Od Redakcji:<\/strong> Poni\u017cej publikujemy opracowanie po\u015bwi\u0119cone genezie i dzia\u0142alno\u015bci jednego z najbardziej wp\u0142ywowych lobby politycznych, wywieraj\u0105cych od lat przemo\u017cny wp\u0142yw na polsk\u0105 polityk\u0119 wschodni\u0105 i spos\u00f3b my\u015blenia polskich elit o relacjach Rzeczpospolitej z jej wschodnimi s\u0105siadami.<\/em><\/div>\n
\n
\n
<\/div>\n
\n
Polityczny i ideologiczny grunt pod dzia\u0142alno\u015b\u0107 ukrai\u0144skiego lobby w Polsce<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n
Rozpoczynaj\u0105c rozwa\u017cania nad przejawami dzia\u0142alno\u015bci lobby ukrai\u0144skiego we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce, nie mo\u017cna uchyli\u0107 si\u0119 od odpowiedzi na pytanie o przyczyny tak daleko posuni\u0119tej realizacji specyficznie ukrai\u0144skiej racji stanu przez pa\u0144stwo polskie. Samo formu\u0142owanie tych\u017ce postulat\u00f3w przez okre\u015blone czynniki ukrai\u0144skie nie musi by\u0107 bowiem r\u00f3wnoznaczne z ich implementacj\u0105. Ten stan rzeczy ma jednak miejsce z uwagi na postaw\u0119 polskich elit politycznych, kt\u00f3re dopuszczaj\u0105 do koncesji na rzecz interes\u00f3w reprezentowanych przez ukrai\u0144skie lobby, znajduj\u0105c dla tej\u017ce postawy uzasadnienie ideologiczne. Z uwagi na ten czynnik grupa ta, dysponuj\u0105c instrumentami do realizacji swoich interes\u00f3w, mo\u017ce wciela\u0107 w\u0142asne postulaty w \u017cycie.<\/p>\n
Pierwszy ideowym zasobem, z jakiego czerpi\u0105 polityczne elity III RP, jest specyficznie ukszta\u0142towany model patriotyzmu polskiego, kt\u00f3ry co najmniej od czas\u00f3w II Rzeczypospolitej odnosi symboliczne zwyci\u0119stwo w debacie nad polsk\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105. Podwaliny pod ten symboliczny tryumf po\u0142o\u017cy\u0142a kl\u0119ska rewolucji styczniowej w Polsce w latach 1863-1864. Mimo doznanej pora\u017cki w walce z wojskami Imperium Rosyjskiego, stronnictwo forsuj\u0105ce konieczno\u015b\u0107 podj\u0119cia czynu zbrojnego osi\u0105gn\u0119\u0142o jeden ze swoich g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w.<\/p>\n
Jak twierdzi prof. Andrzej Walicki, w obozie \u201eczerwonych\u201d decyzja o powstaniu nie by\u0142a wynikiem kalkulacji politycznej. Hurraoptymistyczne lekcewa\u017cenie materialnych warunk\u00f3w zwyci\u0119stwa (\u201ePoszli nasi w b\u00f3j bez broni\u201d) cz\u0119sto \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z prze\u015bwiadczeniem (wyra\u017canym wprost przez Mieros\u0142awskiego), \u017ce walka konieczna jest niezale\u017cnie od jej wyniku, jako demonstracja polskiej woli istnienia<\/em>[1]<\/a>. Profesor zaznacza brak wiary Stefana Bobrowskiego w zbrojne zwyci\u0119stwo, jego celem by\u0142o przelanie \u201erzeki krwi\u201d uniemo\u017cliwiaj\u0105cej kompromis z Rosj\u0105. W ramach ideologii narodowej absolutyzuj\u0105cej moraln\u0105 bezkompromisowo\u015b\u0107 by\u0142o to opcj\u0105 niepozbawion\u0105 logiki wewn\u0119trznej \u2013 konstatuje profesor [2]<\/a>. Z kolei Wilhelm Feldman opisuje stosunek Bobrowskiego do przewidywanego wskutek powstania rozlewu krwi, kt\u00f3ry ma sta\u0107 si\u0119 koniecznym wobec kompromis\u00f3w z Rosj\u0105 [3]<\/a>.<\/p>\n
W ten spos\u00f3b synonimem polskiej to\u017csamo\u015bci narodowej mia\u0142o si\u0119 sta\u0107 wyobra\u017cenie Polski jako antytezy Rosji, za\u015b ekwiwalentem polskiego interesu narodowego \u2013 wspieranie dowolnych ruch\u00f3w politycznych b\u0105d\u017a wyst\u0105pie\u0144 zbrojnych wymierzonych w pa\u0144stwo rosyjskie. Warto zaznaczy\u0107, i\u017c debata na temat wektora polskiej to\u017csamo\u015bci d\u0142ugo nie by\u0142a zwie\u0144czona. Jak pisze profesor Walicki, orientacja prorosyjska nie zanik\u0142a nawet w okresie wojen napoleo\u0144skich; na jej czele sta\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Czartoryski, bliski przyjaciel i zaufany doradca Aleksandra I, minister spraw zagranicznych cesarstwa. Dzi\u0119ki temu zwyci\u0119stwo Rosji nad Napoleonem zaowocowa\u0142o utworzeniem konstytucyjnego Kr\u00f3lestwa Polskiego, posiadaj\u0105cego w\u0142asny sejm i wojsko. Wywo\u0142a\u0142o to w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w pot\u0119\u017cn\u0105 fal\u0119 rusofilskiego entuzjazmu, kt\u00f3ry przybra\u0142 posta\u0107 prorosyjskiego s\u0142owianofilstwa\u00a0<\/em>[4]<\/a>.<\/p>\n
\u017byj\u0105cemu w rzeczywisto\u015bci popowstaniowej, bo urodzonemu w roku 1867 Romanowi Dmowskiemu, cz\u0119sto przypisywane s\u0105 s\u0142owa, i\u017c niekt\u00f3rzy Polacy bardziej nienawidzili Rosji, ni\u017c kochali Polsk\u0119. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c Dmowski wcale nie rozstrzyga\u0142 o przes\u0105dzaj\u0105cym jakoby zwyci\u0119stwie tej w\u0142a\u015bnie opcji to\u017csamo\u015bciowej, w kt\u00f3rej awersja do Rosji znajduje szerszy pos\u0142uch, ni\u017c umi\u0142owanie w\u0142asnego kraju przez Polak\u00f3w. S\u0142owa te mog\u0142y si\u0119 zatem odnosi\u0107 jedynie do pewnej cz\u0119\u015bci stronnictw politycznych. Z uwagi na negatywne motywacje przypisywane powszechnie osobom kieruj\u0105cym si\u0119 nienawi\u015bci\u0105, Dmowski musia\u0142 mie\u0107 na my\u015bli tych polskich dzia\u0142aczy i uczestnik\u00f3w debaty politycznej, kt\u00f3rych uwa\u017ca\u0142 za konkurent\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie tym ostatnim Dmowski odmawia\u0107 mia\u0142 motywacji stricte<\/em> patriotycznych, cho\u0107 adresatem krytycznej uwagi jednego z ojc\u00f3w Narodowej Demokracji musia\u0142 by\u0107 cz\u0119\u015bciowo sam nar\u00f3d polski, kt\u00f3remu Dmowski nie szcz\u0119dzi\u0142 surowych ocen. Zwa\u017cywszy na rol\u0119 Romana Dmowskiego i jego szeroko rozumianego obozu politycznego, jak\u0105 odgrywa\u0142 on co najmniej do czas\u00f3w utworzenia niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego, uprawniony jest wniosek, i\u017c by\u0142 on wyrazicielem pogl\u0105d\u00f3w znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Wobec tego przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b identyfikuj\u0105cych si\u0119 jako Polacy nie musia\u0142a podziela\u0107 w\u00f3wczas pogl\u0105d\u00f3w na Rosj\u0119, kt\u00f3re w nast\u0119pnych latach mia\u0142y przesta\u0107 mie\u015bci\u0107 si\u0119 w kanonie patriotyzmu polskiego. Legitymizacj\u0119 swoich poczyna\u0144 jako polityka Dmowski otrzymywa\u0142 bowiem jako pose\u0142 do rosyjskiej II Dumy Pa\u0144stwowej. S\u0105 to fakty warte odnotowania szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy obecna rzeczywisto\u015b\u0107 pozytywnie weryfikuje wnioski wyci\u0105gni\u0119te m.in. przez prof. Adama Wielomskiego, kt\u00f3ry pisze, i\u017c Polska i Polacy od 350 lat przegrywaj\u0105 wojn\u0119 o panowanie nad Europ\u0105 \u015brodkowo-wschodni\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c (militarnie) wszystkie wojny i konflikty zbrojne polsko-rosyjskie, wyj\u0105wszy jedn\u0105 jedyn\u0105 wojn\u0119 polsko-sowieck\u0105<\/em> [\u2026] To poczucie kolejnych kl\u0119sk i upokorze\u0144 przyczyni\u0142o si\u0119 do powstania wielkiego antyrosyjskiego mitu kszta\u0142tuj\u0105cego polsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105<\/em>[5]<\/a>. Wielomski konstatuje, \u017ce wrogo\u015b\u0107 do Rosji jest \u201ecelowym konstruktem doktrynalnym\u201d, kt\u00f3ry wywodzi si\u0119 z licz\u0105cej sobie kilka stuleci tradycji politycznej. Profesor zauwa\u017ca ponadto, i\u017c inny zaborca i pa\u0144stwo prowadz\u0105ce polityk\u0119 skierowan\u0105 przeciwko polskim interesom \u2013 Prusy\/Niemcy \u2013 nie wywo\u0142uj\u0105 tego typu emocji [6]<\/a>. W zwi\u0105zku z tym postulat Dmowskiego, by w kalkulacjach politycznych nie uwzgl\u0119dnia\u0107 Rosji jako g\u0142\u00f3wnego zagro\u017cenia dla polskiego bytu narodowego i odtworzenia pa\u0144stwowo\u015bci polskiej, sprawia\u0107 mo\u017ce niekiedy wra\u017cenie wyrzeczenia si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej. Sam Dmowski zdawa\u0142 sobie z tego spraw\u0119, odnotowuj\u0105c, i\u017c psychologia szerokich mas spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a nacechowana nienawi\u015bci\u0105 do Rosjan [7]<\/a>. Zwraca\u0142 on r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119, i\u017c w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w liczna by\u0142a \u00f3wcze\u015bnie reprezentacja os\u00f3b, kt\u00f3re za priorytet uwa\u017caj\u0105 przeciwdzia\u0142anie Rosji, zamiast skoncentrowania si\u0119 na interesach w\u0142asnego kraju [8]<\/a>.<\/p>\n
Niemniej, to w\u0142a\u015bnie ob\u00f3z polityczny g\u0142\u00f3wnego adwersarza Romana Dmowskiego \u2013 czyli J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego \u2013 zaci\u0105\u017cy\u0142 nad polsk\u0105 histori\u0105 w spos\u00f3b decyduj\u0105cy. Sprawuj\u0105c niepodzieln\u0105 w\u0142adz\u0119 polityczn\u0105 po maju 1926 roku, ob\u00f3z zwany sanacj\u0105 mia\u0142 sposobno\u015b\u0107 nieskr\u0119powanego realizowania w\u0142asnego programu. W kwestii wschodniej, w tym stosunku do Rosji, ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski opowiedzia\u0142 si\u0119 za koncepcj\u0105 federacyjn\u0105, jej autorstwo przypisywane jest samemu Pi\u0142sudskiemu [9]<\/a>. Idea ta mia\u0142a ewoluowa\u0107 w prometeizm, kt\u00f3rego realizacj\u0105 zajmowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas najwy\u017csze czynniki polityczne [10]<\/a>. Dr Lucyna Kuli\u0144ska przekonuje, i\u017c proukrai\u0144skie i antyrosyjskie przedsi\u0119wzi\u0119cia w regionie by\u0142y obliczone na uzyskanie efektu w postaci neutralizacji sowieckiej Rosji przy pomocy Ukrai\u0144c\u00f3w [11]<\/a>. Zajmowa\u0107 si\u0119 tym mia\u0142 Oddzia\u0142 II Sztabu Generalnego i Wydzia\u0142 Wschodni Ministerstwa Spraw Zagranicznych, na kt\u00f3re zachowa\u0142 sw\u00f3j wp\u0142yw J\u00f3zef Pi\u0142sudski, od 1923 nie bior\u0105cy bezpo\u015bredniego udzia\u0142u w \u017cyciu publicznym.<\/p>\n
Robert Potocki zwraca uwag\u0119, i\u017c sp\u00f3r o model \u017cycia spo\u0142ecznego i polsk\u0105 racj\u0119 stanu u progu II Rzeczypospolitej dotyczy\u0142 tak naprawd\u0119 kulturowego modelu polsko\u015bci. Wspomniany autor umownie nazywa strony tego dyskursu zwolennikami narodowego<\/em> i pa\u0144stwowego<\/em> punktu widzenia, przy czym ob\u00f3z pomajowy realizowa\u0142 postulaty drugiej opcji do roku 1935, za\u015b po \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego \u2013 program asymilacji narodowej. Potocki twierdzi r\u00f3wnie\u017c, \u017ce koncepcj\u0119 ponadetnicznej wsp\u00f3lnoty pa\u0144stwowej odrzuci\u0142a sama spo\u0142eczno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska w II RP[12]<\/a>. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 jednak do wniosk\u00f3w wyci\u0105ganych przez Potockiego, nale\u017cy uwzgl\u0119dnia\u0107 tak\u017ce krytyczne oceny jego przywo\u0142ywanej pracy, np. te autorstwa Macieja Krotofila i Emiliana Wiszki, w ramach kt\u00f3rych zarzuca si\u0119 Potockiemu liczne b\u0142\u0119dy merytoryczne, terminologiczne czy warsztatowe [13]<\/a>.<\/p>\n
Niew\u0105tpliwie jednak mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o sporze o charakterze metapolitycznym, w ramach kt\u00f3rego mie\u015bci\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy innymi spectrum<\/em> odpowiedzi na pytanie o stosunek \u00f3wczesnych Polak\u00f3w do Ukrai\u0144c\u00f3w; przede wszystkim o to, czy wedle koncepcji Carla Schmitta s\u0105 oni jeszcze \u201eswoimi\u201d, czy ju\u017c \u201eobcymi\u201d. W istocie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o tocz\u0105cej si\u0119 w mi\u0119dzywojniu metadebacie<\/em>, kt\u00f3rej przedmiotem by\u0142a tre\u015b\u0107 i sens wsp\u00f3lnoty maj\u0105cej tworzy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo II RP. Strony tego sporu podj\u0119\u0142y \u2013 aprioryczne b\u0105d\u017a zweryfikowane empirycznie \u2013 za\u0142o\u017cenia co do roli spo\u0142eczno\u015bci ukrai\u0144skiej w II Rzeczypospolitej, mo\u017cliwo\u015bci jej zintegrowania lub asymilacji. Czynnik rosyjski \u2013 tak kluczowy dla samej polskiej to\u017csamo\u015bci \u2013 odegra\u0142 niema\u0142\u0105 rol\u0119 o tyle, o ile w Ukrai\u0144cach upatrywano sojusznik\u00f3w przeciwko pa\u0144stwu postrzeganemu jako g\u0142\u00f3wne zagro\u017cenie dla polskiego bytu narodowego.<\/p>\n
1.1. Implementacja idei prometejskich a polska racja stanu w II Rzeczypospolitej<\/p>\n
