowej i w nowych warunkach.<\/p>\n

Koncepcja unii polsko-s\u0142owackiej w \u015brodowiskach emigracyjnych <\/strong><\/p>\n

Koncepcja integracji europejskiej by\u0142a podczas II wojny \u015bwiatowej szczeg\u00f3lnie \u017cywa, a polski rz\u0105d emigracyjny nale\u017ca\u0142 do jej wielkich sympatyk\u00f3w. Przez pewien czas idea integracyjna cieszy\u0142a si\u0119 poparciem Foreign Office. Jednocze\u015bnie rozwija\u0142 si\u0119 projekt polsko-czechos\u0142owackiej federacji, lub konfederacji. Konkretnym wynikiem polsko-czechos\u0142owackiej wsp\u00f3\u0142pracy na poziomie oficjalnym by\u0142a deklaracja obydwu rz\u0105d\u00f3w z 11 listopada 1940 roku w kt\u00f3rej przedstawiono zamiar powo\u0142ania zwi\u0105zku konfederacyjnego. W zwi\u0105zku z tym mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, i\u017c post\u0119p we wsp\u00f3\u0142pracy polsko-czechos\u0142owackiej wp\u0142ywa\u0142 na spojrzenie polskich czynnik\u00f3w pa\u0144stwowych na kwesti\u0119 s\u0142owack\u0105. Dzie\u0144 po opublikowaniu deklaracji polsko-czechos\u0142owackiej premier W. Sikorski wyrazi\u0142 swoj\u0105 satysfakcj\u0119, \u017ce uda\u0142o mu si\u0119 doprowadzi\u0107 do jej podpisania, poniewa\u017c Prezydent <\/em>[W\u0142adys\u0142aw Raczkiewicz \u2013 przyp. D. S.] si\u0119 z tym raczej nie \u015bpieszy\u0142<\/em>. Cz\u0142onek Rady Narodowej Ignacy Schwarzbart rozmawiaj\u0105c z premierem zapyta\u0142 go, czy nie obawia si\u0119 trudno\u015bci ze S\u0142owakami, je\u015bli b\u0119d\u0105 si\u0119 domaga\u0107, aby polski rz\u0105d rozmawia\u0142 bezpo\u015brednio z nimi; premier odpowiedzia\u0142, \u017ce S\u0142owacy s\u0142uchaj\u0105 ju\u017c tylko rozkaz\u00f3w Hitlera, wi\u0119c nie mamy powodu, by zajmowa\u0107 si\u0119 t\u0105 kwesti\u0105. Co wi\u0119cej \u00ad<\/em>\u2013 doda\u0142 Sikorski \u2013 mamy umow\u0119 z Czechami, \u017ce nie b\u0119d\u0105 wtr\u0105ca\u0107 si\u0119 do naszych spraw, a my nie b\u0119dziemy wtr\u0105ca\u0107 si\u0119 do ich wewn\u0119trznych kwestii. <\/em>Strona Czechos\u0142owacka storpedowa\u0142a jednak pod naciskiem sowieckim projekt polsko-czechos\u0142owackiej federacji \u2013 od lata 1942 roku dokonywa\u0142a obstrukcji w pracach mieszanych polsko-czechos\u0142owackich komitet\u00f3w, za\u015b w maju 1943 roku ostatecznie zerwa\u0142a negocjacje dotycz\u0105ce powo\u0142ania federacji. Koncepcj\u0119 federacji \u015brodkowoeuropejskiej mia\u0142 w swojej politycznej agendzie r\u00f3wnie\u017c Milan Hod\u017ea, kt\u00f3ry problematyk\u0105 federacji w Europie \u015arodkowej zajmowa\u0142 si\u0119 intensywnie a\u017c do swojej \u015bmierci w roku 1944, w zwi\u0105zku z czym mo\u017cna go nazwa\u0107 jednym z \u201eojc\u00f3w Europy\u201d we w\u0142a\u015bciwym tych s\u0142\u00f3w rozumieniu. Jeszcze podczas II wojny \u015bwiatowej wydano jego ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eFederation in Central Europe\u201d, a w rozmowach z polskimi politykami i dyplomatami konkretyzowa\u0142 w tamtym okresie swoje federacyjne plany. Jednak\u017ce ani projekt polsko-czechos\u0142owackiej federacji, tudzie\u017c konfederacji, ani koncepcja Hod\u017ey, nie wychodzi\u0142y z za\u0142o\u017cenia, \u017ce podmiotem federacji, lub konfederacji, mia\u0142a zosta\u0107 S\u0142owacja rozumiana jako samodzielna jednostka. Wyj\u0105tek stanowi\u0142y jedynie projekty Petra Pr\u00eddavka, oraz rozmowy polityczne w Watykanie, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnymi protagonistami byli Karol Sidor i Kazimierz Pap\u00e9e.<\/p>\n