Wed\u0142ug Anety Niew\u0119g\u0142owskiej i Lecha Wyszczelskiego, wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich badaczy jest przekonana, i\u017c korzeni prometeizmu nale\u017cy upatrywa\u0107 w wieku XIX. Idea ta g\u0142osi\u0142a, i\u017c Rosja jest najwi\u0119kszym wrogiem niepodleg\u0142o\u015bci Polski[14]<\/a>. Prometeizm mia\u0142 by\u0107 zmodyfikowan\u0105 kontynuacj\u0105 koncepcji federalistycznej, za\u015b g\u0142\u00f3wnym jego or\u0119downikiem w sferze pragmatyki politycznej zosta\u0142 J\u00f3zef Pi\u0142sudski. Przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 czo\u0142owym zwolennikiem rozbicia Rosji na pa\u0144stwa narodowe by\u0142 Leon Wasilewski, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 ten postulat w roku 1908. Natomiast jako sprecyzowany kierunek dzia\u0142a\u0144 politycznych prometeizm wykrystalizowa\u0142 si\u0119 po rewolucji lutowej i pa\u017adziernikowej w Rosji w 1917 roku w \u0142onie emigracji rekrutuj\u0105cej si\u0119 spo\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u017cyj\u0105cych do czas\u00f3w obalenia caratu w granicach Imperium Rosyjskiego, w Polsce za\u015b by\u0142 odpowiedzi\u0105 na upadek koncepcji federacyjnej. Polscy prometei\u015bci nawi\u0105zywali kontakty z Komitetem Zakaukaskim, a w dalszej kolejno\u015bci z przedstawicielami Turkiestanu oraz Tatarami. Obok Francji i Konstantynopola to w\u0142a\u015bnie Polska by\u0142a jednym z ognisk ruchu prometejskiego, g\u0142\u00f3wnym za\u015b jego organem by\u0142o wydawane od 15 sierpnia 1920 do ko\u0144ca 1920 roku pismo \u201ePrzymierze\u201d, gdzie publikowa\u0142 m.in. p\u00f3\u017aniejszy czo\u0142owy wykonawca polityki opartej o za\u0142o\u017cenia prometeizmu\u00a0 w obozie pomajowym \u2013 Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko. Jak pisz\u0105 Niew\u0119g\u0142owska i Wyszczelski, za\u0142o\u017cenia idei prometeizmu mia\u0142y na celu wykorzystanie narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Rosj\u0119 Radzieck\u0105 (ZSRR) przeciwko w\u0142adzy bolszewickiej w celu od\u0142\u0105czenia od Rosji teren\u00f3w etnicznie nierosyjskich i utworzenie z nich pa\u0144stw buforowych powi\u0105zanych \u015bci\u015ble pod wzgl\u0119dem politycznym i militarnym z II Rzeczpospolit\u0105, faktycznie przez ni\u0105 kontrolowanych<\/em>[15]<\/a>. W realizacj\u0119 wymienionych zada\u0144 mia\u0142o zosta\u0107 zaanga\u017cowane wojsko, dla kt\u00f3rego ruch prometejski na terytorium ZSRR mia\u0142 stanowi\u0107 baz\u0119 w razie sowieckiej agresji na Polsk\u0119 jako o\u015brodki dywersyjne przeciwko Moskwie. Idea prometejska koncentrowa\u0142a si\u0119 \u2013 jak pisz\u0105 autorzy \u2013 wok\u00f3\u0142 Naczelnego Dow\u00f3dztwa Wojska Polskiego i J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego [16]<\/a>.<\/p>\n
Po traktacie ryskim z 18 marca 1921 i uznaniu przez Polsk\u0119 sowieckiej Ukrainy i Bia\u0142orusi, rz\u0105d w Warszawie ust\u0105pi\u0142 pola w dziedzinie zajmowania si\u0119 prometeizmem Sztabowi Generalnemu, kt\u00f3rego szefem II Oddzia\u0142u by\u0142 w latach 1921-1923 pp\u0142k Ignacy Matuszewski. Z kolei jego nast\u0119pca p\u0142k Micha\u0142 Bajer nie by\u0142 ju\u017c tak aktywny na tym odcinku. Niemniej, w latach 1923-1926 sprawa implementacji idei prometejskiej zosta\u0142a przeniesiona z kierownictwa Sztabu Generalnego WP i MSZ na poziom szef\u00f3w odpowiednich kom\u00f3rek w tych strukturach. Traktat ryski zosta\u0142 oficjalnie ratyfikowany w kwietniu 1921, zatem realizacja omawianych idei musia\u0142a mie\u0107 miejsce jedynie na drodze aktywno\u015bci niejawnej, za co odpowiada\u0142 Oddzia\u0142 II Sztabu Generalnego. Jego \u00f3wczesny szef pp\u0142k Matuszewski wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Pi\u0142sudskim, mimo \u017ce kieruj\u0105cy ca\u0142ym Sztabem Generalnym gen. dyw. W\u0142adys\u0142aw Sikorski pot\u0119pia\u0142 plany pomocy antybolszewickiemu powstaniu na sowieckiej Ukrainie, kt\u00f3re mia\u0142y realizowa\u0107 s\u0142u\u017cby wywiadowcze Wojska Polskiego. Wsparcie dla akcji prometejskiej na Ukrainie nie usta\u0142o nawet po rozgromieniu powsta\u0144c\u00f3w, za\u015b przygotowanie do akcji dywersyjnej przeciwko ZSRR trwa\u0107 mia\u0142o przez ca\u0142y okres mi\u0119dzywojenny [17]<\/a>.<\/p>\n
Powy\u017csze dzia\u0142ania wskazuj\u0105 jednoznacznie na instytucjonaln\u0105 i programow\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 realizacji idei prometejskiej bez wzgl\u0119du na koniunktur\u0119 polityczn\u0105. Pozwoli\u0142o to na wprowadzenie tej koncepcji w koleiny oficjalnej polityki pa\u0144stwowej po zbrojnym zamachu stanu przeprowadzonym 13 maja 1926 roku przez J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i jego zwolennik\u00f3w. W\u00f3wczas wznowiono w tym zakresie wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Sztabu Generalnego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwa Spraw Wojskowych. Korzystano tak\u017ce z zasob\u00f3w szeregu innych instytucji, jak np. z utworzonego 12 marca 1926 roku w Warszawie Instytutu Wschodniego. W efekcie prometeizm sta\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza po 1926 r. jednym z filar\u00f3w polityki Warszawy wobec jej wschodniego s\u0105siada<\/em>[18]<\/a>.<\/p>\n
Od roku 1927 roku na czele Wydzia\u0142u Wschodniego w MSZ stan\u0105\u0142 Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko, natomiast bezpo\u015brednio po zamachu majowym wszed\u0142 on w sk\u0142ad Komisji Rzeczoznawc\u00f3w wraz z Leonem Wasilewskim i Henrykiem L\u00f6wenherzem, kt\u00f3ra zajmowa\u0107 si\u0119 mia\u0142a zagadnieniami zwi\u0105zanymi\u00a0 z mniejszo\u015bciami narodowymi [19]<\/a>. Wed\u0142ug Jacka Bruskiego, w r\u0119kach Ho\u0142\u00f3wki skupi\u0142o si\u0119 w przededniu zamachu majowego kierownictwo polskiej akcji prometejskiej [20]<\/a>. Sam Ho\u0142\u00f3wko by\u0142 przekonany o konieczno\u015bci utrzymania Kres\u00f3w przy Polsce, wierzy\u0142 jednak, \u017ce ludno\u015b\u0107 niepolska poczuje si\u0119 obywatelami polskimi z w\u0142asnej woli i przekonania, <\/em>jak pisa\u0142 jeszcze w roku 1924[21]<\/a>. Jak jednak mo\u017cemy si\u0119 przekona\u0107, uspokojenie stosunk\u00f3w narodowo\u015bciowych nie by\u0142o ostatecznym celem polityki polskiej, lecz jedynie problemem, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o za\u017cegna\u0107 na rzecz dalszej akcji politycznej. Jak pisze bowiem Jacek Bruski:<\/p>\n
\u201eBez doj\u015bcia do ograniczonego cho\u0107by konsensusu z mniejszo\u015bciami zamieszkuj\u0105cymi Kresy i zabezpieczenia w ten spos\u00f3b polskich \u201ety\u0142\u00f3w\u201d nie by\u0142o mo\u017cliwe poczynienie przez pi\u0142sudczyk\u00f3w kolejnego kroku \u2013 podj\u0119cie dywersji na terytorium przeciwnika. Narz\u0119dziem owej dywersji mia\u0142 by\u0107 prometeizm\u201d [22]<\/a>.<\/p>\n
Spostrze\u017cenie to uzupe\u0142ni\u0107 mo\u017cna stwierdzeniem prof. Bogumi\u0142a Grotta, kt\u00f3ry konstatuje:<\/p>\n
\u201eZa rz\u0105d\u00f3w sanacji obowi\u0105zywa\u0142a doktryna, \u017ce Rosj\u0119 sowieck\u0105 mo\u017cna rozbi\u0107 przy pomocy narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych ZSRS, kt\u00f3re pragn\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci. Takim narodem mieli by\u0107 przede wszystkim Ukrai\u0144cy\u201d [23]<\/a>.<\/p>\n
Z tezami o odpowiedzialno\u015bci sanacji za realizacj\u0119 programu prometejskiego koresponduje tak\u017ce niniejszy wniosek innego badacza:<\/p>\n
\u201ePragmatyka polityczna sanacji kreowa\u0142a kanony polskiej polityki wschodniej: pozyskiwanie sprzymierze\u0144c\u00f3w w\u015br\u00f3d narod\u00f3w bolszewickiej Rosji, przede wszystkim Ukrai\u0144c\u00f3w oraz narod\u00f3w Kaukazu i Zakaukazia, a tak\u017ce zjednywanie dla Polski \u017cyj\u0105cych w Rzeczypospolitej prawos\u0142awnych Ukrai\u0144c\u00f3w z Wo\u0142ynia\u201d [24]<\/a>.<\/p>\n
Interesuj\u0105cym i rzadko podkre\u015blanym faktem charakteryzuj\u0105cym podej\u015bcie obozu pi\u0142sudczykowskiego do Ukrai\u0144c\u00f3w, w kt\u00f3rych pok\u0142adano przecie\u017c tyle nadziei, jest stosunkowo niska ocena stopnia ich u\u015bwiadomienia interes\u00f3w grupowych oraz poczucia odr\u0119bno\u015bci przez wspomniane stronnictwo. W\u0142odzimierz B\u0105czkowski \u201ed\u0105\u017cno\u015bci samoorganizacyjne w sensie pa\u0144stwowym\u201d, poziom kultury politycznej i \u201esp\u00f3jni narodowej\u201d u Ukrai\u0144c\u00f3w uwa\u017ca\u0142 za relatywnie s\u0142abe i niedostatecznie jeszcze ukonstytuowane, za\u015b \u017ar\u00f3de\u0142 tego stanu rzeczy upatrywa\u0142 on w ci\u0105\u017ceniu ku wzorcom wschodnim i wielkorosyjskim [25]<\/a>. W literaturze tematu mo\u017cna natrafi\u0107 na oceny, i\u017c sformu\u0142owana przez B\u0105czkowskiego w roku 1935 koncepcja asymilacji pa\u0144stwowej by\u0142a do\u015b\u0107 reprezentatywna dla wi\u0119kszo\u015bci obozu pi\u0142sudczykowskiego [26]<\/a>. Swoje spostrze\u017cenia na temat Ukrai\u0144c\u00f3w B\u0105czkowski sformu\u0142owa\u0142 za\u015b w 1933, musia\u0142y wi\u0119c one stanowi\u0107 podstaw\u0119 do dalszych rozwa\u017ca\u0144 nad po\u017c\u0105danym modelem u\u0142o\u017cenia stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich w II RP. Do\u015b\u0107 doda\u0107, \u017ce sam B\u0105czkowski \u2013 redaktor naczelny szczeg\u00f3lnie istotnego dla pi\u0142sudczyk\u00f3w \u201eBiuletynu Polsko-Ukrai\u0144skiego\u201d [27]<\/a> \u2013 postulowa\u0142 nawet wysiedlenie \u201enadmiaru ludno\u015bci\u201d ukrai\u0144skiej z Kres\u00f3w II RP na stepy Naddnieprza [28]<\/a>.<\/p>\n
Przytaczanie pogl\u0105d\u00f3w czo\u0142owych przedstawicieli obozu pi\u0142sudczykowskiego jest konieczne w sytuacji braku przemy\u015blanej, koherentnej i klarownej koncepcji stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich u samego J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Warto wspomnie\u0107 mi\u0119dzy innymi o relacji jego \u00a0adiutanta kpt. Mieczys\u0142awa Lepeckiego z podr\u00f3\u017cy do Zaleszczyk 5 wrze\u015bnia 1933 roku, gdy Pi\u0142sudski zosta\u0142 zapytany o tematyk\u0119 koegzystencji ludno\u015bci polskiej i ukrai\u0144skiej: \u201e<<Ja ju\u017c tego nie za\u0142atwi\u0119; za mego \u017cycia nie da si\u0119 to za\u0142atwi\u0107>>. I doda\u0142 nawet z pewn\u0105 irytacj\u0105: <<Ja wszystkiego za was nie b\u0119d\u0119 robi\u0142>>\u201d \u2013 relacjonowa\u0142 kpt Lepecki [29]<\/a>.<\/p>\n
Z kolei surow\u0105 ocen\u0119 kompetencji Pi\u0142sudskiego w kwestii ukrai\u0144skiej sformu\u0142owa\u0142 prof. Andrzej Chojnowski:<\/p>\n
\u201eNiew\u0105tpliwie Pi\u0142sudski [\u2026] musia\u0142 rozumie\u0107 znaczenie problemu narodowo\u015bciowego dla los\u00f3w niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego. Wydaje si\u0119 natomiast, i\u017c pozostawa\u0142 on bezradny wobec istoty tego problemu\u201d \u2013 twierdzi badacz [30]<\/a>.<\/p>\n
Przytoczenie tego typu pogl\u0105d\u00f3w, jak powy\u017cszy, relacji wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Pi\u0142sudskiego oraz koncepcji formu\u0142owanych przez czo\u0142owych przedstawicieli obozu prometejskiego, kt\u00f3ry \u2013 jak wiemy \u2013 zdominowa\u0142 polityk\u0119 prowadzon\u0105 przez pi\u0142sudczyk\u00f3w, jest niezb\u0119dne w celu dokonania ocen post\u0119powania obozu pomajowego na odcinku ukrai\u0144skim. Nale\u017cy bowiem ustali\u0107, za co w\u0142a\u015bciwie ob\u00f3z pi\u0142sudczyk\u00f3w bierze odpowiedzialno\u015b\u0107 i jakie motywy nim kierowa\u0142y. Problem \u015bci\u0105gania z obozu politycznego rz\u0105dz\u0105cego Polsk\u0105 odpowiedzialno\u015bci za skutki w\u0142asnych poczyna\u0144 zosta\u0142 ju\u017c zasygnalizowany przez dr Lucyn\u0119 Kuli\u0144sk\u0105. Historyk ta twierdzi bowiem, i\u017c w wyniku tego procesu za negatywne skutki polityki pi\u0142sudczyk\u00f3w maj\u0105 odpowiada\u0107 polscy narodowcy [31]<\/a>.<\/p>\n
Dla uporz\u0105dkowania wy\u017cej wspomnianej kwestii niezb\u0119dne jest przytoczenie reprezentatywnych na kwesti\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 pogl\u0105d\u00f3w w obozie narodowym, kt\u00f3re stanowi\u0105 kontrast dla postulat\u00f3w wcielanych w \u017cycie przez pi\u0142sudczyk\u00f3w. Interesuj\u0105ce s\u0105 przede wszystkim pogl\u0105dy samego Romana Dmowskiego, kt\u00f3ry cz\u0119\u015b\u0107 swojego doros\u0142ego \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 na p\u00f3\u017aniejszych Kresach po\u0142udniowo-wschodnich II RP, mieszkaj\u0105c we Lwowie. Potencjalnemu narodowi ukrai\u0144skiemu jeden z ojc\u00f3w Narodowej Demokracji stawia\u0142 bowiem warunki, jakie wed\u0142ug niego powinien spe\u0142ni\u0107 ten etnos, aby by\u0107 zdolnym do samodzielno\u015bci politycznej:<\/p>\n
\u201eJe\u017celi Rusini maj\u0105 zosta\u0107 Polakami, to trzeba ich polonizowa\u0107. Je\u017celi za\u015b maj\u0105 zosta\u0107 samoistnym, zdolnym do \u017cycia i walki narodem ruskim, trzeba im kaza\u0107 zdobywa\u0107 drog\u0105 ci\u0119\u017ckich wysi\u0142k\u00f3w to, co chc\u0105 mie\u0107, kaza\u0107 im hartowa\u0107 si\u0119 w ogniu walki\u201d \u2013 czytamy w \u201eMy\u015blach nowoczesnego Polaka\u201d [32]<\/a>. W tym\u017ce dziele Dmowski nie ukrywa zreszt\u0105, \u017ce stosunek do zagadnienia ruskiego\/ukrai\u0144skiego jest funkcj\u0105 relacji polsko-rosyjskich; zauwa\u017ca on jednak, \u017ce Rusini\/Ukrai\u0144cy nie stan\u0105 si\u0119 sprzymierze\u0144cami w rywalizacji z Rosj\u0105 w spos\u00f3b samoistny [33]<\/a>.<\/p>\n