Spotkania tych dw\u00f3ch postaci nie mia\u0142y jedynie kurtuazyjnego charakteru. Co wi\u0119cej, logika tamtych czas\u00f3w (a w przypadku Sidora r\u00f3wnie\u017c upomnienie ze strony ministra spraw zagranicznych \u010eur\u010danskiego) wyklucza\u0142a, aby owi reprezentanci dw\u00f3ch antagonistycznych blok\u00f3w mogli si\u0119 ze sob\u0105 spotyka\u0107. Ponadto udzia\u0142 armii s\u0142owackiej w ataku na Polsk\u0119, kt\u00f3ry wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Sidora wywo\u0142a\u0142 w Watykanie bardzo \u017ca\u0142osne wra\u017cenie<\/em>, nie mia\u0142 tak negatywnego wp\u0142ywu na stosunki z Polakami, oraz z samym Pap\u00e9e, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107. Opis atmosfery, w jakiej dochodzi\u0142o do wzajemnych, mniej lub bardziej konspiracyjnych spotka\u0144, nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 o czynnik ludzki. Sidora i Pap\u00e9e \u0142\u0105czy\u0142a przyja\u017a\u0144, co mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 troch\u0119 zaskakuj\u0105ce zar\u00f3wno przypadku polskiego dyplomaty, kt\u00f3ry mia\u0142 opini\u0119 osoby bardzo rzeczowej, surowej, a w kontakcie z innymi nieprzyst\u0119pnej. Pap\u00e9e o swoim stosunku do Sidora wspomina\u0142: \u0141\u0105czy\u0142a nas ju\u017c pewna za\u017cy\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra potem w czasie d\u0142ugich lat pobytu w Citt\u00e1 dek Vaticano zamieni\u0142a si\u0119 w przyja\u017a\u0144. Ceni\u0142em jego patriotyzm, lojalno\u015b\u0107, energi\u0119, trze\u017awy ch\u0142opski rozs\u0105dek<\/em>.<\/p>\n

Obydwaj dyplomaci do\u015b\u0107 szybko zacz\u0119li zajmowa\u0107 si\u0119 form\u0105 uporz\u0105dkowania stosunk\u00f3w polsko-s\u0142owackich. Sidor ju\u017c pod koniec grudnia 1939 roku przedstawi\u0142 polskim dyplomatom w Rzymie koncepcje federacji niepodleg\u0142ej S\u0142owacji, Polski i ziem czeskich, oraz pod pewnymi warunkami (m. in. zwr\u00f3cenia S\u0142owacji ziem, kt\u00f3re zosta\u0142y zabrane na mocy II arbitra\u017cu wiede\u0144skiego) r\u00f3wnie\u017c W\u0119gier. Sidor postrzega\u0142 autonomi\u0119 S\u0142owacji w ramach \u010cSR za stadium, kt\u00f3re si\u0119 zdezaktualizowa\u0142o z uwagi na rozw\u00f3j wypadk\u00f3w. By\u0142 mianowicie prze\u015bwiadczony, \u017ce S\u0142owacja dysponuje ju\u017c wystarczaj\u0105co liczn\u0105 elit\u0105 i grup\u0105 specjalist\u00f3w, by m\u00f3c zarz\u0105dza\u0107 niepodleg\u0142ych pa\u0144stwem. Sidor dok\u0142adniej scharakteryzowa\u0142 to w rozmowie z Pap\u00e9e w roku 1942, gdy powiedzia\u0142: Nie ma ju\u017c pustki, w kt\u00f3r\u0105 by mogli si\u0119 wla\u0107 Czesi. Nie mo\u017ce wi\u0119c by\u0107 mowy o odrodzeniu si\u0119 dawnych stosunk\u00f3w tak\u017ce z tego powodu.<\/em> Cho\u0107 przekonywa\u0142 o zdolno\u015bci Republiki S\u0142owackiej do przetrwania, nie oznacza to, \u017ce w zupe\u0142no\u015bci uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z czynnikami rz\u0105dowymi. Nie chodzi\u0142o jednak o sam re\u017cim polityczny, ale raczej o atrybuty realnej, niesfa\u0142szowanej niezale\u017cno\u015bci, kt\u00f3re wed\u0142ug Sidora nie zosta\u0142y spe\u0142nione.<\/p>\n

Nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c na prze\u0142omie lat 1939-1940, gdy w \u0142onie czesko-s\u0142owackiej emigracji narasta\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy Bene\u0161em, a Hod\u017e\u0105, oraz ich organizacjami politycznymi, rz\u0105d polski a priori nie wyklucza\u0142 mo\u017cliwo\u015bci istnienia niepodleg\u0142ego s\u0142owackiego pa\u0144stwa po zako\u0144czeniu wojny. Ta perspektywa nieco zmieni\u0142a si\u0119 w okresie 1940-1942, gdy wi\u0105zano jeszcze nadzieje z projektem polsko-czechos\u0142owackiej federacji, lecz nawet wtedy polski rz\u0105d na emigracji nie traci\u0142 z pola widzenia kwestii s\u0142owackiej. O\u017cywienie zainteresowania S\u0142owacj\u0105 nast\u0105pi\u0142o w\u00f3wczas, gdy prace przygotowuj\u0105ce projekt federacyjny znalaz\u0142y si\u0119 w kryzysie. Dla Sidora oznacza\u0142o to szans\u0119 na zaprezentowanie swojego spojrzenia na spraw\u0119 porz\u0105dku powojennego polskiemu rz\u0105dowi w Londynie za po\u015brednictwem pos\u0142a Pap\u00e9e. Co wi\u0119cej, Karol Sidor by\u0142 dla polskiego rz\u0105du osob\u0105 dobrze znan\u0105, za\u015b jego polityczny potencja\u0142 oceniano wysoko. Pr\u00f3cz jego powszechnie znanego polonofilstwa, przyczyni\u0142y si\u0119 do tego okoliczno\u015bci jego usuni\u0119cia ze S\u0142owacji, oraz niekwestionowana popularno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 cieszy\u0142 si\u0119 w kraju pomimo wyjazdu na wygnanie do Watykanu. Nie mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c zapomina\u0107 o znaczeniu grupy Sidora dla konspiracyjnych i kurierskich kana\u0142\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci polskiego podziemia. W perspektywie nowego porz\u0105dku geopolitycznego w Europie \u015arodkowej, kt\u00f3ry powsta\u0142 w wyniku arbitralnej zmiany granic pa\u0144stwowych Czecho-S\u0142owacji, a nast\u0119pnie jej rozbicia z jednej strony, oraz agresji na Polsk\u0119, a w nast\u0119pstwie okupacji jej terytorium z drugiej strony, S\u0142owacja i s\u0142owacko-polskie pograniczne sta\u0142o si\u0119 strategicznie wa\u017cne dla polskiego podziemia, a tak\u017ce \u0142\u0105czno\u015bci rz\u0105du emigracyjnego z ojczyzn\u0105. Polska siatka konspiracyjna wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a zar\u00f3wno z grupami rebelianckimi na S\u0142owacji (grupa J\u00e1na Lichnera i Milana Hod\u017ey), jak i utrzymywa\u0142a kontakt z niekt\u00f3rymi politycznymi funkcjonariuszami Pa\u0144stwa S\u0142owackiego. O personalnej kontynuacji stosunk\u00f3w polsko-s\u0142owackich \u015bwiadczy rola, kt\u00f3r\u0105 odegra\u0142 w\u0142a\u015bnie Karol Sidor i jego najbli\u017csi wsp\u00f3\u0142pracownicy. Do grona powiernik\u00f3w polskich kurier\u00f3w podr\u00f3\u017cuj\u0105cych przez S\u0142owacj\u0119 nale\u017ca\u0142 pose\u0142 Sejmu Republiki S\u0142owackiej, Pavol \u010carnogursk\u00fd, kt\u00f3rego Sidor poleci\u0142 za po\u015brednictwem Pap\u00e9e. Co si\u0119 tyczy samej praktyki post\u0119powania konspiracyjnego, znakiem rozpoznawczym przy kontakcie Polak\u00f3w z \u010carnogursk\u00fdm by\u0142o okazanie monety o warto\u015bci 2, lub 5 lir\u00f3w watyka\u0144skich, co oznacza\u0142o, \u017ce osoba ta zyska\u0142a zaufanie Karola Sidora. W\u015br\u00f3d S\u0142owak\u00f3w, kt\u00f3rych Stanis\u0142aw Kot \u2013 minister spraw wewn\u0119trznych a tak\u017ce osoba odpowiedzialna za \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z ojczyzn\u0105 jako \u201eminister ds. Kraju\u201d \u2013 poleca\u0142 polskiemu podziemiu i polskim kurierom jako osoby godne zaufania w kontek\u015bcie kontaktu konspiracyjnego, znalaz\u0142 si\u0119 m. in. J\u00falius Stano, minister transportu i prac publicznych w rz\u0105dzie s\u0142owackim. Fakt, \u017ce na li\u015bcie kontakt\u00f3w polskiego ruchu oporu figurowali funkcjonariusze pa\u0144stwa (pose\u0142, minister i pose\u0142 Sejmu Republiki S\u0142owackiej), kt\u00f3re od 1 wrze\u015bnia 1939 roku znajdowa\u0142o si\u0119 de facto<\/em> w stanie wojny z Polsk\u0105, \u015bwiadczy o ich lojalno\u015bci i wiarygodno\u015bci wzgl\u0119dem \u00a0Polak\u00f3w.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c w nast\u0119pnym okresie Sidor utrzymywa\u0142 kontakty z wiod\u0105cymi osobami polskiego \u017cycia publicznego. W roku 1942 spotka\u0142 si\u0119 w Watykanie z ks. pra\u0142atem Zygmuntem Kaczy\u0144skim, cz\u0142onkiem Rady Narodowej, a w czerwcu 1944 roku po \u201ewyzwoleniu\u201d Rzymu odwiedzi\u0142 go najwy\u017cszy dow\u00f3dca Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie genera\u0142 Kazimierz Sosnkowski oraz dow\u00f3dca 2 Korpusu Polskiego gen. W\u0142adys\u0142aw Anders.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 osi\u0105 orientacji Sidora na Polsk\u0119 pozostawa\u0142 jednak jego kontakt z ambasadorem Pap\u00e9e. W pa\u017adzierniku 1942 roku Sidor przedstawi\u0142 mu projekt Konfederacji potr\u00f3jnej: polsko-s\u0142owacko-czeskiej<\/em>. Sidor stara\u0142 si\u0119 w tej kwestii gra\u0107 r\u00f3wnie\u017c taktycznie, obserwuj\u0105c zmian\u0119 relacji mi\u0119dzy polskimi kr\u0119gami rz\u0105dowymi, a Edvardem Bene\u0161em, co potwierdzaj\u0105 jego s\u0142owa: Wszystko zale\u017cy od tego, czy Warszawa potrafi sta\u0107 si\u0119 o\u015brodkiem tego przysz\u0142ego zwi\u0105zku, czy te\u017c pozwoli sob\u0105 zaw\u0142adn\u0105\u0107 Beneszowi. Ca\u0142a przysz\u0142o\u015b\u0107 Europy \u015arodkowo-Wschodniej od tego zale\u017cy. <\/em><\/p>\n