Po zbrojnym przej\u0119ciu w\u0142adzy przez pi\u0142sudczyk\u00f3w Roman Dmowski wszed\u0142 jako Wielki Obo\u017any w sk\u0142ad Rady Kierowniczej Obozu Wielkiej Polski, kt\u00f3ry powsta\u0142 4 grudnia 1926 roku. Sformu\u0142owane w roku 1932 wytyczne w sprawach mniejszo\u015bci s\u0142owia\u0144skich neguj\u0105 wprawdzie istnienie narodu ukrai\u0144skiego, nie zaprzeczaj\u0105 jednak wyst\u0119powania odr\u0119bno\u015bci kulturowych i j\u0119zykowych w\u015br\u00f3d Rusin\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w. Nar\u00f3d polski ma pe\u0142ne, nieulegaj\u0105ce zakwestionowaniu prawo moralne i historyczne do odgrywania na Kresach Wschodnich roli nie tylko wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144ca, ale i gospodarza<\/em> \u2013 czytamy w \u201eWytycznych w sprawach: \u017cydowskiej, mniejszo\u015bci s\u0142owia\u0144skich, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej\u201d[34]<\/a>. Refleksja dzia\u0142aczy Obozu Wielkiej Polski nad omawianym zagadnieniem rozgranicza wyra\u017anie polityczne d\u0105\u017cno\u015bci \u201eseparatyzm\u00f3w\u201d oraz stosunek do odr\u0119bno\u015bci kulturowej i etnicznej Bia\u0142orusin\u00f3w i Rusin\u00f3w, st\u0105d te\u017c pot\u0119pienie dla akcji pacyfikacyjnej z roku 1930, kt\u00f3ra jest uznawana za takie samo zagro\u017cenie dla racji stanu, jak dzia\u0142alno\u015b\u0107 ugrupowa\u0144 \u00a0d\u0105\u017c\u0105cych do oderwania Kres\u00f3w od Polski [35]<\/a>. Kwesti\u0105 niepodlegaj\u0105c\u0105 dyskusji jest z kolei przynale\u017cno\u015b\u0107 tych\u017ce do Rzeczypospolitej [36]<\/a>.<\/p>\n
Pr\u00f3b\u0119 sformowania wywa\u017conego stanowiska w kwestii ukrai\u0144skiej podj\u0105\u0142 jeden z za\u0142o\u017cycieli Obozu Narodowo-Radykalnego, Tadeusz Gluzi\u0144ski. Autor ten rozdziela kwesti\u0119 rusk\u0105 w Galicji Wschodniej oraz zagadnienie statusu Ukrainy naddnieprza\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 uznaje za \u201eproblem pozaeuropejski\u201d [37]<\/a>. Wed\u0142ug niego, jest to \u201ewy\u0142\u0105cznie problem naszej polityki zagranicznej\u201d [38]<\/a>. Gluzi\u0144ski nie lekcewa\u017cy jednak zdolno\u015bci organizacyjnych ludno\u015bci ruskiej, odnotowuj\u0105c fakt rozbudowy przez ni\u0105 kooperatyw rolniczych przy jednoczesnym upo\u015bledzeniu ekonomicznym tamtejszej ludno\u015bci polskiej [39]<\/a>. Asymilacja ludno\u015bci ruskiej mia\u0142a z kolei przebiega\u0107 poprzez przyswojenie sobie jej mowy przez Polak\u00f3w\u00a0 na terenie ca\u0142ego pa\u0144stwa [40]<\/a>, premiowane ma by\u0107 te\u017c zbli\u017canie si\u0119 Rusin\u00f3w do idea\u0142\u00f3w wyznawanych przez og\u00f3\u0142 Polak\u00f3w [41]<\/a>.<\/p>\n
Rozgraniczenie zagadnienia separatyzm\u00f3w w \u0142onie etnos\u00f3w wschodnios\u0142owia\u0144skich i odr\u0119bno\u015bci tych\u017ce etnos\u00f3w mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 tak\u017ce w refleksji politycznej J\u0119drzeja Giertycha. Musimy wyst\u0105pi\u0107 do rywalizacji z ugrupowaniami separatystycznymi o dusze szerokich mas nieu\u015bwiadomionej narodowo ludno\u015bci kresowej i masy te pozyska\u0107 dla polsko\u015bci<\/em> \u2013 pisa\u0142 w roku 1932[42]<\/a>. Ten reprezentant m\u0142odego pokolenia narodowc\u00f3w przestrzega\u0142 tak\u017ce przed dzia\u0142aniami, kt\u00f3rych skutkiem b\u0119dzie polityczne wyodr\u0119bnienie ludno\u015bci ruskiej:<\/p>\n
\u201eRusini to nie \u017cydzi. Bojkotem niewiele im zrobimy. Nie wyprzemy ich z ziemi, na kt\u00f3rej siedz\u0105 od wiek\u00f3w jako wro\u015bni\u0119ta w gleb\u0119 ludno\u015b\u0107 rolnicza. Bojkotem mo\u017cemy ich tylko wzmocni\u0107 narodowo, zahartowa\u0107 w walce, utwierdzi\u0107 w odr\u0119bno\u015bci\u201d \u2013 twierdzi\u0142 Giertych [43]<\/a>.<\/p>\n
Wywodz\u0105cy si\u0119 z tej samej generacji narodowc\u00f3w Jan Rembieli\u0144ski zaznacza\u0142 z kolei nierozerwalno\u015b\u0107 Ziem Wschodnich z reszt\u0105 Polski. Niepodlegaj\u0105ca negocjacjom przynale\u017cno\u015b\u0107 Kres\u00f3w do Polski jest zreszt\u0105 sta\u0142ym elementem refleksji narodowej. Rembieli\u0144ski pisze bowiem:<\/p>\n
\u201e[..] owe Kresy, \u00f3w Tarnopol, \u0141uck, Nowogr\u00f3dek to jedna Polska, ta sama, co w Krakowie i Warszawie, a nie kolonia, z kt\u00f3rej mamy tylko czerpa\u0107 zyski, ani miejsce zsy\u0142ki dla nieprawomy\u015blnych oficer\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w. Jedna jest Wielka Polska i ka\u017cda pi\u0119d\u017a ziemi polskiej jest dla nas jednakowo bliska i droga\u201d [44]<\/a>.<\/p>\n
Sta\u0142ym elementem analiz po\u015bwi\u0119conych kwestii ruskiej\/ukrai\u0144skiej jest u narodowc\u00f3w nadrz\u0119dno\u015b\u0107 i prymat przynale\u017cno\u015bci Kres\u00f3w Wschodnich do Polski, postulaty wyzyskiwania og\u00f3\u0142u spo\u0142eczno\u015bci wschodnios\u0142owia\u0144skich przeciwko d\u0105\u017cno\u015bciom separatystycznym na drodze kulturowego i j\u0119zykowego zbli\u017cania Polak\u00f3w i Rusin\u00f3w oraz wy\u0142\u0105czenie kwestii ruskiej na Kresach z agendy polityki zagranicznej. Ten ostatni element jest szczeg\u00f3lnie istotny, gdy por\u00f3wnamy koncepcje powsta\u0142e w \u0142onie obozu narodowego z najbardziej jaskrawym i najdalej posuni\u0119tym przyk\u0142adem realizacji idei prometejskiej w praktyce, tj. \u201eeksperymentem wo\u0142y\u0144skim\u201d Henryka J\u00f3zewskiego. Tego typu por\u00f3wnanie jest uprawnione o tyle, o ile uprawnionym jest przypisywanie obozowi pi\u0142sudczykowskiemu odpowiedzialno\u015bci za realizacj\u0119 postulat\u00f3w prometeizmu.<\/p>\n
Urodzony w Kijowie Henryk J\u00f3zewski udziela\u0142 si\u0119 jeszcze przed rewolucjami w Rosji w Polskiej Organizacji Wojskowej w rodzinnym Kijowie, tam te\u017c znalaz\u0142 si\u0119 w czerwcu 1917, dok\u0105d powr\u00f3ci\u0142 z zes\u0142ania w Saratowie. W kwietniu 1920 roku zosta\u0142 wiceministrem spraw wewn\u0119trznych w rz\u0105dzie Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej. Po powrocie Pi\u0142sudskiego do w\u0142adzy zosta\u0142 w sierpniu roku 1927 szefem Gabinetu Prezesa Rady Ministr\u00f3w, kt\u00f3rym by\u0142 sam Pi\u0142sudski. Od 9 lipca 1928 do 29 grudnia 1929 by\u0142 wojewod\u0105 wo\u0142y\u0144skim po raz pierwszy, nast\u0119pnie od 29 grudnia 1929 do 3 czerwca 1930 ministrem spraw wewn\u0119trznych, a od 5 czerwca 1930 do 13 kwietnia 1938 roku ponownie wojewod\u0105 wo\u0142y\u0144skim. \u017byciorys J\u00f3zewskiego wskazuje na to, i\u017c by\u0142 jedn\u0105 z czo\u0142owych postaci w obozie pi\u0142sudczykowskim, ciesz\u0105c\u0105 si\u0119 zaufaniem J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 J\u00f3zewskiego jako wojewody by\u0142a za\u015b kulminacj\u0105 wcielania w \u017cycie idei prometejskich, kt\u00f3re \u2013 jak ju\u017c wskazano wcze\u015bniej \u2013 wiernie oddawa\u0142y za\u0142o\u017cenia programowe pi\u0142sudczyk\u00f3w.<\/p>\n
Sam J\u00f3zewski dzia\u0142a\u0142 w okre\u015blonym kontek\u015bcie politycznym. Timothy Syder wskazuje, \u017ce ju\u017c 28 lutego 1928 roku odtworzono w tajemnicy armi\u0119 Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej na terytorium Polski [45]<\/a>. Autor ten twierdzi r\u00f3wnie\u017c, \u017ce istnia\u0142y w Sekcji Pierwszej ukrai\u0144skiego Sztabu Generalnego plany wojenne zak\u0142adaj\u0105ce okupacj\u0119 sowieckiej Ukrainy. Jednym z zada\u0144 Sztabu by\u0142o za\u015b stworzenie warunk\u00f3w na sowieckiej Ukrainie, kt\u00f3re sprzyja\u0142yby \u00a0interwencji z zewn\u0105trz [46]<\/a>. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 J\u00f3zewskiego wpisywa\u0142a si\u0119 zatem we wspomniany kontekst, tj. konsekwentn\u0105 realizacj\u0119 programu prometejskiego przez ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski.<\/p>\n
Bezwzgl\u0119dnie negatywn\u0105 ocen\u0119 sformu\u0142owa\u0142a wobec \u201eeksperymentu wo\u0142y\u0144skiego\u201d Lucyna Kuli\u0144ska. Autorka, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na zasoby archiwalne [47]<\/a>, twierdzi, i\u017c J\u00f3zewski sta\u0142 si\u0119 \u201egrabarzem sprawy polskiej na Wo\u0142yniu\u201d [48]<\/a>. Zamiast \u201easymilacji\u201d post\u0119powa\u0142a ukrainizacja Wo\u0142ynia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 znacz\u0105cych towarzystw ukrai\u0144skich i Cerkiew dosta\u0142y si\u0119 pod wp\u0142ywy antypa\u0144stwowe, g\u0142\u00f3wnie OUN<\/em> \u2013 twierdzi badaczka[49]<\/a>. Wniosek ten Kuli\u0144ska wyci\u0105ga na podstawie dokumentu powsta\u0142ego w Korpusie Ochrony Pogranicza, przechowywanego w Centralnym Archiwum Wojskowym [50]<\/a>.<\/p>\n
Barbara Stoczewska twierdzi z kolei, i\u017c celem polityki J\u00f3zewskiego by\u0142o \u201e\u015bcis\u0142e zintegrowanie Wo\u0142ynia z Polsk\u0105 oraz odizolowanie miejscowych Ukrai\u0144c\u00f3w od wp\u0142yw\u00f3w zewn\u0119trznych, a zw\u0142aszcza wschodnio-galicyjskich\u201d [51]<\/a>. Natomiast wed\u0142ug jednego z urz\u0119dnik\u00f3w \u00f3wczesnego wymiaru sprawiedliwo\u015bci \u201epolityka wo\u0142y\u0144ska utrwala\u0142a wszystko z wyj\u0105tkiem utrwalania si\u0142 polsko\u015bci\u201d [52]<\/a>. Jak ju\u017c wskazano, nie by\u0142 to g\u0142os odosobniony w\u015br\u00f3d pa\u0144stwowych urz\u0119dnik\u00f3w.<\/p>\n
Robert Potocki ocenia z kolei, i\u017c nominacja Henryka J\u00f3zewskiego by\u0142a w pierwszej kolejno\u015bci zamierzeniem maj\u0105cym na celu restauracj\u0119 Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej nad Dnieprem, mia\u0142o by\u0107 to \u201egeopolityczne zamierzenie\u201d [53]<\/a>. Ten sam autor podkre\u015bla, \u017ce dzia\u0142acze galicyjscy d\u0105\u017cyli w II RP do uznania Ukrai\u0144c\u00f3w za \u201enar\u00f3d podzielony\u201d, kt\u00f3ry posiada okre\u015blone aspiracje terytorialne [54]<\/a>. Oznacza\u0142o to, \u017ce w razie utworzenia niepodleg\u0142ej Ukrainy nie zamierzali oni uznawa\u0107 terytorialnego status quo<\/em> na polskich Kresach. Sprzyja\u0142a temu polityka samego J\u00f3zewskiego. W opinii wywiadu KOP zbyt gwa\u0142towna ukrainizacja cerkwi, rozbudowa \u015bredniego szkolnictwa tej <\/em>[ukrai\u0144skiej \u2013 M.S.] mniejszo\u015bci oraz istnienie mieszanego etnicznie samorz\u0105du lokalnego doprowadzi\u0142y nie tylko do pojawienia si\u0119 licznych przypadk\u00f3w nadu\u017cy\u0107 finansowych (wr\u0119czanie \u0142ap\u00f3wek w zamian za okre\u015blone posady w administracji, nadu\u017cycia w kasie komunalnej w \u0141ucku, niegospodarno\u015b\u0107 przy budowie elektrowni w R\u00f3wnem), ale i do wzrostu tendencji separatystycznych<\/em>[55]<\/a>. Z kolei wed\u0142ug Lucyny Kuli\u0144skiej, J\u00f3zewski w miejsce zespolenia Wo\u0142ynia z Polsk\u0105 preferowa\u0142 uczynienie go \u201ewielonarodowym\u201d [56]<\/a>. Nie powiod\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3by odseparowania Wo\u0142ynia od Galicji Wschodniej z jej nacjonalistycznym zapleczem w\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w, co by\u0142o jednym z zak\u0142adanych cel\u00f3w \u201eeksperymentu wo\u0142y\u0144skiego\u201d [57]<\/a>.<\/p>\n
Jednakowo\u017c, sam J\u00f3zewski przyzna\u0142, \u017ce \u201enieporozumienia\u201d polsko-ukrai\u0144skie by\u0142y faktem. Tymczasem, w jego opinii odpowiedzialny za konflikt mia\u0142 by\u0107 \u201ewojuj\u0105cy polski-nacjonalizm\u201d [58]<\/a>. Wszystko to mia\u0142o miejsce w sytuacji, gdy realnym beneficjentem jego polityki byli ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci, nastawieni wobec pa\u0144stwa polskiego wrogo i d\u0105\u017c\u0105cy do pozbawienia go cz\u0119\u015bci terytorium drog\u0105 terroru i sabota\u017cu. Uprawnionym jest jednak wniosek, \u017ce celem dzia\u0142alno\u015bci J\u00f3zewskiego \u2013 by\u0142ego wiceministra w rz\u0105dzie Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej \u2013 by\u0142o przede wszystkim uczynienie z Wo\u0142ynia zaplecza dla restytucji URL, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla pa\u0144stwa polskiego. \u201eZ moj\u0105 osob\u0105 \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 legenda petlurowska \u2013 sojusz Polska-Ukraina dla niepodleg\u0142o\u015bci Ukrainy\u201d \u2013 jak przyznawa\u0142 sam J\u00f3zewski [59]<\/a>. Ponadto, wojewoda mia\u0142 \u201eeksperyment wo\u0142y\u0144ski\u201d traktowa\u0107 jako element polityki zagranicznej, co nie musia\u0142o wszak\u017ce oznacza\u0107 realizacji stricte<\/em> polskiej racji stanu[60]<\/a>. Ca\u0142okszta\u0142t dzia\u0142alno\u015bci wojewody \u2013 mimo finalnego zarzucenia przez ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski polityki konsolidacji pa\u0144stwowej na rzecz konsolidacji narodowej \u2013 wpisywa\u0142 si\u0119 w za\u0142o\u017cenia prometeizmu, kt\u00f3ry przy\u015bwieca\u0142 pi\u0142sudczykom co najmniej od pocz\u0105tk\u00f3w niepodleg\u0142ej Polski i by\u0142 immanentn\u0105 ideologi\u0105 wobec tego obozu politycznego.<\/p>\n