Nieca\u0142y rok p\u00f3\u017aniej Sidor skonkretyzowa\u0142 swoje plany. Wychodzi\u0142 przy tym z nast\u0119puj\u0105cych za\u0142o\u017ce\u0144: pierwszym by\u0142a wojskowa pora\u017cka Niemiec, drugim bezkrwawy przewr\u00f3t na S\u0142owacji i przej\u0119cie w\u0142adzy przez rz\u0105d, na kt\u00f3rego czele sta\u0142by Sidor, za\u015b trzecim za\u0142o\u017ceniem by\u0142o to, \u017ce sowieckie wojsko nie b\u0119dzie przy s\u0142owackich granicach wcze\u015bniej, ani\u017celi inne wojska. <\/em>Gdyby powy\u017csze warunki zosta\u0142y spe\u0142nione, rz\u0105d Sidora mia\u0142 przygotowane dwa scenariusze: Program nr 1 \u2013 federacja mi\u0119dzy S\u0142owacj\u0105, Polsk\u0105 i ziemiami czeskimi na podstawie r\u00f3wnoprawno\u015bci trzech partner\u00f3w. Gdyby si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce programu tego nie mo\u017cna zrealizowa\u0107, b\u0119dzie nale\u017ca\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do programu nr 2 \u2013 tj. ustanowieniu federacji z Polsk\u0105<\/em>, co Sidor stre\u015bci\u0142 s\u0142owami: S\u0142owacja odda\u0142aby si\u0119 w ochron\u0119 Polsce<\/em>. Drugi z program\u00f3w, kt\u00f3re przedstawi\u0142 Sidor, wiernie nawi\u0105zywa\u0142 do projektu polsko-s\u0142owackiej unii z ko\u0144ca wrze\u015bnia 1938 roku.<\/p>\n

Pap\u00e9e odegra\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w nawi\u0105zaniu kontaktu mi\u0119dzy Sidorem, a ameryka\u0144skim dyplomat\u0105 Haroldem H. Tittmannemm, kt\u00f3ry podczas nieobecno\u015bci Myrona Charlesa Taylora, przedstawiciela prezydenta Franklina Delano Roosvelta przy Stolicy Apostolskiej, kierowa\u0142 pracami plac\u00f3wki jako charg\u00e9 d\u2019affaires. Sidor przekaza\u0142 mu w czerwcu 1943 roku w obecno\u015bci Pap\u00e9e materia\u0142 pod tytu\u0142em \u201eLa question slovaque\u201d (\u201eKwestia s\u0142owacka\u201d), w kt\u00f3rym powojenne losy S\u0142owak\u00f3w wi\u0105za\u0142 ze wsp\u00f3ln\u0105 federacj\u0105 z Polakami i Czechami, lub r\u00f3wnie\u017c innymi s\u0105siadami, kt\u00f3rzy by wsp\u00f3\u0142tworzyli pa\u0144stwo daj\u0105ce \u2013 swoj\u0105 konstytucj\u0105 i praktyk\u0105, oraz pod kontrol\u0105 instytucji mi\u0119dzynarodowych \u2013 gwarancj\u0119 wolnego i w\u0142a\u015bciwego rozwoju narodu s\u0142owackiego. <\/em>Jeden z egzemplarzy wys\u0142a\u0142 za po\u015brednictwem Pap\u00e9e do rz\u0105du polskiego w Londynie.<\/p>\n

Reakcja ameryka\u0144skiego Departamentu Stanu na broszur\u0119 \u201eLa question slovaque\u201d nie jest znana. Tymczasem rz\u0105d polski r\u00f3wnie\u017c nie spieszy\u0142 si\u0119 z odpowiedzi\u0105. Nowy minister spraw zagranicznych Tadeusz Romer\u00a0 zareagowa\u0142 dopiero w sierpniu. Przekaza\u0142 pe\u0142nomocnictwo polskiemu ambasadorowi, aby oznajmi\u0142 Sidorowi, \u017ce s\u0142owackie postulaty dotycz\u0105ce terytorium, kt\u00f3re Polska zyska\u0142a w 1938 r., w chwili porz\u0105dkowania kwestii granicznych zostan\u0105 niew\u0105tpliwie rozpatrzone. <\/em>Romer wyja\u015bnia\u0142, \u017ce pozytywne podej\u015bcie strony polskiej do tych postulat\u00f3w uzale\u017cnione jest od realizacji projekt\u00f3w konfederacji S\u0142owacji, tudzie\u017c Czechos\u0142owacji z Polsk\u0105. <\/em>W dalszej cz\u0119\u015bci prosi\u0142 Pap\u00e9e, a\u017ceby ten zapewni\u0142 Sidora, i\u017c rz\u0105d polski b\u0119dzie post\u0119powa\u0142 w zgodzie z tymi faktami, jednak zaznaczy\u0142, \u017ce obecnie nie mo\u017ce powzi\u0105\u0107 \u017cadnych formalnych obietnic w kwestiach terytorialnych. Stanowisko to nie by\u0142o warunkowane przysz\u0142ym kszta\u0142tem granicy polsko-s\u0142owackiej, ale szczeg\u00f3lnie dla nas \u017cywotnym problemem obrony naszych wschodnich granic<\/em> \u2013 konstatowa\u0142 Romer. Stanowisko w\u0142adz polskich by\u0142o bardzo og\u00f3lne, a pr\u00f3cz zadeklarowania dobrej woli, nie dawa\u0142o \u017cadnych gwarancji. Nie odnajdujemy w nim r\u00f3wnie\u017c jasnej odpowiedzi na to, czy federacja mia\u0142aby si\u0119 sk\u0142ada\u0107 z Polski i Czechos\u0142owacji, czy te\u017c ziem czeskich i S\u0142owacji. Odpowied\u017a ta nie usatysfakcjonowa\u0142a Sidora, o czym \u015bwiadczy zapis w jego dzienniku: (\u2026) o\u015bwiadczenie, kt\u00f3re dor\u0119czy\u0142 Pap\u00e9e, jako\u015b nie zwali\u0142o mnie z n\u00f3g. Widzia\u0142em o\u015bwiadczenie Becka, wys\u0142ane mi i Hlince za po\u015brednictwem \u0141aci\u0144skiego. Wtedy twierdzili, \u017ce Polacy nie pragn\u0105 nawet pi\u0119dzi s\u0142owackiej ziemi. A potem w listopadzie 1938 po prostu j\u0105 sobie zabrali, twierdz\u0105c, \u017ce to przecie\u017c polska ziemia. Jak to polska, skoro przez tysi\u0105c lat bez przerwy nale\u017ca\u0142a do S\u0142owacji?<\/em> Sidor by\u0142 nieufny, a w reakcjach na polskie gwarancje dotycz\u0105ce kwestii terytorialnych bardzo ostro\u017cny. Wynika\u0142o to z jego do\u015bwiadcze\u0144 z roku 1938 \u2013 zaj\u0119cia terytorium S\u0142owacji przez Polsk\u0119 \u2013 kt\u00f3re z uwagi na jego polonofilstwo bardzo mocno zaszkodzi\u0142o jego pozycji na S\u0142owacji. W zwi\u0105zku z tym niepokoi\u0142 go fakt, \u017ce polski rz\u0105d nie ma jasnej wizji przysz\u0142ego pa\u0144stwowo-prawnego statusu S\u0142owacji. Wyra\u017ca si\u0119 to w jego reakcji z wiosny 1943: Otrzyma\u0142em informacj\u0119, \u017ce Polacy chc\u0105, aby S\u0142owacja zosta\u0142a sfederowana z innymi jako pa\u0144stwo. Tymczasem ich Sikorski m\u00f3wi o \u010cSR, czyli nie uznaje Pa\u0144stwa S\u0142owackiego. Jest to chaos.<\/em><\/p>\n

Wiar\u0119 Sidora w materializacj\u0119 polsko-s\u0142owackiego planu federacyjnego os\u0142abia\u0142y r\u00f3wnie\u017c wyniki jego konsultacji z najbli\u017cszymi wsp\u00f3\u0142pracownikami na S\u0142owacji (Pavol \u010carnogursk\u00fd, Martin Sokol) i przyw\u00f3dcami krajowych grup oporu (J\u00e1n Urs\u00edny, Peter Za\u0165ko). Przede wszystkim u tych drugich przewa\u017ca\u0142y obawy zwi\u0105zane z bli\u017cszym zwi\u0105zkiem S\u0142owacji z kilkukrotnie liczniejsz\u0105 i wi\u0119ksz\u0105 (co wi\u0119cej, katolick\u0105 \u2013\u00a0 Urs\u00edny i Za\u0165ko byli ewangelikami)\u00a0 Polsk\u0105. Koncepcyjne przesuni\u0119cie wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w krajowego ruchu oporu na S\u0142owacji w kierunku odnowienia Republiki Czechos\u0142owackiej po II wojnie \u015bwiatowej (jednak\u017ce na zasadach \u201er\u00f3wnego z r\u00f3wnym\u201d) minimalizowa\u0142o szanse na to, aby Sidor m\u00f3g\u0142 odnie\u015b\u0107 sukces ze swoj\u0105 koncepcj\u0105 bli\u017cszego zwi\u0105zku z Polsk\u0105. W tym kontek\u015bcie nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na memorandum \u0160rob\u00e1ra z sierpnia 1943, oraz jego motywacj\u0119, kt\u00f3ra wyra\u017ca\u0142a poparcie dla Bene\u0161a i czechos\u0142owackiego rz\u0105du emigracyjnego, oraz jego usi\u0142owa\u0144 maj\u0105cych na celu uniemo\u017cliwienie dotychczasowej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy zapleczem Karola Sidora z J\u00e1nem Urs\u00ednym, oraz oderwanie od Sidora jego potencjalnych sojusznik\u00f3w (P. Za\u0165ko, I. Karva\u0161, M. Sokol). Do tamtego czasu ich wsp\u00f3ln\u0105 platform\u0105 porozumienia by\u0142y plany utworzenia \u015brodkowoeuropejskiej federacji. Upraszczaj\u0105c, strach grupy \u0160rob\u00e1ra przed ewentualnym doj\u015bciem do porozumienia zwolennik\u00f3w Hod\u017ey i Sidora w kwestii przeforsowania w \u0142adzie powojennym niepodleg\u0142ej S\u0142owacji w ramach \u015brodkowoeuropejskiej federacji, by\u0142 zbyt wielki.<\/p>\n