Tymczasem, mimo ca\u0142kowitego przej\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za rz\u0105dy nad Polsk\u0105 w latach 1926-1939 przez ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski, idea prometejska wci\u0105\u017c znajduje si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnym obiegu intelektualnym. Z kolei za \u00f3wczesne niepowodzenia polityki polskiej na odcinku ukrai\u0144skim odpowiada\u0107 ma szeroko rozumiany ob\u00f3z narodowy [61]<\/a>, mimo \u017ce w praktyce realizowano zupe\u0142nie inne supozycje, ni\u017c te formu\u0142owane przez narodowc\u00f3w. \u00a0Prowadzi to do wniosku, i\u017c programy polityczne na odcinku ukrai\u0144skim nie przechodz\u0105 merytorycznej weryfikacji od czas\u00f3w II Rzeczypospolitej. Beneficjentem tego stanu rzeczy jest ukrai\u0144skie lobby polityczne we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce.<\/p>\n
1.2. Doktryna Giedroycia jako usprawiedliwienie intelektualnej niesuwerenno\u015bci elit politycznych III Rzeczypospolitej<\/p>\n
Jak ju\u017c wspomniano, jedn\u0105 z jednostek opracowuj\u0105cych koncepcje wcielania w \u017cycie idei prometejskiej by\u0142 powo\u0142any w 1926 roku w Warszawie Instytut Wschodni. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z nim powsta\u0142y w roku 1928 klub \u201ePrometeusz\u201d. Niemniej, oficjalne ramy dzia\u0142alno\u015bci nosicieli idei prometejskiej nie obrazuj\u0105 w ca\u0142o\u015bci umiejscowienia w strukturze pa\u0144stwowej. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 klubu by\u0142a bowiem subsydiowana tak przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, jak i Ministerstwo Spraw Zagranicznych [62]<\/a>. Aneta Niew\u0119g\u0142owska wraz z Lechem Wyszczelskim podkre\u015blaj\u0105 i\u017c \u201efaktycznym kierownikiem\u201d \u201ePrometeusza\u201d by\u0142 blisko zwi\u0105zany z Pi\u0142sudskim p\u0142k Tadeusz Schaetzl z Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.<\/p>\n
Ponadto, 10 marca 1928 roku nabra\u0142o osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105 Orientalistyczne Ko\u0142o M\u0142odych, kt\u00f3re wydawa\u0142o od 1930 roku czasopismo \u201eWsch\u00f3d\u201d [63]<\/a>. W roku 1929 wy\u0142oniono nowy Zarz\u0105d OKM, na czele kt\u00f3rego stan\u0105\u0142 W\u0142odzimierz B\u0105czkowski [64]<\/a>. G\u0142\u00f3wnym redaktorem \u201eWschodu\u201d by\u0142 z kolei Jerzy Giedroy\u0107, pismo uruchomiono na zlecenie resortu spraw zagranicznych [65]<\/a>. Od wrze\u015bnia 1932 roku OKM patronuje wydawaniu wspominanego wcze\u015bniej \u201eBiuletynu Polsko-Ukrai\u0144skiego\u201d, kt\u00f3rym kierowa\u0142 B\u0105czkowski. Pieni\u0105dze otrzymywa\u0142 on z Ekspozytury nr 2 Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, szef tej kom\u00f3rki osobi\u015bcie akceptowa\u0142 artyku\u0142y ukazuj\u0105ce si\u0119 w Biuletynie [66]<\/a>. Ta sama kom\u00f3rka organizacyjna wraz z Wydzia\u0142em Prasowym MSZ mia\u0142a na mocy porozumienia z 15 czerwca 1930 roku subsydiowa\u0107 pismo Giedroycia [67]<\/a>. Z kolei od 1934 roku dzia\u0142alno\u015b\u0107 prometejska by\u0142a koordynowana na szczeblu rz\u0105dowym, odpowiedzialny by\u0142 za to Komitet do spraw Ziem Wschodnich i Narodowo\u015bciowych przy Radzie Ministr\u00f3w, b\u0119d\u0105cy w kontakcie z szefem Ekspozytury nr 2 Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego [68]<\/a>. Z kolei rola Oddzia\u0142u II SzG WP by\u0142a w szerzeniu prometeizmu tak znaczna, \u017ce po \u015bmierci Pi\u0142sudskiego \u2013 jak relacjonowa\u0142 Stanis\u0142aw Grzyma\u0142a-Siedlecki \u2013 instytucja ta wraz z naczelnikiem Wydzia\u0142u Wschodniego MSZ by\u0142a czo\u0142ow\u0105 kom\u00f3rk\u0105 organizacyjn\u0105 pa\u0144stwa polskiego w tym zakresie [69]<\/a>.<\/p>\n
Dojrzewaj\u0105cy politycznie pod protekcj\u0105 instytucji bezpo\u015brednio odpowiadaj\u0105cych w II RP za realizacj\u0119 kursu prometejskiego Jerzy Giedroy\u0107 sta\u0142 si\u0119 jednym z czo\u0142owych przedstawicieli emigracji polskiej na Zachodzie po wojnie i redaktorem ukazuj\u0105cego si\u0119 od 1947 we Francji pisma \u201eKultura\u201d. Niew\u0105tpliwym jest jednak fakt odnotowany przez prof. Bogumi\u0142a Grotta, i\u017c my\u015bl polityczna Giedroycia si\u0119ga wstecz do lat mi\u0119dzywojnia[70]<\/strong><\/a><\/em>. Czynnik otoczenia, w kt\u00f3rym ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 pogl\u0105dy p\u00f3\u017aniejszego redaktora \u201eKultury\u201d, jest trudny do przecenienia, zasadniczo wp\u0142yn\u0105\u0142 on bowiem na sam\u0105 polityk\u0119 III Rzeczypospolitej. Optyka Giedroycia by\u0142a bowiem ca\u0142kowicie reprezentatywna dla szerokiego obozu pi\u0142sudczykowskiego, kt\u00f3rego idee Giedroy\u0107 przechowa\u0142 dla wsp\u00f3\u0142czesnych. Podziela\u0142 on ponadto powszechne w tych kr\u0119gach przekonanie, i\u017c niepodleg\u0142a Ukraina jest pewnym gwarantem zabezpieczenia niepodleg\u0142o\u015bci Polski[71]<\/a>.<\/p>\n
Bliski Giedroyciowi W\u0142odzimierz B\u0105czkowski widzia\u0142 kwesti\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 przede wszystkim w kontek\u015bcie \u201etytanicznego konfliktu polsko-moskiewskiego\u201d [72]<\/a>. To w\u0142a\u015bnie B\u0105czkowskiego uzna Giedroy\u0107 za najbli\u017csz\u0105 sobie posta\u0107 pod wzgl\u0119dem pogl\u0105d\u00f3w na tematyk\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 [73]<\/a>. Z kolei w wydanej w 1938 roku pozycji \u201eGrunwald czy Pi\u0142awce?\u201d B\u0105czkowski krytykowa\u0142 swoich oponent\u00f3w za koncentrowanie si\u0119 na zachowaniu polskiego stanu posiadania na Kresach Wschodnich. Pisa\u0142 on:<\/p>\n
\u201e[\u2026] nasi oponenci zacie\u015bniaj\u0105 sw\u00f3j horyzont obserwacyjny do biadania nad >>upadkiem polskiego stanu posiadania<< na Kresach, do ostrzegania przed naporem i zaborczo\u015bci\u0105 Ukrai\u0144c\u00f3w, do wysuwania plan\u00f3w eksterminacji Ukrai\u0144c\u00f3w i walki z nimi\u201d [74]<\/a>.<\/p>\n
Przywi\u0105zanie B\u0105czkowskiego do prometeizmu pozosta\u0142o niezmienne tak\u017ce w okresie powojennym. Odnotowywa\u0142 on bowiem istnienie \u201epropagandy antyprometejskiej\u201d, za kt\u00f3r\u0105 obarcza\u0142 odpowiedzialno\u015bci\u0105 \u201epewne prowincjonalne pisemka\u201d maj\u0105ce si\u0119 kierowa\u0107 rusofili\u0105, jak i \u201epolskim i mi\u0119dzynarodowym radykalizmem\u201d [75]<\/a>.<\/p>\n
Swoje inspiracje B\u0105czkowski czerpa\u0142 bezpo\u015brednio od J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3rego kwalifikowa\u0142 jako reprezentanta idei prometejskiej [76]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c federalizm Jerzego Giedroycia bra\u0142 si\u0119 z pe\u0142nego podziwu do J\u00f3zefa<\/em> Pi\u0142sudskiego[77]<\/a>. Jak twierdzi z kolei Krzysztof Grygajtis, Giedroy\u0107 by\u0142 zafascynowany programem federacyjnym J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego [78]<\/a>.<\/p>\n
Ten sam badacz jednoznacznie okre\u015bla pogl\u0105dy Giedroycia, w kt\u00f3rym to opisie mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 gradacj\u0119 priorytet\u00f3w u redaktora \u201eKultury\u201d. Grygajtis podkre\u015bla, i\u017c imperatyw pojednania z Litwinami, Ukrai\u0144cami i Bia\u0142orusinami nie tylko mia\u0142 pierwsze\u0144stwo wobec idei powrotu Polski na Kresy [79]<\/a>. Giedroy\u0107 bowiem ca\u0142kowicie wyrzek\u0142 si\u0119 my\u015bli o odzyskaniu przez Polsk\u0119 Kres\u00f3w Wschodnich. \u201eObecn\u0105 granic\u0119 Polski zaakceptowali\u015bmy bardzo szybko\u201d \u2013 stwierdzi\u0142 [80]<\/a>. Z kolei w nr 11 z roku 1952 \u201eKultury\u201d upowszechniony jest list ks. J\u00f3zefa Majewskiego, kt\u00f3ry profesor Zbigniew Kurcz okre\u015bla jako opublikowane po raz pierwszy stanowisko pisma w sprawie powojennych granic Polski [81]<\/a>. Mia\u0142o ono przede wszystkim podkre\u015bla\u0107 niezmienno\u015b\u0107 ich przebiegu zar\u00f3wno na odcinku zachodnim, jak i wschodnim [82]<\/a>. W tym samym roku ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 Juliusza Mieroszewskiego, kt\u00f3rego autor zapewnia Litwin\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, i\u017c Polacy nie zg\u0142aszaj\u0105 roszcze\u0144 do Wilna i Lwowa [83]<\/a>. Giedroy\u0107 za\u015b w 1989 roku ewentualne koncepcje odtworzenia granicy ustanowionej traktatem ryskim nazywa\u0142 absurdem [84]<\/a>.<\/p>\n
Istotne jest pytanie o przyczyn\u0119 bezkrytycznego w\u0142a\u015bciwie podj\u0119cia programu prometejskiego przez wsp\u00f3\u0142czesne polskie elity. Niew\u0105tpliwym jest fakt, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Jerzy Giedroy\u0107 i jego najbli\u017csi wsp\u00f3\u0142pracownicy byli pod tym wzgl\u0119dem \u0142\u0105cznikami mi\u0119dzy II a III Rzeczpospolit\u0105. Jak si\u0119 jednak przekonamy, adresatem koncepcji prometejskiej nie by\u0142a wcale Ukraina.<\/p>\n
\u201eZ uwagi na niebezpiecze\u0144stwo imperium rosyjskiego obecne i przysz\u0142e \u2013 powstanie niepodleg\u0142ej Ukrainy i jej uczestnictwo w europejskim zwi\u0105zku federacyjnym \u2013 dla Polski jest spraw\u0105 pierwszorz\u0119dnego znaczenia\u201d \u2013 stwierdzi\u0142 Jerzy Giedroy\u0107 w swojej autobiografii [85]<\/a>.<\/p>\n
Z kolei prof. Bogumi\u0142 Grott konkluduje, i\u017c wed\u0142ug Giedroycia najwi\u0119kszym problemem by\u0142a i jest Rosja, i jej imperializm ci\u0105\u017c\u0105cy nad Europ\u0105 \u015arodkowo-Wschodni\u0105 [86]<\/a>. Na uzasadnienie swojej tezy profesor przytacza za\u0142o\u017cenia \u201eZarysu Manifestu Demokratycznego\u201d autorstwa ojca J\u00f3zefa Marii Boche\u0144skiego, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eKulturze\u201d w roku 1951. Boche\u0144ski pisze:<\/p>\n
\u201eCzym jest Rosja? Zdaje si\u0119, \u017ce bez obrazy obiektywizmu mo\u017cna o niej powiedzie\u0107, i\u017c \u2013 je\u015bli chodzi o ide\u0119 demokratyczn\u0105 \u2013 jest krajem zacofanym\u201d \u2013 twierdzi zakonnik, kt\u00f3ry dodawa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, i\u017c \u201erosyjskie poczucie moralne [\u2026] nie jest demokratyczne\u201d [87]<\/a>.<\/p>\n
Z kolei prof. Zbigniew Kurcz zaznacza, i\u017c \u201emit giedroyciowski\u201d zak\u0142ada, \u017ce Polacy i ich wschodni s\u0105siedzi musz\u0105 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 w celu odsuni\u0119cia radzieckiego (rosyjskiego) zagro\u017cenia, kt\u00f3re ponadto grozi Europie<\/em> barbaryzacj\u0105\u00a0[88]<\/a>.<\/p>\n
We wsp\u00f3lnym artykule z roku 1977 \u201eSprawa polska \u2013 sprawa rosyjska\u201d, pod kt\u00f3rym podpisani s\u0105 Adam Michnik, Jacek Kuro\u0144 i Antoni Macierewicz, zwraca si\u0119 uwag\u0119 na znaczenie czynnika rosyjskiego w polityce polskiej. Autorzy twierdzili, \u017ce gwarancj\u0105 suwerenno\u015bci Polski jest suwerenno\u015b\u0107 narod\u00f3w dziel\u0105cych j\u0105 od Rosji<\/em>. Ponadto, Michnik, Kuro\u0144 i Macierewicz przekonuj\u0105, \u017ce II Rzeczpospolita \u201ena r\u00f3wni z Rosj\u0105 radzieck\u0105\u201d uczestniczy\u0142a w zaborczej polityce wobec Litwy, Bia\u0142orusi i Ukrainy[89]<\/a>. Z kolei \u2013 jak pisali autorzy \u2013 has\u0142o za nasz\u0105 i wasz\u0105 wolno\u015b\u0107 jest bardziej ni\u017c kiedykolwiek dot\u0105d jedynym realistycznym programem suwerenno\u015bci<\/em> Polski\u00a0[90]<\/a>.<\/p>\n
Zwa\u017cywszy na genealogi\u0119 polityczn\u0105 Michnika, Kuronia i Macierewicza, a tak\u017ce ich rol\u0119 w opozycji wobec systemu w\u0142adzy PRL, mo\u017cna stwierdzi\u0107, i\u017c program prometejski by\u0142, po pierwsze, podzielany przez czo\u0142owych przedstawicieli zar\u00f3wno \u201elewicy laickiej\u201d, reprezentowanych przez Michnika i Kuronia, jak i p\u00f3\u017aniejszego polityka Zjednoczenia Chrze\u015bcija\u0144sko-Narodowego i pomniejszych partii prawicowych, a wi\u0119c Antoniego Macierewicza. Jak mo\u017cemy si\u0119 przekona\u0107, by\u0142 to te\u017c program nasycony tre\u015bciami pro-demokratycznymi, warunkuj\u0105cy niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski od jej demokratyzacji [91]<\/a>. Po drugie wreszcie, centralnym zagadnieniem tego programu by\u0142a kwestia rosyjska, o czym \u015bwiadczy sam tytu\u0142 artyku\u0142u. Jak wskazuje przyk\u0142ad samego Giedroycia, idea prometejska w centrum zainteresowania ca\u0142y czas stawia\u0142a w\u0142a\u015bnie Rosj\u0119.<\/p>\n
Z kolei Mieroszewski w jednym z programowych tekst\u00f3w opublikowanych przez \u201eKultur\u0119\u201d, starszym od manifestu Michnika, Kuronia i Macierewicza o 3 lata, pisa\u0142:<\/p>\n
\u201e[\u2026] musimy szuka\u0107 kontakt\u00f3w i porozumienia z Rosjanami gotowymi przyzna\u0107 pe\u0142ne prawo do samostanowienia Ukrai\u0144com, Litwinom i Bia\u0142orusinom i, co r\u00f3wnie\u017c wa\u017cne, musimy zrezygnowa\u0107 raz i na zawsze z Wilna, Lwowa i z jakiejkolwiek polityki czy plan\u00f3w, kt\u00f3re by zmierza\u0142y do ustanowienia w sprzyjaj\u0105cej koniunkturze naszej przewagi na Wschodzie kosztem cytowanych powy\u017cej narod\u00f3w\u201d [92]<\/a>.<\/p>\n