Rozmowy Sidora i Pap\u00e9e na temat przysz\u0142o\u015bci Europy \u015arodkowej wci\u0105\u017c trwa\u0142y, jednak z uwagi na rozw\u00f3j sytuacji mi\u0119dzynarodowej przypomina\u0142y ju\u017c tylko dyskusje teoretyczne, bez mo\u017cliwo\u015bci spe\u0142nienia jakichkolwiek postulat\u00f3w w praktyce. Abstrahuj\u0105c od tego, \u017ce koncepcja federacyjnego uporz\u0105dkowania powojennej Europy zosta\u0142a, mo\u017cna powiedzie\u0107, zmieciona ze sto\u0142u \u2013 V. M. Mo\u0142otow przy cichej zgodzie A. Edena i C. Hulla wyrazi\u0142 definitywne veto przeciwko wszystkim planom federacyjnym w \u015brodkowowschodniej Europie na konferencji ministr\u00f3w spraw zagranicznych Zwi\u0105zku Radzieckiego, USA i Wielkiej Brytanii w Moskwie w pa\u017adzierniku 1943 \u2013 w rozmowach o federacji, kt\u00f3re by\u0142y prowadzone przez Sidora i Pap\u00e9e w Watykanie, brakowa\u0142o wi\u0105\u017c\u0105cego porozumienia chocia\u017cby na p\u0142aszczy\u017anie rz\u0105dowych reprezentacji Polski i S\u0142owacji. W przypadku rz\u0105du s\u0142owackiego nie jest to niczym zaskakuj\u0105cym, poniewa\u017c o swoich spotkaniach z Pap\u00e9e i ich tre\u015bci Sidor nie informowa\u0142 Bratys\u0142awy. Z drugiej strony bardzo szczeg\u00f3\u0142owe listy polskiego dyplomaty, kt\u00f3remu zawdzi\u0119czamy \u015bwiadectwo na temat tych rozm\u00f3w, w emigracyjnym MSZ jedynie przyjmowano do wiadomo\u015bci, za\u015b odpowiedzi ogranicza\u0142y si\u0119 przede wszystkim do potwierdzenia ich odbioru. (Pap\u00e9e w Watykanie r\u00f3wnie\u017c pracowa\u0142 w szczeg\u00f3lnie z\u0142o\u017conych warunkach a jego kontakt telegraficzny z central\u0105 polskiej dyplomacji w Londynie bywa\u0142 cz\u0119sto przerywany). Rozstrzygaj\u0105c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o tutaj stanowisko polskiego rz\u0105du \u2013 przede wszystkim premiera gen. Sikorskiego i ministra Kota \u2013 wzgl\u0119dem \u201esanacyjnego\u201d dyplomaty. W najbli\u017cszym kr\u0119gu polskiego premiera ju\u017c pod koniec wrze\u015bnia 1939 roku m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o wyra\u017anie prowokacyjnych nominacjach ministra spraw zagranicznych Becka, maj\u0105c na my\u015bli w\u0142a\u015bnie Kazimierza Pap\u00e9e. Nieufno\u015b\u0107 i ostentacyjnie okazywany ch\u0142\u00f3d nowego rz\u0105du wzgl\u0119dem Pap\u00e9e utrzymywa\u0142y si\u0119 jako sta\u0142y czynnik przez ca\u0142\u0105 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105.<\/p>\n