W roku 1984 tekst Mieroszewskiego przedrukowano w ukazuj\u0105cym si\u0119 w podziemiu pi\u015bmie \u201eABC. Adriatyk \u2013 Ba\u0142tyk \u2013 Morze Czarne\u201d, kt\u00f3re propagowa\u0142o m.in. program federacyjny J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego [93]<\/a>. W\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w redakcji znajdowa\u0142 si\u0119 m.in. p\u00f3\u017aniejszy prezydent III RP Bronis\u0142aw Komorowski, a tak\u017ce publicysta \u201eGazety Wyborczej\u201d i dzia\u0142acz Zwi\u0105zku Ukrai\u0144c\u00f3w w Polsce \u2013 Miros\u0142aw Czech. Idea prometejska dyfundowa\u0142a zatem w III Rzeczypospolitej, rozprzestrzeniaj\u0105c si\u0119 na r\u00f3\u017cne \u015brodowiska polityczne. Po oficjalnym demonta\u017cu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej \u2013 jak twierdzi Krzysztof Grygajtis \u2013 my\u015bl prometejsk\u0105 pr\u00f3bowali reanimowa\u0107 pe\u0142ni\u0105cy funkcje ministr\u00f3w spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski, Andrzej Olechowski czy Bronis\u0142aw Geremek [94]<\/a>.<\/p>\n
Do Giedroycia przyznawa\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio Lech Kaczy\u0144ski. Sk\u0142adaj\u0105c gratulacje na r\u0119ce Bohdana Osadczuka, uhonorowanego Nagrod\u0105 im. Giedroycia, \u00f3wczesny prezydent m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n
\u201eTo, co jest testamentem Giedroycia, i to, o czym pan pisa\u0142 przez wiele lat, jest dzisiaj w Polsce realizowane. Dzisiaj jest to dla nas sprawa oczywista, ale 40 \u2013 50 lat temu wcale nie by\u0142o czym\u015b oczywistym pisanie o wolnej Ukrainie czy m\u00f3wienie o polskiej polityce \u00a0wschodniej w PRL. Pan to robi\u0142 i za to panu profesorowi i ca\u0142emu \u015brodowisku paryskiej \u201eKultury\u201d z ca\u0142ego serca dzi\u0119kujemy\u201d [95]<\/a>.<\/p>\n
Do podobnych inspiracji przyznawa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Zbigniew Romaszewski, udzielaj\u0105cy si\u0119 w opozycji anty-PRL-owskiej od lat \u201960:<\/p>\n
\u201eJestem cz\u0142owiekiem wychowanym na \u201eKulturze\u201d, wi\u0119c fakt, \u017ce nagrod\u0119 dosta\u0142 w\u0142a\u015bnie prof. Osadczuk, jest dla mnie bardzo du\u017cym wydarzeniem. Reprezentuje on szko\u0142\u0119 my\u015blenia i kultury politycznej, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142oby si\u0119 w Polsce odtworzy\u0107\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 gazecie \u201eRzeczpospolita\u201d [96]<\/a>. Warto doda\u0107, i\u017c Romaszewski zosta\u0142 w roku 2011 odznaczony najwy\u017cszym polskim odznaczeniem pa\u0144stwowym \u2013 Orderem Or\u0142a Bia\u0142ego [97]<\/a>. Ten sam order mia\u0142 otrzyma\u0107 wcze\u015bniej r\u00f3wnie\u017c sam Giedroy\u0107 z r\u0105k Lecha Wa\u0142\u0119sy, jednak redaktor \u201eKultury\u201d odm\u00f3wi\u0142 przyj\u0119cia odznaczenia [98]<\/a>.<\/p>\n
R\u00f3wnie\u017c ob\u00f3z post-komunistyczny w osobie prezydenta Aleksandra Kwa\u015bniewskiego odda\u0142 ho\u0142d Jerzemu Giedroyciowi. \u00d3wczesny prezydent m\u00f3wi\u0142 podczas wr\u0119czania nagrody imienia redaktora \u201eKultury\u201d w roku 2001:<\/p>\n
\u201eWype\u0142niamy testament Jerzego Giedroycia. Nagroda Jego imienia, przyznawana za zas\u0142ugi dla polskiej racji stanu, jest ho\u0142dem wobec pracy Redaktora, wobec przenikliwo\u015bci Jego my\u015bli\u201d [99]<\/a>.<\/p>\n
Istotne jest pytanie o przyczyny zmonopolizowania przez posta\u0107 Giedroycia koncepcji polityki wschodniej, kt\u00f3ra w III Rzeczypospolitej nie mia\u0142a \u017cadnej powa\u017cnej konkurencji. Krzysztof Grygajtis twierdzi bowiem, \u017ce naprzeciw \u201eKultury\u201d sytuuje si\u0119 jedynie narodowa prawica [100]<\/a>. Wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 spectrum<\/em> polityk\u00f3w, dziennikarzy, publicyst\u00f3w i pozosta\u0142ych ludzi pi\u00f3ra przyznaj\u0105cych si\u0119 do dziedzictwa Giedroycia, wniosek ten mo\u017cna uzna\u0107 za uprawniony. Giedroy\u0107 niew\u0105tpliwie sam stawia\u0142 siebie w opozycji do tradycji endeckiej[101]<\/a>. Swoich zapatrywa\u0144 na my\u015bl narodow\u0105 redaktor \u201eKultury\u201d nie ukrywa\u0142 [102]<\/a>.<\/p>\n
Sednem dorobku Jerzego Giedroycia jest jednak, jak ju\u017c wcze\u015bniej sygnalizowano, specyficzne postrzeganie Rosji. Temu zagadnieniu podporz\u0105dkowywane by\u0142y wnioski dotycz\u0105ce stosunk\u00f3w z Ukrain\u0105. Rosja dla Giedroycia i jego otoczenia to nie tylko zagro\u017cenie, ale tak\u017ce byt cywilizacyjnie obcy, za\u015b rozbie\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy kulturowo pojmowan\u0105 Europ\u0105 a Rosj\u0105 staje si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla my\u015bli politycznej Jerzego Giedroycia i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z nim os\u00f3b<\/em>[103]<\/a>.<\/p>\n
Postrzeganie Rosji w powy\u017cszy spos\u00f3b niesie ze sob\u0105 dalekosi\u0119\u017cne skutki. Zwraca na nie uwag\u0119 profesor Adam Wielomski, kt\u00f3ry pisze:<\/p>\n
\u201eW Polsce wsp\u00f3\u0142czesna Rosja traktowana jest jako kraj misyjny, do kt\u00f3rego wy\u017csza<\/em> zachodnia cywilizacja, do kt\u00f3rej Polacy zaliczaj\u0105 sami siebie, musi wysy\u0142a\u0107 swoich misjonarzy nauczaj\u0105cych rosyjskich autochton\u00f3w gnozy<\/em> o spo\u0142ecze\u0144stwie otwartym, demokracji, liberalizmie i prawach cz\u0142owieka. Mamy do czynienia z now\u0105 wersj\u0105 romantycznego mesjanizmu i prometeizmu, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o (w XIX wieku) nawr\u00f3cenie Rosji na katolicyzm i na wolno\u015b\u0107<\/em>, z kt\u00f3rego to pragnienia dzisiaj pozosta\u0142a jedynie \u2013 po procesach sekularyzacji charakteryzuj\u0105cych Nowo\u017cytno\u015b\u0107 \u2013 ch\u0119\u0107 nawracania Moskwy na wolno\u015b\u0107<\/em>, czyli na zachodni model demokracji i liberalizmu. Rosja nie jest traktowana na salonach politycznych Warszawy (podobnie i neokonserwatywnego oraz liberalnego Waszyngtonu) jako normalny partner polityczny, lecz jako kraj moralnie, duchowo i intelektualnie upo\u015bledzony, poniewa\u017c tworz\u0105cy w\u0142asn\u0105 kultur\u0119 polityczn\u0105, nie b\u0119d\u0105c\u0105 kalk\u0105 modelu ameryka\u0144skiego i unijnego\u201d[104]<\/a>.<\/p>\n
Tego typu my\u015blenie parali\u017cuje jednak realn\u0105 ocen\u0119 zagro\u017cenia z kierunku rosyjskiego, utrudniaj\u0105c de facto<\/em> formu\u0142owanie specyficznie i wy\u0142\u0105cznie polskiej racji stanu. Jest to problem sygnalizowany blisko 20 lat temu przez profesora Andrzeja Nowaka:<\/p>\n
\u201e[\u2026] wci\u0105\u017c nie jest \u0142atwo Rosji si\u0119 nie ba\u0107. Strach nie mo\u017ce jednak sparali\u017cowa\u0107 politycznego rozumu, kt\u00f3ry powinien przestrzega\u0107 nas stale przed stoczeniem si\u0119 do roli antyrosyjskiej plac\u00f3wki Zachodu\u201d[105]<\/a>.<\/p>\n
Na ca\u0142kowite obezw\u0142adnienie my\u015blenia politycznego o Rosji zwraca r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 prof. Stanis\u0142aw Biele\u0144:<\/p>\n
\u201ePrze\u015bwiadczenie o nadzwyczajnej misji w sprawach Ukrainy sk\u0142ania do podejmowania dzia\u0142a\u0144 ryzykownych wobec Rosji (od zaczepek s\u0142ownych, po wezwania do najostrzejszych sankcji). Towarzyszy temu przekonanie o swojej moralnej wy\u017cszo\u015bci, ale tak\u017ce takie zjawiska, typowe dla polskiej sceny politycznej i medialnej, jak kolektywizacja my\u015blenia, brak kalkulacji zysk\u00f3w i strat, brak diagnozy w\u0142asnych interes\u00f3w, poczucie nieomylno\u015bci, autocenzura pogl\u0105d\u00f3w niezgodnych z przekonaniami narzuconymi odg\u00f3rnie i psychologiczna presja na wszelkiej ma\u015bci dysydent\u00f3w\u201d [106]<\/a>.<\/p>\n
Warto podkre\u015bli\u0107, i\u017c profesor odnotowuje \u2013 cho\u0107 nie nazywa tego wprost \u2013 wp\u0142yw idei prometeizmu na decyzje polityczne podejmowane przez polskie kierownictwo tak\u017ce przy okazji kryzysu ukrai\u0144skiego i wojny, kt\u00f3ra toczy si\u0119 w Donbasie. Istotne jest r\u00f3wnie\u017c po\u015bwi\u0119cenie uwagi stosunkowi polskich elit do Rosji, na czele z \u201emoraln\u0105 wy\u017cszo\u015bci\u0105\u201d przejawian\u0105 wobec tego kraju. Mo\u017cna wi\u0119c wnioskowa\u0107, \u017ce wehiku\u0142em idei prometejskiej jest nie tylko strach przed Rosj\u0105, ale te\u017c poczucie przewagi cywilizacyjnej ze strony Polski. Jest to imperatyw dla dzia\u0142a\u0144 podejmowanych przez polsk\u0105 klas\u0119 polityczn\u0105, posiadaj\u0105c\u0105 bez wzgl\u0119du na innego rodzaju podzia\u0142y w jej \u0142onie specyficznie ukszta\u0142towane poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej, okre\u015blone przez prof. Wielomskiego \u201ekompleksem rewolucjonisty\u201d.<\/p>\n
Dominacj\u0119 opisanego typu postrzegania Rosji, a \u2013 co za tym idzie \u2013 idei formowanych przez Jerzego Giedroycia, zawdzi\u0119czamy r\u00f3wnie\u017c nieobecno\u015bci w dyskursie politycznym konkurencyjnych koncepcji. W roli ugrupowa\u0144 prawicowych wyst\u0119puj\u0105 w III RP \u015brodowiska i politycy zainfekowani \u201ekompleksem rewolucjonisty\u201d w r\u00f3wnym stopniu, co przedstawiciele \u015brodowisk lewicowych czy liberalnych. Wobec tego na rynku idei w spos\u00f3b upo\u015bledzony funkcjonuj\u0105 koncepcje maj\u0105ce sw\u00f3j rodow\u00f3d w bogatej tradycji narodowej demokracji. Postrzegana jako wroga przez \u201elewic\u0119 laick\u0105\u201d, nie znalaz\u0142a uznania tak\u017ce w\u015br\u00f3d czo\u0142owych polityk\u00f3w recypowanych jako prawica. Czo\u0142owy polityk tego obozu \u2013 Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski \u2013 stwierdza bowiem:<\/p>\n
\u201eTrzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce kl\u0119ska nacjonalizmu, moralna i polityczna, to by\u0142 nie tylko mocny antysemityzm, ale te\u017c kompletna nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 rozwi\u0105zania problem\u00f3w mniejszo\u015bci narodowych\u201d [107]<\/a>.<\/p>\n
Z kolei w wywiadzie-rzece Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski odcina si\u0119 od koncepcji \u201ekatolickiego pa\u0144stwa narodu polskiego\u201d, kt\u00f3r\u0105 reprezentowa\u0107 mia\u0142 Zwi\u0105zek Chrze\u015bcija\u0144sko-Narodowy [108]<\/a>. Mo\u017cna wi\u0119c konstatowa\u0107, i\u017c tradycja endecka, kt\u00f3ra pobudza\u0142aby debat\u0119 publiczn\u0105 na temat polityki wschodniej RP, nie by\u0142a reprezentowana przez \u017cadn\u0105 licz\u0105c\u0105 si\u0119 si\u0142\u0119 polityczn\u0105. By\u0142 to czynnik, kt\u00f3ry idee prometejskie wyjmowa\u0142 spod procesu weryfikacji intelektualnej, o kt\u00f3rym mowa by\u0142a na pocz\u0105tku.<\/p>\n
Destrukcyjn\u0105 dla debaty publicznej rol\u0119 w omawianym procesie pe\u0142ni ponadto kult postaci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Jego my\u015bl i dzia\u0142alno\u015b\u0107 patronowa\u0142a w rozwijanej w \u015brodowisku \u201eKultury\u201d koncepcji\u201d ULB\u00a0 [109]<\/a>. Giedroy\u0107 mia\u0142 za\u015b ceni\u0107 Pi\u0142sudskiego za nieuleganie my\u015bleniu kategoriami ideologicznymi i doktrynalnymi oraz za postaw\u0119 propa\u0144stwow\u0105\u00a0<\/em>[110]<\/a>. Jak twierdzi Rafa\u0142 Stobiecki, wykrystalizowana w okresie mi\u0119dzywojennym konstrukcja pami\u0119ci o Marsza\u0142ku przetrwa\u0142a pr\u00f3b\u0119 czasu i triumfalnie powr\u00f3ci\u0142a w czasach III Rzeczypospolitej\u00a0<\/em>[111]<\/a>. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce istotnym elementem kultu Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry dotrwa\u0142 do naszych czas\u00f3w z okresu mi\u0119dzywojennego, by\u0142o zupe\u0142nie bezkrytyczne podej\u015bcie do jego koncepcji polityki wschodniej. Jak pisze Hanna W\u00f3jcik-\u0141agan, plany Pi\u0142sudskiego przedstawiano jako kontynuacj\u0119 idei jagiello\u0144skiej i polityki Stefana Batorego [112]<\/a>. Ponadto, jak twierdzi Stobiecki, o znaczeniu Pi\u0142sudskiego nie decyduj\u0105 jego rzeczywiste czy domniemane zas\u0142ugi, lecz fakt, \u017ce dyskusja na temat tej postaci to zarazem sp\u00f3r m.in. o stosunek do s\u0105siad\u00f3w Polski, \u201eze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem Rosji\u201d [113]<\/a>. Zatem deklarowanie przywi\u0105zania do koncepcji prometejskich, w tym przede wszystkim stosunku do Rosji, staje si\u0119 zarazem manifestacj\u0105 przywi\u0105zania do niepodleg\u0142ego bytu pa\u0144stwa polskiego. Wed\u0142ug Stobieckiego, patronem wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej pa\u0144stwowo\u015bci jest w\u0142a\u015bnie Pi\u0142sudski\u00a0 [114]<\/a>. Z kolei deklaracje identyfikowania si\u0119 z my\u015bl\u0105 Jerzego Giedroycia staj\u0105 si\u0119 komplementarne wobec kultu Pi\u0142sudskiego. Sam Giedroy\u0107, mimo \u017ce chcia\u0142 si\u0119 wyzwoli\u0107 z wy\u0142\u0105czno\u015bci autorytetu Pi\u0142sudskiego, mia\u0142 by\u0107 zafascynowany programem federacyjnym Pi\u0142sudskiego [115]<\/a>.<\/p>\n