Na zako\u0144czenie mo\u017cna konstatowa\u0107, \u017ce dla planu Sidora s\u0142owacko-polsko-czeskiej federacji, ewentualnie reedycji projektu unii polsko-s\u0142owackiej, kt\u00f3remu r\u00f3wnie\u017c po\u015bwi\u0119ci\u0142em bli\u017csz\u0105 uwag\u0119, nie istnia\u0142y sprzyjaj\u0105ce warunki w \u017cadnym ze stadi\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Fakt ten wyp\u0142ywa\u0142 ju\u017c z samej logiki II wojny \u015bwiatowej, oraz konsekwencji tego, \u017ce Polska i Republika S\u0142owacka by\u0142y uczestnikami dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych, antagonistycznych blok\u00f3w. Plan inwazji wojsk anglosaskich na P\u00f3\u0142wysep Ba\u0142ka\u0144ski na prze\u0142omie lat 1942-1943, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 oznacza\u0107, \u017ce wojska te (wzmocnione przez Polskie Si\u0142y Zbrojne na Zachodzie) wyzwoli\u0142yby Europ\u0119 \u015arodkow\u0105 przed Armi\u0105 Czerwon\u0105, nie zosta\u0142 zrealizowany. Sidorowi nie uda\u0142o si\u0119 uformowa\u0107 koalicji, czy bloku polityk\u00f3w, kt\u00f3rzy by jednoznacznie wspierali jego koncepcj\u0119 polityki zagranicznej i wsp\u00f3lnego zwi\u0105zku pa\u0144stwowego z Polsk\u0105. Co wi\u0119cej, polski rz\u0105d wbrew konkretnym przes\u0142ankom nigdy nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na to, a\u017ceby oficjalnie wspiera\u0107 koncepcj\u0119 zachowania s\u0142owackiej samodzielnej pa\u0144stwowo\u015bci po wojnie. Jego sytuacja polityczna si\u0119 skomplikowa\u0142a po zerwaniu stosunk\u00f3w dyplomatycznych ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim (po masakrze katy\u0144skiej), a w okresie, gdy wojna zbli\u017ca\u0142a si\u0119 do swojego decyduj\u0105cego stadium, polski rz\u0105d by\u0142 ca\u0142kowicie skupiony na kwestii granic wschodnich Polski, oraz politycznej przysz\u0142o\u015bci kraju, w kt\u00f3rym od roku 1944 coraz bardziej zanosi\u0142o si\u0119 na przechwycenie w\u0142adzy przez komunist\u00f3w i lokaj\u00f3w Moskwy. Zbieg okoliczno\u015bci, kt\u00f3ry sprawi\u0142, \u017ce Sidor i Pap\u00e9e podczas II wojny \u015bwiatowej znale\u017ali si\u0119 na analogicznych stanowiskach, odegra\u0142 swoj\u0105 rol\u0119 r\u00f3wnie\u017c po wojnie: obydwaj politycy nie powr\u00f3cili do swoich ojczyzn i a\u017c do swojej \u015bmierci \u017cyli na emigracji.<\/p>\n

Z przedstawionych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych stosunk\u00f3w polsko-s\u0142owackich i formy pa\u0144stwowo-prawnego wsp\u00f3\u0142\u017cycia Polski i S\u0142owacji w latach 1938-1939 i podczas II wojny \u015bwiatowej \u2013 cho\u0107 nie zawsze mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o przemy\u015blanych koncepcjach polityki zagranicznej \u2013 wynika, \u017ce pomimo cezury 1 wrze\u015bnia 1939 roku wci\u0105\u017c istnia\u0142y okre\u015blone paralele i wsp\u00f3lne pierwiastki. Wbrew z\u0142o\u017conym uwarunkowaniom mi\u0119dzynarodowym i warunkom obiektywnym, mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 z jednej strony o sta\u0142ym zainteresowaniu Polski S\u0142owacj\u0105 i kwesti\u0105 s\u0142owack\u0105, a z drugiej o kontynuacji orientacji na Polsk\u0119 wewn\u0105trz wa\u017cnego nurtu s\u0142owackiej sceny politycznej. By\u0142a to sytuacja zdeterminowana specyfik\u0105 stosunk\u00f3w polsko-s\u0142owackich, d\u0142ugoterminowymi i geopolitycznymi interesami obydwu kraj\u00f3w, oraz ideow\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 g\u0142\u00f3wnych protagonist\u00f3w tych relacji.<\/p>\n