W opisywanych uwarunkowaniach elity polityczne III RP staj\u0105 si\u0119 ca\u0142kowicie niezdolne do sformu\u0142owania programu suwerennej polityki pa\u0144stwowej, kt\u00f3ra odpowiada\u0142aby \u017cywotnym interesom narodowym. Dzia\u0142ania podejmowane przez cz\u0142onk\u00f3w tych elit s\u0105 jedynie pozorowane, w dalszym ci\u0105gu jednak polegaj\u0105 przede wszystkim na sk\u0142adaniu ho\u0142du tradycjom, kt\u00f3rych korzenie wyrastaj\u0105 z podyktowanych emocjami przes\u0105d\u00f3w, ani\u017celi z rzetelnej analizy rzeczywisto\u015bci. W sytuacji dyskwalifikowania konkurencyjnych wobec prometeizmu tradycji politycznych, na czele z narodowo-demokratyczn\u0105, nie mo\u017ce istnie\u0107 \u017cadna powa\u017cna debata na temat polskiej polityki zagranicznej. Polskie elity za\u015b traktuj\u0105 polityk\u0119 nie w kategoriach dzia\u0142ania na rzecz dobra wsp\u00f3lnego, lecz jako manifestacj\u0119 przywi\u0105zania do okre\u015blonej agendy, kt\u00f3ra ma by\u0107 niezmienna mimo powa\u017cnych przeobra\u017ce\u0144 w otoczeniu zewn\u0119trznym pa\u0144stwa polskiego. Wspomniane za\u015b przes\u0105dy nie generuj\u0105 \u017cadnych warto\u015bci poznawczych i nie dostarczaj\u0105 \u017cadnych narz\u0119dzi, by w\u0142a\u015bciwie zdefiniowa\u0107 polski interes narodowy. Nie mo\u017ce by\u0107 inaczej, je\u015bli wci\u0105\u017c powszechnie podzielany jest bezkrytyczny niemal kult postaci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, a wraz z nim \u2013 jego koncept\u00f3w polityki zagranicznej. W zwi\u0105zku z tym pr\u00f3ba weryfikacji tego mitu mo\u017ce by\u0107 postrzegana jako zamach na sam\u0105 polsko\u015b\u0107. Polska racja stanu staje si\u0119 zatem zak\u0142adnikiem fa\u0142szywego mitu i doktryny, kt\u00f3ra zosta\u0142a negatywnie zweryfikowana jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym i w czasie wojny, czego dowi\u00f3d\u0142 nie tylko \u201eeksperyment wo\u0142y\u0144ski\u201d wojewody Henryka J\u00f3zewskiego. Redukcyjne podej\u015bcie do kwestii bezpiecze\u0144stwa, tr\u0105c\u0105ce w XXI wieku anachronizmem, ujawnia si\u0119 przede wszystkim w sprowadzaniu polskiego interesu narodowego jedynie do przeciwdzia\u0142ania Rosji, a nierzadko \u2013 do popierania tych podmiot\u00f3w politycznych, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c antyrosyjskimi, s\u0105 zarazem antypolskie. W przypadku asymetrycznych stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich \u2013 na korzy\u015b\u0107 Ukrainy \u2013 rusofobia jako synonim patriotyzmu polskiego skierowana jest przede wszystkim przeciwko \u017cywotnym interesom narodowym Polak\u00f3w. Pok\u0142osiem tego zjawiska jest przypisywanie prorosyjskich motywacji uczestnikom debaty publicznej, kt\u00f3rzy domagaj\u0105 si\u0119 sformu\u0142owania odr\u0119bnej racji stanu Polski wobec aktualnie skonfliktowanego z Rosj\u0105 pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego.<\/p>\n
Zdolno\u015bci weryfikacji w\u0142asnych przes\u0105d\u00f3w w\u015br\u00f3d polskiej klasy politycznej nale\u017cy oceni\u0107 negatywnie. Nawet gdyby takowe si\u0119 pojawi\u0142y, jej przedstawiciele nie dopuszcz\u0105 do rywalizacji na r\u00f3wnych prawach jakiejkolwiek ca\u0142o\u015bciowej doktryny, kt\u00f3ra by\u0142aby konkurencyjna wobec dotychczas wyznawanych mit\u00f3w. Przywi\u0105zanie do kultu Pi\u0142sudskiego i my\u015bli Jerzego Giedroycia legitymizuje bowiem samo istnienie elit III RP i wyst\u0119powanie ich przedstawicieli w tej roli. Tym razem polska racja stanu staje si\u0119 zak\u0142adnikiem partykularnych interes\u00f3w poszczeg\u00f3lnych reprezentant\u00f3w klasy politycznej, ale te\u017c dziennikarzy czy publicyst\u00f3w, kt\u00f3rzy nie b\u0119d\u0105 zainteresowani zapoznawaniem spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego z rzeczywisto\u015bci\u0105 stosunk\u00f3w polsko-rosyjskich czy polsko-ukrai\u0144skich. Weryfikacja mit\u00f3w, przes\u0105d\u00f3w i doktryn delegitymizowa\u0142aby bowiem obecne elity i wymog\u0142aby na spo\u0142ecze\u0144stwie polskim wy\u0142onienie nowych. W tym kontek\u015bcie warto przytoczy\u0107 wniosek autorstwa Anety Niew\u0119g\u0142owskiej i Lecha Wyszczelskiego, i\u017c idea prometejska nie przyczyni\u0142a si\u0119 do os\u0142abienia Rosji (ZSRR), ale tak\u017ce nie sprzyja\u0142a poprawie \u00f3wczesnego bezpiecze\u0144stwa narodowego Polski\u00a0<\/em>[116]<\/a>, <\/em>za\u015b aktualnie lansowana polityka wschodnia <\/em>[\u2026] bardziej zasadza si\u0119 na mrzonkach i iluzjach, ni\u017c na realnych do\u015bwiadczeniach i rzetelnej analizie sytuacji na \u015bwiecie i w Europie\u00a0<\/em>[117]<\/a>.<\/p>\n
\n
Asymetryczno\u015b\u0107 relacji polsko-ukrai\u0144skich jako przyczyna i dow\u00f3d skuteczno\u015bci lobby ukrai\u0144skiego w Polsce<\/strong><\/li>\n<\/ol>\nWed\u0142ug Bogumi\u0142a Grotta, w wywiadzie dla Polskiego Radia z 1 wrze\u015bnia 2000 roku, a wi\u0119c na 14 dni przed \u015bmierci\u0105, Jerzy Giedroy\u0107 mia\u0142 stwierdzi\u0107, i\u017c zbrodnie nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich na Polakach powinny zosta\u0107 zapomniane\u00a0 [118]<\/a>. Warte odnotowania jest, \u017ce dopiero uchwa\u0142a Sejmu RP z lipca 2016 roku by\u0142a pierwszym przypadkiem nazwania ludob\u00f3jstwem zbrodni ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na Polakach na najwy\u017cszym szczeblu w\u0142adz\u00a0 [119]<\/a>. Dowodzi to istnienia sytuacji, w kt\u00f3rej albo Jerzy Giedroy\u0107 nie by\u0142 uwa\u017cnie s\u0142uchany, albo te\u017c ignorowanie zbrodni ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na Polakach nie zamyka\u0142o drogi do uczestnictwa w debacie publicznej, w tym wyst\u0119powania w niej w roli autorytetu. W tym drugim przypadku mieliby\u015bmy do czynienia z potwierdzeniem skuteczno\u015bci dzia\u0142alno\u015bci ukrai\u0144skiego lobby politycznego w Polsce, a zarazem ca\u0142kowit\u0105 implementacj\u0105 doktryny Giedroycia w polskiej przestrzeni publicznej. Obydwa te czynniki wyst\u0119puj\u0105 bowiem we wzajemnym sprz\u0119\u017ceniu.<\/p>\n
Znaczenie pochodz\u0105cego z j\u0119zyka angielskiego terminu lobby<\/em>, jak podaje \u201eS\u0142ownik wyraz\u00f3w obcych\u201d, to \u201egrupa nacisku; wp\u0142ywowa grupa wywieraj\u0105ca \u2013 poza parlamentem \u2013 nacisk na organa w\u0142adzy w interesie jakich\u015b ugrupowa\u0144\u201d\u00a0[120]<\/a>. \u00a0Mo\u017cemy wi\u0119c uto\u017csami\u0107 lobby z grup\u0105 interesu. Jak podaje kompendium \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo i polityka\u201d:<\/p>\n
Grupy interesu s\u0105 organizacjami, kt\u00f3re:<\/p>\n
\n
reprezentuj\u0105 interesy okre\u015blonych grup spo\u0142ecznych wobec innych grup;<\/li>\n
przekazuj\u0105 postulaty swoich cz\u0142onk\u00f3w o\u015brodkom decyzyjnym;<\/li>\n
Oddzia\u0142uj\u0105 na rz\u0105d, parlament, partie polityczne, opini\u0119 publiczn\u0105 i tym samym wp\u0142ywaj\u0105 na rozstrzygni\u0119cia polityczne\u00a0 [121]<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n
Na podstawie przebiegu procesu uznawania zbrodni ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na Polakach w latach \u201940 XX wieku za ludob\u00f3jstwo mo\u017cna uzna\u0107, i\u017c uto\u017csamiaj\u0105ce si\u0119 z ideologi\u0105 nacjonalistyczn\u0105 ukrai\u0144skie grupy wp\u0142ywu bardzo d\u0142ugo by\u0142y w stanie skutecznie zabiega\u0107 o swoje cele. Jednym z nich jest niew\u0105tpliwie uznanie nacjonalizmu ukrai\u0144skiego jako pe\u0142noprawnego partnera politycznego, a zarazem wykluczenie z debaty publicznej wszystkich \u015brodowisk, kt\u00f3re zg\u0142aszaj\u0105 wobec tego postulatu zastrze\u017cenia. Celem tym by\u0142o tak\u017ce uznanie prawomocno\u015bci dotychczasowych zdobyczy ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w przez stron\u0119 polsk\u0105, na czele z uzyskaniem przewagi etnicznej na Kresach po\u0142udniowo-wschodnich II Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Niema\u0142e zas\u0142ugi po\u0142o\u017cy\u0142 na opisywanym polu sam Jerzy Giedroy\u0107. To w\u0142a\u015bnie w \u201eKulturze\u201d publikowano wywiady, w kt\u00f3rych ocena terrorystycznej dzia\u0142alno\u015bci ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w w okresie przedwojennym podlega relatywizacji [122]<\/a>. Z kolei metoda Giedroycia nie polega na bezpo\u015brednim wprowadzeniu odbiorcy w b\u0142\u0105d, lecz na przemilczaniu. To ostatnie, jak pisze zajmuj\u0105cy si\u0119 zagadnieniem filozoficznego poj\u0119cia prawdy prof. Bogus\u0142aw Pa\u017a, jest form\u0105 k\u0142amstwa [123]<\/a>. Jak zauwa\u017ca profesor, \u015bwi\u0119ty Augustyn wyr\u00f3\u017cni\u0142 jako form\u0119 k\u0142amstwa ukrywanie prawdy\u00a0 [124]<\/a>. Ponadto, przemilczenie mo\u017cna zakwalifikowa\u0107 jako negacj\u0119 klasycznie uj\u0119tej prawdy w znaczeniu nadanym jej przez Platona [125]<\/a>. Natomiast wed\u0142ug profesora Czes\u0142awa Partacza, paryska \u201eKultura\u201d cz\u0119\u015bciej publikowa\u0142a wypowiedzi ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w, ni\u017c krewnych ich ofiar [126]<\/a>. Celem przemilczenia metod stosowanych przez ukrai\u0144ski nacjonalizm w przesz\u0142o\u015bci jest zatem uznanie zasadno\u015bci jego cel\u00f3w. O ile niemo\u017cliwe jest moralne zrehabilitowanie metod uznawanych za zbrodnicze, o tyle mo\u017cliwe jest wprowadzenie chaosu poznawczego, poj\u0119ciowego i faktograficznego dotycz\u0105cego tych\u017ce metod. Wedle typologii zaproponowanej przez Bohdana Pi\u0119tk\u0119, mamy w\u00f3wczas do czynienia z pogenocydaln\u0105 faz\u0105 zbrodni<\/em>, polegaj\u0105c\u0105 na zacieraniu \u015blad\u00f3w mordu i jego negacji\u00a0[127]<\/a>.<\/p>\n
Prof. Marian Malikowski zwraca uwag\u0119, i\u017c w roku 2008 prezydent Lech Kaczy\u0144ski wycofa\u0142 si\u0119 z patronowania i obecno\u015bci na obchodach 65. rocznicy tzw. krwawej niedzieli na Kresach, kiedy to 11 lipca 1943 roku ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci napadli jednocze\u015bnie 99 miejscowo\u015bci celem wymordowania ich mieszka\u0144c\u00f3w\u00a0 [128]<\/a>. Badacz ten przypomina r\u00f3wnie\u017c, i\u017c Lech Kaczy\u0144ski pot\u0119pi\u0142 wraz z prezydentem Ukrainy Wiktorem Juszczenko Operacj\u0119 \u201dWis\u0142a\u201d w 60. rocznic\u0119 jej przeprowadzenia, mimo \u00f3wcze\u015bnie panuj\u0105cego stanu wy\u017cszej konieczno\u015bci\u00a0 [129]<\/a>. Twierdzi on ponadto, i\u017c \u2013 jak je okre\u015bla \u2013 \u201eelity okr\u0105g\u0142osto\u0142owe\u201d zignorowa\u0142y 50. rocznic\u0119 kulminacji ludob\u00f3jstwa na Kresach\u00a0 [130]<\/a>. Warto w tym kontek\u015bcie odnotowa\u0107, jakie znaczenie Operacji \u201eWis\u0142a\u201d przypisywali cz\u0142onkowie ukrai\u0144skiego podziemia zbrojnego na po\u0142udniowo-wschodnich terenach powojennej Polski:<\/p>\n
\u201eBogdan Huk: Jak przyw\u00f3dztwo polityczne i wojskowe w Zakerzo\u0144skim\u00a0 Kraju pojmowa\u0142o w\u0142asn\u0105 pozycj\u0119 i sens politycznej walki?<\/em><\/p>\n
Iwan Krywu\u0107kyj: Traktowali\u015bmy siebie jak most mi\u0119dzy Sowietami a krajami Zachodu. Nie my\u015bleli\u015bmy, \u017ce ten most zostanie wysadzony wskutek akcji \u201eWis\u0142a\u201d,\u00a0 kt\u00f3rej nie przewidywali\u015bmy [\u2026] Mieli\u015bmy osiemna\u015bcie sotni UPA przeciwko armii ca\u0142ego pa\u0144stwa, i to nie jednego pa\u0144stwa. Co ciekawe: gdyby strona polska nie zdecydowa\u0142a si\u0119 na przeprowadzenie przymusowej deportacji ludno\u015bci, to nigdy nie pokona\u0142aby UPA\u201d\u00a0[131]<\/a>.<\/p>\n
Skuteczno\u015b\u0107 lobbingu podejmowanego na najwy\u017cszych szczeblach w\u0142adzy politycznej w Polsce nie mo\u017ce ulega\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, gdy zauwa\u017cymy, \u017ce optyka ukrai\u0144skich \u015brodowisk nacjonalistycznych w Polsce zosta\u0142a wyniesiona do poziomu oficjalnej polityki pa\u0144stwowej. Sprawuj\u0105c urz\u0105d Marsza\u0142ka Sejmu p\u00f3\u017aniejszy prezydent Bronis\u0142aw Komorowski wpisa\u0142 si\u0119 w strategi\u0119 realizowania pogenocydalnej fazy ludob\u00f3jstwa. \u00d3wczesny polityk Platformy Obywatelskiej kategorycznie sprzeciwi\u0142 si\u0119 \u201epr\u00f3bom przeniesienia odpowiedzialno\u015bci za nieszcz\u0119\u015bcie polskich Kres\u00f3w na kogo\u015b innego ni\u017c Sowiety\u201d\u00a0 [132]<\/a>.<\/p>\n
W podobnym tonie \u2013 przypisuj\u0105c Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu czy te\u017c Rosji wy\u0142\u0105czn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za zbrodnie na polskich mieszka\u0144cach Kres\u00f3w \u2013 wypowiada\u0142 si\u0119 polityk Prawa i Sprawiedliwo\u015bci, Antoni Macierewicz:<\/p>\n
\u201ePrawdziwym wrogiem, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 i kt\u00f3ry u\u017cy\u0142 ukrai\u0144skich si\u0142 nacjonalistycznych do tej straszliwej zbrodni ludob\u00f3jstwa, jest Rosja. To tam jest \u017ar\u00f3d\u0142o tego straszliwego nieszcz\u0119\u015bcia\u201d \u2013 twierdzi\u0142 minister obrony narodowej\u00a0 [133]<\/a>. Zbli\u017cone stanowisko zaprezentowa\u0142 z kolei na \u0142amach \u201eGazety Wyborczej\u201d Miros\u0142aw Czech, kt\u00f3ry opublikowa\u0142 artyku\u0142 pt. \u201eJak Moskwa rozp\u0119ta\u0142a piek\u0142o na Wo\u0142yniu\u201d\u00a0 [134]<\/a>.<\/p>\n
Grup\u0105 szczeg\u00f3lnie skutecznie zabiegaj\u0105c\u0105 o swoje interesy jest Zwi\u0105zek Ukrai\u0144c\u00f3w w Polsce, kt\u00f3rego cz\u0142onkiem Rady G\u0142\u00f3wnej jest wspomniany Miros\u0142aw Czech\u00a0 [135]<\/a>. Organizacja ta jest beneficjentem asymetrycznego traktowania mniejszo\u015bci narodowych w Polsce i na Ukrainie, a ponadto rzecznikiem ukrai\u0144skiego nacjonalizmu. W numerze 43 z 13 listopada 2016 roku wydawanego przez ZUwP czasopisma \u201eNasze S\u0142owo\u201d ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 pt. \u201eProwokacyjne wydanie\u201d kt\u00f3rego autorem by\u0142 Myros\u0142aw \u0141ewy\u0107kyj. W tek\u015bcie tym okre\u015blono uchwa\u0142\u0119 Sejmu z 22 lipca 2016 roku mianem \u201ehaniebnej\u201d, a J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego nazwano \u201emi\u0119dzynarodowym terroryst\u0105\u201d. Z kolei krytycznemu wobec ukrai\u0144skiego nacjonalizmu prof. W\u0142odzimierzowi Osadczemu z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego zarzucono styl \u201eputinowskiego propagandysty\u201d [136]<\/a>. Tymczasem, dotacja uzyskana przez ZUwP na \u201eNasze S\u0142owo\u201d z Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych i Administracji na rok 2017 wynosi\u0107 ma 420 tysi\u0119cy z\u0142otych \u2013 a wi\u0119c tyle samo, ile w roku 2016\u00a0 [137]<\/a>. Wobec tego uprawniony jest wniosek, i\u017c mniejszo\u015b\u0107 ukrai\u0144ska jest dotowana bez wzgl\u0119du na tre\u015bci, jakie emituje.<\/p>\n
O zachowaniu zasady asymetryczno\u015bci w stosunkach polsko-ukrai\u0144skich \u015bwiadczy tak\u017ce stanowisko MSWiA ze stycznia 2017 roku, i\u017c regu\u0142a ta jest akceptowana przez resort\u00a0 [138]<\/a>. Zarazem w lutym 2016 roku polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych \u2013 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do stwierdzonego stanu rosyjskiej agresji na Ukrain\u0119 \u2013 uzna\u0142o, i\u017c w takich okoliczno\u015bciach nie mo\u017cna odmawia\u0107 Ukrainie prawa do odwo\u0142ywania si\u0119 do przyk\u0142ad\u00f3w patriotycznych postaw ze stosunkowo kr\u00f3tkiej historii tego kraju\u00a0<\/em>[139]<\/a>. Resort jednocze\u015bnie zaznaczy\u0142, \u017ce na Ukrainie podwa\u017canie heroizmu UPA jest odbierane jako dzia\u0142anie antyukrai\u0144skie, zgodne z duchem rosyjskiej propagandy\u00a0<\/em>[140]<\/a>. Wypowiadaj\u0105ca si\u0119 w imieniu MSZ Katarzyna Kacperczyk zosta\u0142a nast\u0119pnie powo\u0142ana na stanowisko G\u0142\u00f3wnego Doradcy Prezesa Rady Ministr\u00f3w [141]<\/a>.<\/p>\n
Lobby\u015bci ukrai\u0144scy s\u0105 te\u017c obecni na polskich uczelniach wy\u017cszych. Dr Kazimierz W\u00f3ycicki, z wykszta\u0142cenia filozof, stwierdzi\u0142, i\u017c Roman Szuchewycz, a wi\u0119c bezpo\u015brednio odpowiedzialny za masow\u0105 eksterminacj\u0119 ludno\u015bci polskiej dow\u00f3dca Ukrai\u0144skiej Powsta\u0144czej Armii, powinien zosta\u0107 dla wsp\u00f3\u0142czesnych Polak\u00f3w bohaterem\u00a0 [142]<\/a>. W\u00f3ycicki do dzi\u015b wyk\u0142ada w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, kt\u00f3rym kieruje z kolei Jan Malicki. Jako przewodnicz\u0105cy Polsko-Ukrai\u0144skiego Forum Partnerstwa Malicki okre\u015bli\u0142 cz\u0142onk\u00f3w tego gremium jako \u201emi\u0142o\u015bnik\u00f3w Ukrainy\u201d\u00a0 [143]<\/a>.<\/p>\n
Same pogl\u0105dy Kazimierza W\u00f3ycickiego oraz spos\u00f3b ich artyku\u0142owania to jeden z przyk\u0142ad\u00f3w wyj\u0105tkowo jednoznacznej i agresywnej postawy proukrai\u0144skiej. Nawi\u0105zuj\u0105c do aresztowania dr. Mateusza Piskorskiego \u2013 przetrzymywanego bez aktu oskar\u017cenia od maja 2016 roku co najmniej przez kolejne 15 miesi\u0119cy \u2013 W\u00f3ycicki wyrazi\u0142 oczekiwanie, i\u017c tego samego do\u015bwiadczy udzielaj\u0105cy si\u0119 w \u015brodowiskach krewnych ofiar UPA ksi\u0105dz Tadeusz Isakowicz-Zaleski\u00a0 [144]<\/a>. Z kolei na antenie programu Jedynka Polskiego Radia W\u00f3ycicki pom\u00f3wi\u0142 duchownego, zarzucaj\u0105c ksi\u0119dzu agenturalno\u015b\u0107 na rzecz Rosji\u00a0 [145]<\/a>. Nie spotka\u0142o si\u0119 to z reakcj\u0105 w\u0142adz jednostki, w kt\u00f3rej wyk\u0142ada. Warto przy tym doda\u0107, \u017ce sam W\u00f3ycicki nie posiada dorobku naukowego w zakresie bada\u0144 obszaru postradzieckiego.<\/p>\n
Pr\u00f3ba dyfamacji w oparciu o insynuowane zwi\u0105zki z interesami pa\u0144stwa rosyjskiego jest jedn\u0105 z cz\u0119\u015bciej stosowanych metod podczas pr\u00f3b eliminowania konkretnych os\u00f3b z debaty publicznej. Przedmiotem tego typu zabieg\u00f3w sta\u0142 si\u0119 dr hab. Andrzej Zapa\u0142owski, kt\u00f3rego kandydatur\u0119 jako cz\u0142onka rzeszowskiego Komitetu Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa przy Instytucie Pami\u0119ci Narodowej \u015brodowiska ukrai\u0144skie usi\u0142owa\u0142y zdyskredytowa\u0107, przypisuj\u0105c naukowcowi prorosyjskie inklinacje\u00a0 [146]<\/a>. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kr\u0119gi te przypisuj\u0105 sobie kompetencj\u0119 decydowania o prawie sprawowania funkcji publicznych przez Polaka, stosuj\u0105c jako przes\u0105dzaj\u0105ce kryterium jego stosunku do Rosji.<\/p>\n
Opisane wcze\u015bniej, tak\u017ce w poprzednich podrozdzia\u0142ach, elementy ukszta\u0142towania dyskursu publicznego w celu wyegzekwowania specyficznie ukrai\u0144skiej racji stanu w Polsce, rozumianej jako zado\u015b\u0107uczynienie roszczeniom \u015brodowisk nacjonalistycznych, s\u0105 wykorzystywane przez prezesa Zwi\u0105zku Ukrai\u0144c\u00f3w w Polsce, Piotra Tym\u0119. Komentuj\u0105c polsko-ukrai\u0144skie spory o interpretacj\u0119 wydarze\u0144 z okresu II wojny \u015bwiatowej, Tyma powiedzia\u0142:<\/p>\n
\u201eEuropejskie agencje analityczne wiele pisz\u0105 o wykorzystywaniu przez Rosj\u0119 w wojnie informacyjnej przeciwko UE i Polsce kwestii historycznych, w tym konfliktu z lat II wojny \u015bwiatowej, a u nas dalej wielu urz\u0119dnik\u00f3w i polityk\u00f3w uwa\u017ca, jak to si\u0119 m\u00f3wi po przemysku \u2013 \u201eTa nic si\u0119 nie dzieje\u201d. Ludzie, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 du\u017co o idei Pi\u0142sudskiego, w wewn\u0119trznej polityce zachowuj\u0105 si\u0119 jak klasyczna endecja\u201d [147]<\/a>.<\/p>\n
Warto zauwa\u017cy\u0107, i\u017c Tyma przypisuje Rosji odpowiedzialno\u015b\u0107 za bli\u017cej nieokre\u015blone \u201ewykorzystanie kwestii historycznych\u201d, a ponadto zarzuca polskim politykom, odpowiedzialnym w jego opinii za konflikt pami\u0119ci, odej\u015bcie od linii J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i obranie pogl\u0105d\u00f3w przypisywanych Narodowej Demokracji. Tyma usi\u0142uje zatem wykorzysta\u0107 wszystkie stereotypy oraz przes\u0105dy, kt\u00f3re gwarantowa\u0142y nieskr\u0119powan\u0105 realizacj\u0119 agendy lobby ukrai\u0144skiego przez III RP. Mo\u017cna stwierdzi\u0107, i\u017c mimo oficjalnego istnienia odr\u0119bnych struktur ukrai\u0144skich, wzgl\u0119dem w\u0142adz pa\u0144stwowych ta grupa wp\u0142ywu nie jest zjawiskiem ca\u0142kowicie zewn\u0119trznym. \u015arodowiska ukrai\u0144skie obficie korzystaj\u0105 bowiem z ukszta\u0142towania dyskursu publicznego, zdominowanego przez zadeklarowanych zwolennik\u00f3w spu\u015bcizny Jerzego Giedroycia. W zwi\u0105zku z tym ukrai\u0144skie lobby funkcjonuje w spos\u00f3b rozproszony, maj\u0105c swoich przedstawicieli w rozmaitych \u015brodowiskach politycznych, akademickich czy medialnych. W \u015brodowisku dziennikarzy i publicyst\u00f3w sugestywny jest z kolei przyk\u0142ad redaktora \u201eGazety Polskiej\u201d Tomasza Sakiewicza, kt\u00f3rego uhonorowa\u0142a medalem Rada Bezpiecze\u0144stwa Narodowego i Obrony Ukrainy [148]<\/a>. Reaguj\u0105c publicystycznie na odnotowane nieprzychylne komentarze z uwagi na proukrai\u0144skie zaanga\u017cowanie, Sakiewicz por\u00f3wna\u0142 z kolei swoje po\u0142o\u017cenie do przypadku J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego [149]<\/a> Tytu\u0142 komentarza sugerowa\u0107 za\u015b mia\u0142, \u017ce krytyka redaktora \u201eGazety Polskiej\u201d jest w rzeczywisto\u015bci pr\u00f3b\u0105 zdyskredytowania go przez rosyjskie s\u0142u\u017cby specjalne, a wi\u0119c \u2013 ex definitione<\/em> bezprzedmiotowa[150]<\/a>.<\/p>\n
Powy\u017csze om\u00f3wienie nie wyczerpuje tematu dzia\u0142alno\u015bci lobby ukrai\u0144skiego w Polsce, jest jednakowo\u017c pr\u00f3b\u0105 odwzorowania metod jego dzia\u0142ania zar\u00f3wno na przyk\u0142adzie etnicznych Ukrai\u0144c\u00f3w, jak i Polak\u00f3w. Strumie\u0144 tego wywodu musia\u0142 by\u0107 jednak dla porz\u0105dku skierowany w konkretnym kierunku. Przedstawiciele ukrai\u0144skiego lobby zostali bowiem wyselekcjonowani z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk na podstawie wykonywanych profesji, partycypuj\u0105c w sprawowaniu w\u0142adzy politycznej, uprawiaj\u0105c zaw\u00f3d dziennikarza czy te\u017c prowadz\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 akademick\u0105. Zauwa\u017calna jest r\u00f3wnie\u017c pewna powtarzalno\u015b\u0107 przy uciekaniu si\u0119 do metod osi\u0105gania cel\u00f3w b\u0105d\u017a eliminowania z debaty publicznej os\u00f3b, kt\u00f3re ukrai\u0144skie lobby w Polsce uznaje za gro\u017ane. Wnioski, jakie mo\u017cna wyci\u0105gn\u0105\u0107 na podstawie analizy \u017ar\u00f3de\u0142 stanu dyskursu publicznego na temat polskiej polityki wschodniej oraz bli\u017cszego zapoznania si\u0119 z modus operandi<\/em> ukrai\u0144skiego lobby, s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce:<\/p>\n
\n
okre\u015blony model to\u017csamo\u015bci narodowej i wizja Polski w jej nieuniknionej konfrontacji z maj\u0105c\u0105 by\u0107 ca\u0142kowicie obc\u0105 cywilizacyjnie Rosj\u0105 determinuje post\u0119powanie elit politycznych Polski co najmniej od czas\u00f3w mi\u0119dzywojennych, ignoruj\u0105c istotne do\u015bwiadczenia historyczne mog\u0105ce przeczy\u0107 tezie o nieuchronno\u015bci konfrontacji polsko-rosyjskiej;<\/li>\n
z uwagi na powy\u017csze polskie elity nie wykazuj\u0105 woli ani nie posiadaj\u0105 zdolno\u015bci wygenerowania autonomicznej polskiej racji stanu, zadowalaj\u0105c si\u0119 stanem w\u0142asnej niesuwerenno\u015bci intelektualnej, jak i niesuwerenno\u015bci pa\u0144stwa polskiego;<\/li>\n
w partykularnym interesie elit III Rzeczypospolitej jest utrzymanie tego stanu rzeczy i niedopuszczenie jakichkolwiek alternatywnych elit do partycypacji w sprawowaniu w\u0142adzy politycznej, wp\u0142ywu na spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 szczeg\u00f3lnie przedstawicieli grup odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do tradycji Narodowej Demokracji;<\/li>\n
jedn\u0105 z istotnych metod dyskredytacji tych grup, odmawiania im prawa do wypowiadania si\u0119 na temat polskiej racji stanu i w imieniu polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, jest przypisywanie ich przedstawicielom motywacji zabiegania o interesy Federacji Rosyjskiej;<\/li>\n
tego typu zabiegi s\u0105 zarazem zbie\u017cne z celami ukrai\u0144skiego lobby politycznego w Polsce, kt\u00f3re stara si\u0119 nie dopu\u015bci\u0107 do wyabstrahowania relacji Polski i Rosji z kontekstu ukrai\u0144skiego, co powoduje, i\u017c nierzadko mi\u0119dzy przedstawicielami sformalizowanych organizacji ukrai\u0144skich a Polakami o postawie proukrai\u0144skiej zachodzi jedynie r\u00f3\u017cnica w ich pochodzeniu etnicznym, ale ju\u017c nie w realizowanej b\u0105d\u017a postulowanej agendzie;<\/li>\n
skutkiem dzia\u0142alno\u015bci lobby ukrai\u0144skiego w Polsce jest uto\u017csamienie postawy proukrai\u0144skiej \u2013 b\u0119d\u0105cej na og\u00f3\u0142 pochodn\u0105 rusofobii \u2013 z polskim patriotyzmem, a tak\u017ce uczynienie z sympatyzowania z Ukrain\u0105 ekwiwalentu wiedzy eksperckiej na temat tego kraju (vide<\/em> opisany casus<\/em> Kazimierza W\u00f3ycickiego);<\/li>\n
lobby ukrai\u0144skie i politycy orientacji prometejskiej, a wi\u0119c bezkrytyczni wyznawcy kultu J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego \u2013 w tym zwolennicy my\u015bli Jerzego Giedroycia, \u017cyj\u0105 ze sob\u0105 w symbiozie kosztem \u017cywotnych interes\u00f3w narodu polskiego: zar\u00f3wno na obecnym terytorium Polski, jak i na Kresach;<\/li>\n