Du\u0161an Sege\u0161<\/p>\n

(T\u0142umaczenie z j\u0119zyka s\u0142owackiego: Bartosz Bekier)<\/p>\n

\"00238\"<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od Redakcji: W ramach naszego pa\u017adziernikowego cyklu artyku\u0142\u00f3w omawiaj\u0105cych stosunki polsko-s\u0142owacko-czeskie, prezentujemy Pa\u0144stwu t\u0142umaczenie z j\u0119zyka s\u0142owackiego obszernego tekstu, kt\u00f3ry stanowi pog\u0142\u0119bione studium nad koncepcjami […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":27002,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"W ramach naszego pa\u017adziernikowego cyklu artyku\u0142\u00f3w omawiaj\u0105cych stosunki polsko-s\u0142owacko-czeskie, prezentujemy Pa\u0144stwu t\u0142umaczenie z j\u0119zyka s\u0142owackiego obszernego tekstu, kt\u00f3ry stanowi pog\u0142\u0119bione studium nad koncepcjami powo\u0142ania unii polsk0-s\u0142owackiej, oraz federacji polsk0-czechos\u0142owackiej. Zapraszamy do lektury - dok\u0142adnie w rocznic\u0119 spotkania ks. Jozefa Tisy i Karola Sidora z przedstawicielami polskiego MSZ w 1938 roku.","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[23],"tags":[4485,4486,4471,4484,4467,4487],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/00238.jpg?fit=600%2C492&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-71u","jetpack-related-posts":[{"id":1835,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=1835","url_meta":{"origin":27000,"position":0},"title":"Falanga na rzecz wsp\u00f3\u0142pracy polsko-bia\u0142oruskiej!","date":"10 stycznia 2012","format":false,"excerpt":"Dnia 7 stycznia 2012 roku Falanga przeprowadzi\u0142a og\u00f3lnopolsk\u0105 akcj\u0119 na rzecz wsp\u00f3\u0142pracy polsko-bia\u0142oruskiej. G\u0142\u00f3wne has\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119cia brzmia\u0142o: Wsp\u00f3\u0142praca, nie konfrontacja. Racja stanu jest wa\u017cniejsza ni\u017c liberalna ideologia! Poszczeg\u00f3lne oddzia\u0142y Falangi synchronicznie przeprowadzi\u0142y akcje plakatowe w swoich miastach \u2013 graficzne wyobra\u017cenie osi wsp\u00f3\u0142pracy Warszawy i Mi\u0144ska z nielubianym przez Zach\u00f3d portretem\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":30937,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=30937","url_meta":{"origin":27000,"position":1},"title":"Ukraina: Upami\u0119tnienie Henryka J\u00f3zewskiego","date":"23 wrze\u015bnia 2017","format":false,"excerpt":"21 wrze\u015bnia w \u0141ucku, przedwojennej stolicy polskiego wojew\u00f3dztwa wo\u0142y\u0144skiego, odby\u0142a si\u0119 uroczysta akademia ku czci pi\u0142sudczykowskiego polityka Henryka J\u00f3zewskiego (1892-1981). Otworzy\u0142a ona cykl imprez po\u015bwi\u0119cony tej postaci historycznej, kt\u00f3ry potrwa do listopada. Z\u0142o\u017c\u0105 si\u0119 na niego m.in. konferencje, wystawy, prezentacje i wycieczki. Organizatorami ca\u0142o\u015bci s\u0105 \u0142ucki Uniwersytet im. \u0141esi Ukrainki,\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/Henryk_J.jpg?fit=823%2C1200&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26549,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26549","url_meta":{"origin":27000,"position":2},"title":"Polska: Honory dla petlurowc\u00f3w","date":"18 sierpnia 2016","format":false,"excerpt":"W \u015awi\u0119to Wojska Polskiego minister obrony narodowej Antoni Macierewicz z\u0142o\u017cy\u0142 wieniec na grobie genera\u0142a Marka Bezruczki, ukrai\u0144skiego dow\u00f3dcy, kt\u00f3ry w 1920 r. walczy\u0142 w wojnie polsko-bolszewickiej w szeregach sprzymierzonej z Polakami armii Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej i m.in. dowodzi\u0142 obron\u0105 Zamo\u015bcia przed bolszewikami. Uroczysto\u015b\u0107 odby\u0142a si\u0119 na Cmentarzu Prawos\u0142awnym na warszawskiej\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/08\/Marko_Bezruczko.jpg?fit=680%2C562&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":21581,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21581","url_meta":{"origin":27000,"position":3},"title":"Polska: Chwila szczero\u015bci ambasadora","date":"8 lipca 2015","format":false,"excerpt":"Odbieraj\u0105c z r\u0105k prezydenta Bronis\u0142awa Komorowskiego Krzy\u017c Komandorski z Gwiazd\u0105 Orderu Odrodzenia Polski za \"zas\u0142ugi\" na rzecz rozwijania wsp\u00f3\u0142pracy polsko-ameryka\u0144skiej , ambasador USA Stephen Mull pozwoli\u0142 sobie na chwil\u0119 szczero\u015bci. Por\u00f3wnuj\u0105c czasy sprzed i po roku 1989 stwierdzi\u0142 on - \"Po tych oskar\u017ceniach w 1986 roku wraz z \u017con\u0105 ze\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/mull1.jpg?fit=600%2C413&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":31914,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=31914","url_meta":{"origin":27000,"position":4},"title":"Polska: Prezydent RP z wizyt\u0105 w Wietnamie","date":"30 listopada 2017","format":false,"excerpt":"Prezydent Andrzej Duda z\u0142o\u017cy\u0142 oficjaln\u0105 wizyt\u0119 pa\u0144stwow\u0105 w Socjalistycznej Republice Wietnamu, gdzie spotka\u0142 si\u0119 z najwa\u017cniejszymi politykami tego kraju. G\u0142\u00f3wnym celem wizyty prezydenta w Hanoi i Ho Chi Minh by\u0142o rozszerzenie gospodarczej wsp\u00f3\u0142pracy z tym dynamicznie rozwijaj\u0105cym si\u0119 krajem. Jedn\u0105 z decyzji prezydenta Dudy by\u0142o podpisanie dokument\u00f3w pozwalaj\u0105cych udzielenie Wietnamowi\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/Polska-Wietnam-1.jpg?fit=545%2C280&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26955,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26955","url_meta":{"origin":27000,"position":5},"title":"\u013dubica K\u00e1zmerov\u00e1: Polonofilstwo w dzia\u0142alno\u015bci Karola Sidora w latach 1920-1939","date":"1 pa\u017adziernika 2016","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: W przeddzie\u0144 rocznicy wkroczenia wojsk polskich na Zaolzie prezentujemy Pa\u0144stwu \u00a0tekst po\u015bwi\u0119cony pierwszemu dow\u00f3dcy Gwardii Hlinki, Karolowi Sidorowi (1901-1953). Artyku\u0142 s\u0142owackiej autorki otwiera pa\u017adziernikowy cykl publikacji na temat stosunk\u00f3w polsko-czesko-s\u0142owackich. (B.B.) Karol Sidor (1901-1953), polityk S\u0142owackiej Partii Ludowej Hlinki (s\u0142ow. Hlinkova slovensk\u00e1 \u013eudov\u00e1 strana, HS\u013dS), przedstawiciel s\u0142owackiego ruchu\u2026","rel":"","context":"In "Historia"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Sidor3.png?fit=583%2C470&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27000"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27000"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27000\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27004,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27000\/revisions\/27004"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/27002"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27000"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27000"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27000"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}