w przypadku niemo\u017cno\u015bci wykreowania przynajmniej neutralnego wizerunku ukrai\u0144skiego nacjonalizmu w polskim spo\u0142ecze\u0144stwie nast\u0119puje ze strony ukrai\u0144skich lobbyst\u00f3w oczekiwanie obustronnego pot\u0119pienia nacjonalizm\u00f3w polskiego i ukrai\u0144skiego \u2013 jest to postulat o tyle gro\u017any dla polskiej racji stanu, \u017ce polska my\u015bl narodowa stanowi najprawdopodobniej jedyn\u0105 alternatyw\u0119 dla prometeizmu, za\u015b lobby ukrai\u0144skie dysponuje na terytorium Rzeczypospolitej, poza zadeklarowanymi nacjonalistami ukrai\u0144skimi, tak\u017ce sprzyjaj\u0105cym sobie stronnictwem w postaci zwolennik\u00f3w idei prometejskiej;<\/li>\n
zadaniem niecierpi\u0105cym zw\u0142oki jest zorganizowanie si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w celu artykulacji \u017c\u0105da\u0144 wyemancypowania si\u0119 Rzeczypospolitej Polskiej spod wp\u0142ywu pa\u0144stw trzecich, jak i innych o\u015brodk\u00f3w zagranicznych oraz wewn\u0119trznych, kt\u00f3re czerpi\u0105 korzy\u015bci z niesuwerenno\u015bci pa\u0144stwa polskiego i narzucaj\u0105 mu proukrai\u0144sk\u0105 polityk\u0119, a zarazem s\u0105 beneficjentami prowadzenia tej\u017ce polityki jako o\u015brodki zainteresowane os\u0142abieniem polskiej pa\u0144stwowo\u015bci \u2013 jednym z tych o\u015brodk\u00f3w jest ukrai\u0144skie lobby w Polsce;<\/li>\n
wobec powy\u017cszego celowa jest dekonstrukcja mitu kszta\u0142tuj\u0105cego wyobra\u017cenie o Polsce jako antytezie Rosji, a zarazem przyj\u0119cie do wiadomo\u015bci istnienia pa\u0144stwa rosyjskiego jak podmiotu, wobec kt\u00f3rego \u2013 w zale\u017cno\u015bci od koniunktury \u2013 polskie interesy narodowe mog\u0105 by\u0107 zbie\u017cne, sprzeczne b\u0105d\u017a pozostawa\u0107 w stosunku neutralnym;<\/li>\n
niezb\u0119dne jest przy tym porzucenie przez polskie elity aspiracji modelowania stosunk\u00f3w wewn\u0119trznych w samej Rosji i przyj\u0119cie do wiadomo\u015bci faktu istnienia w tym kraju odr\u0119bnej kultury politycznej;<\/li>\n
wskazywanie nie tylko na cele i metody, ale na sam fakt dzia\u0142alno\u015bci ukrai\u0144skiego lobby w Polsce jest o tyle istotne, i\u017c deprecjonuje teori\u0119 o zbie\u017cno\u015bci interes\u00f3w polskich oraz interes\u00f3w tego\u017c lobby, skuteczno\u015bci kt\u00f3rego jedn\u0105 z przyczyn jest brak refleksji nad istnieniem ukrai\u0144skich grup interesu w polskim \u017cyciu publicznym czy akademickim;<\/li>\n
w pragmatyce politycznej, ale te\u017c w zakresie cel\u00f3w na gruncie metapolityki<\/em>, dla o\u015brodk\u00f3w prometejskich w Polsce to ukrai\u0144ski nacjonalizm jest sojusznikiem w zwalczaniu wp\u0142yw\u00f3w polskich narodowc\u00f3w \u2013 a nie polscy narodowcy sojusznikami w zwalczaniu ukrai\u0144skiego nacjonalizmu, tym bardziej, \u017ce to nacjonalizm ukrai\u0144ski obecnie jest skonfliktowany z Rosj\u0105 w spos\u00f3b bezpo\u015bredni, zatem jest bli\u017cszy powodowanym rusofobi\u0105 zwolennikom prometeizmu w Polsce ni\u017c postuluj\u0105cy podej\u015bcie pragmatyczne narodowcy polscy;<\/li>\n
mo\u017cliwo\u015bci dialogu ze \u015brodowiskiem prometejskim s\u0105 i b\u0119d\u0105 ograniczone \u2013 po pierwsze dlatego, \u017ce nie maj\u0105 one woli prowadzenia takiego dialogu na zasadzie merytorycznej argumentacji swojego stanowiska, po drugie za\u015b \u2013 gdy\u017c nie s\u0105 one zainteresowane dochodzeniem do prawdy, tak jak si\u0119 j\u0105 rozumie w naszym kr\u0119gu cywilizacyjnym (w interpretacji Platona b\u0105d\u017a \u015bw. Augustyna), naciskaj\u0105c na sprofilowanie racji stanu pa\u0144stwa pod k\u0105tem konkretnej ideologii, zamiast wykreowania idei, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142aby racji stanu \u2013 zatem doktrynerskie podej\u015bcie i odwr\u00f3cenie priorytet\u00f3w uniemo\u017cliwiaj\u0105 dialog, skazuj\u0105c \u015brodowiska opozycyjne i dysydenckie na konfrontacj\u0119 o wyniku zerojedynkowym celem eliminacji idei prometejskiej z agendy pa\u0144stwa polskiego;<\/li>\n
w sytuacjach kryzysowych ob\u00f3z prometejski, si\u0119gaj\u0105c do swoich zasob\u00f3w ideologicznych (rusofobia) i do\u015bwiadczenia historycznego (vide<\/em> \u201eeksperyment wo\u0142y\u0144ski\u201d), got\u00f3w b\u0119dzie podj\u0105\u0107 dzia\u0142ania na rzecz ukrai\u0144skiej racji stanu godz\u0105ce w polski interes narodowy celem zamierzonego wzmocnienia pa\u0144stwowo\u015bci ukrai\u0144skiej w konfrontacji z Rosj\u0105, co rodzi powa\u017cne niebezpiecze\u0144stwo dla narodu polskiego, znamienny jest casus<\/em> Adama Borowskiego, za PRL-u dzia\u0142acza opozycji, obecnie samozwa\u0144czego \u201ekonsula Czecze\u0144skiej Republiki Iczkerii\u201d w Polsce, admiratora postaci Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry jest got\u00f3w odst\u0105pi\u0107 Ukrainie Przemy\u015bl[151]<\/a>;<\/li>\n
bior\u0105c pod uwag\u0119, i\u017c tradycje: rewolucyjna, pi\u0142sudczykowska, solidarno\u015bciowo-KOR-owska i zwie\u0144czaj\u0105ca je wszystkie tradycja prometejska stanowi\u0105 ideowe continuum<\/em>, nie jest wykluczone zastosowanie przez ob\u00f3z prometejski specyficznego wariantu opcji Samsona<\/em>, \u015brodowisko to nie uwa\u017ca bowiem historycznej rywalizacji polsko-rosyjskiej za zako\u0144czon\u0105, zatem b\u0119d\u0105 one gotowe zaakceptowa\u0107 ryzyko zniszczenia pa\u0144stwa polskiego jako koszt w sytuacji, gdyby mia\u0142o si\u0119 to przyczyni\u0107 do uderzenia w Rosj\u0119, explicite<\/em> dopu\u015bci\u0142 tak\u0105 sytuacj\u0119 Andrzej Talaga[152]<\/a>, to samo do\u015bwiadczenie historyczne ka\u017ce upatrywa\u0107 w obozie prometejskim tendencji do mo\u017cliwo\u015bci cedowania suwerenno\u015bci, a nawet integralno\u015bci terytorialnej (vide<\/em> Adam Borowski czy \u201eeksperyment wo\u0142y\u0144ski\u201d) Polski na Ukrain\u0119, gdyby to w\u0142a\u015bnie ten ostatni kraj mia\u0142 dokona\u0107 decyduj\u0105cej<\/em> konfrontacji z Rosj\u0105;<\/li>\n
z kolei do\u015bwiadczenie historyczne rewolucjonist\u00f3w styczniowych z XIX wieku \u015bwiadczy o tym, \u017ce kontynuatorzy tej tradycji politycznej nie uznaj\u0105 pa\u0144stwowo\u015bci polskiej za autentycznie niepodleg\u0142\u0105, je\u015bli niepodleg\u0142o\u015b\u0107 ta nie implikuje konfliktu z Rosj\u0105, przy czym obrona interes\u00f3w Ukrainy jest tu jedynie pretekstem, daniem upustu rusofobii, za\u015b rozw\u00f3j nacjonalizmu ukrai\u0144skiego \u2013 uwzgl\u0119dnianym, ale tolerowanym kosztem.<\/li>\n<\/ul>\n
Marcin Skalski<\/strong><\/p>\n
Artyku\u0142 powsta\u0142 przy wydatnej i nieocenionej pomocy prof. Jerzego Kozakiewicza<\/em><\/p>\n
[1]<\/a> A. Walicki, Polska, Rosja, marksizm<\/em>, Krak\u00f3w 2011, s. 195.<\/p>\n
[2]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n
[3]<\/a> W. Feldman, Dzieje polskiej my\u015bli politycznej w okresie porozbiorowym<\/em>, t. 1 (do roku 1863), Komor\u00f3w 2010, s. 396.<\/p>\n
[4]<\/a> A. Walicki, Rosja, katolicyzm i sprawa polska<\/em>, Warszawa 2002, s. 368-369.<\/p>\n
[5]<\/a> A. Wielomski, Kompleks rewolucjonisty. Rosja a polska \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodowa (cz. I)<\/em>, http:\/\/konserwatyzm.pl\/artykul\/24430\/wielomski-kompleks-rewolucjonisty-rosja-a-polska-samoswiadomosc-narodowa-cz-i\/<\/a>, 20.05.2017.<\/p>\n
[6]<\/a> A. Wielomski, dz. cyt.<\/p>\n
[7]<\/a> R. Dmowski, Polityka polska i odbudowa pa\u0144stwa<\/em>, [w:] Tego\u017c, Wyb\u00f3r pism<\/em> (Tom I), Pozna\u0144 2014, s. 175.<\/p>\n
[8]<\/a> Tam\u017ce, s. 175-176.<\/p>\n
[9]<\/a> L. Kuli\u0144ska, Prometeizm jako wielkie nieporozumienie w polityce wewn\u0119trznej II Rzeczypospolitej<\/em>, [w:] Polska i jej wschodni s\u0105siedzi<\/em>, red. B. Grott, O. Grott, Warszawa 2016, s. 58.<\/p>\n
[10]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n
[11]<\/a> Tam\u017ce, s. 59-60<\/p>\n
[12]<\/a> R. Potocki, Polityka pa\u0144stwa polskiego wobec zagadnienia ukrai\u0144skiego w latach 1930-1939<\/em>, Lublin 2003, s. 8.<\/p>\n
[13]<\/a> M. Krotofil, E. Wiszka, \u201ePolityka pa\u0144stwa polskiego wobec zagadnienia ukrai\u0144skiego w latach 1930-1939\u201d<\/em>, Robert Potocki Lublin 2003 : [recenzja],<\/em> \u201eDzieje Najnowsze\u201d, nr 36\/3, 2004, s. 228-231.<\/p>\n
[14]<\/a> A. Niew\u0119g\u0142owska, L. Wyszczelski, Ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski i jego wizje polityki wschodniej<\/em>, Siedlce 2014, s. 171.<\/p>\n
[15]<\/a> A. Niew\u0119g\u0142owska, L. Wyszczelski, dz. cyt., s. 173.<\/p>\n
[16]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n
[17]<\/a> M. Kwiecie\u0144, G. Mazur, Dzia\u0142alno\u015b\u0107 prometejska i dywersja na Wschodzie. (Relacja mjr. W\u0142odzimierza D\u0105browskiego)<\/em>, Zeszyty Historyczne 2002, z. 140, s. 112-113.<\/p>\n
[18]<\/a>A. Niew\u0119g\u0142owska, L. Wyszczelski, dz. cyt., s. 176.<\/p>\n
[19]<\/a> J. Bruski, Mi\u0119dzy prometeizmem a Realpolitik : II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926<\/a><\/em>, Krak\u00f3w 2010, s. 325.<\/p>\n
[20]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n
[21]<\/a> T.Ho\u0142\u00f3wko, Minimalny program polityki polskiej we Wschodniej Galicji i na tzw. kresach<\/em>, \u201eDroga\u201d 1924, nr 10, s. 3.<\/p>\n
[22]<\/a> J. Bruski, dz. cyt., s. 323.<\/p>\n
[23]<\/a> B. Grott, Nacjonalizm ukrai\u0144ski i jego funkcja w polityce polskiej<\/em>, [w:] Polska i jej wschodni s\u0105siedzi<\/em>, red. B. Grott, O. Grott, Warszawa 2016, s. 45.<\/p>\n
[24]<\/a> K. Grygajtis, Polskie idee federacyjne i ich realizacja w XIX i XX w.,<\/em> Cz\u0119stochowa 2001, s. 450.<\/p>\n
[25]<\/a> W. B\u0105czkowski, Rozwa\u017cania teoretyczne na temat kwestii ukrai\u0144skiej i Polski wsp\u00f3\u0142czesnej<\/em>, \u201eBiuletyn Polsko-Ukrai\u0144ski\u201d 1933, nr 24, s. 2.<\/p>\n
[26]<\/a> B. Stoczewska, Ukraina i Ukrai\u0144cy w polskiej my\u015bli politycznej. Od ko\u0144ca XIX wieku do wybuchu II wojny \u015bwiatowej,<\/em> Krak\u00f3w 2013, s. 298-299.<\/p>\n
[27]<\/a> Tam\u017ce, s. 301.<\/p>\n
[28]<\/a> R. Potocki, dz. cyt., s. 270.<\/p>\n
[29]<\/a> M. Lepecki, Pami\u0119tnik adiutanta marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego<\/em>, Warszawa 1989, s. 188.<\/p>\n
[30]<\/a> A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowo\u015bciowej rz\u0105d\u00f3w polskich w latach 1921-1939<\/em>, Wroc\u0142aw 1979, s. 71-72.<\/p>\n
[31]<\/a> L. Kuli\u0144ska, dz. cyt., s. 57.<\/p>\n
[32]<\/a> R. Dmowski, My\u015bli nowoczesnego Polaka<\/em>, Lw\u00f3w 1907, str. 98.<\/p>\n
[33]<\/a> Tam\u017ce, s. 97.<\/p>\n
[34]<\/a> Wytyczne w sprawach: \u017cydowskiej, mniejszo\u015bci s\u0142owia\u0144skich, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej<\/em>, Warszawa 1932, s. 3-12 [w:] \u017bycie i \u015bmier\u0107 dla narodu! Antologia my\u015bli narodowo-radykalnej z lat 30. XX wieku<\/em>, red. A. Meller, P. Tomaszewski, Warszawa 2011 , s. 88-89.<\/p>\n
[35]<\/a> Wytyczne w sprawach: \u017cydowskiej, mniejszo\u015bci s\u0142owia\u0144skich\u2026, <\/em>s. 89.<\/p>\n
[36]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n
[37]<\/a> Tadeusz Gluzi\u0144ski, Sprawa ukrai\u0144ska<\/em>, Warszawa 1937, s. 121-128 [w:] \u017bycie i \u015bmier\u0107 dla narodu! Antologia my\u015bli narodowo-radykalnej z lat 30. XX wieku<\/em>, red. A. Meller, P. Tomaszewski, Warszawa 2011, s. 364.<\/p>\n
[38]<\/a> Tam\u017ce, s. 360.<\/p>\n
[39]<\/a> Tam\u017ce, s. 362-363.<\/p>\n
[40]<\/a> Tam\u017ce, s. 364.<\/p>\n
[41]<\/a> Tam\u017ce, s. 362.<\/p>\n
[42]<\/a> J. Giertych, O program polityki kresowej<\/em>, Warszawa 1932, s. 8-9.<\/p>\n
[43]<\/a> J. Giertych, O mieszcza\u0144stwo ruskie<\/em>, \u201eMy\u015bl Narodowa\u201d 1933, nr 25, s. 355-357.<\/p>\n
[44]<\/a> J. Rembieli\u0144ski, Poszerzenie ojczyzny<\/em>, \u201eMy\u015bl Narodowa\u201d 1930, nr 6, s. 82.<\/p>\n
[45]<\/a> T. Snyder, Tajna wojna : Henryk J\u00f3zewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrain\u0119<\/em>, Krak\u00f3w 2008, s. 42.<\/p>\n
[46]<\/a> T. Snyder, dz. cyt.<\/em>, s. 42.<\/p>\n
[47]<\/a> CAW, zesp. Oddzia\u0142 II Sztabu Generalnego, sygn. I.303.4.5666.<\/p>\n
[48]<\/a> L. Kuli\u0144ska, dz. cyt., s. 72.<\/p>\n
[49]<\/a> Tam\u017ce, s, 74.<\/p>\n
[50]<\/a> List do dow\u00f3dcy Korpusu Ochrony Pogranicza, Warszawa 10 IX 1935. Podpisany: szef wywiadu KOP, mjr. dypl. Skinder, [w:] Centralne Archiwum Wojskowe, zesp. Oddzia\u0142 II Sztabu Generalnego, sygn. I.303.4.5666.<\/p>\n
[51]<\/a> B. Stoczewska, dz. cyt., s. 300.<\/p>\n
[52]<\/a> \u201eUwagi prokuratora S\u0105du Apelacyjnego w Lublinie\u201d, Centralne Archiwum Wojskowe, zesp. Oddzia\u0142 II Sztabu Generalnego, sygn. I.303.4.5666.<\/p>\n
[53]<\/a> R. Potocki, <\/em>dz. cyt., s. 136.<\/p>\n
[54]<\/a> Tam\u017ce, s. 10.<\/p>\n
[55]<\/a> R. Potocki, dz. cyt., s. 154.<\/p>\n
[56]<\/a> L. Kuli\u0144ska, dz. cyt., s. 71.<\/p>\n
[57]<\/a> J. K\u0119sik, Zaufany komendanta: biografia polityczna Jana Henryka J\u00f3zewskiego 1892-1981<\/em>, Wroc\u0142aw 1995, s. 84-91.<\/p>\n
[58]<\/a> H. J\u00f3zewski, \u017bycie konspiracyjne<\/em>, \u201eKarta\u201d, 1991, nr 5, s. 56.<\/p>\n