{"id":31885,"date":"2017-11-29T12:19:08","date_gmt":"2017-11-29T11:19:08","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=31885"},"modified":"2017-11-29T12:19:08","modified_gmt":"2017-11-29T11:19:08","slug":"ronald-lasecki-zapomniana-himalajska-monarchia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=31885","title":{"rendered":"Ronald Lasecki: Zapomniana himalajska monarchia"},"content":{"rendered":"

Upadek w maju 2008 r. panuj\u0105cej w Nepalu dynastii Szach\u00f3w oraz zniesienie w tym kraju monarchii zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 \u015bwiata na podniebne himalajskie kr\u00f3lestwo. Dramatyczne wydarzenia towarzysz\u0105ce wst\u0105pieniu na tron i panowaniu kr\u00f3la Gyanendry (2001-2008), a mianowicie rozpocz\u0119ta jeszcze w 1996 r. maoistowska rebelia, zmasakrowanie rodziny kr\u00f3lewskiej na pocz\u0105tku czerwca 2001 r. i wreszcie wprowadzenie stanu wyj\u0105tkowego w lutym 2005 r. (co jednak nie pomog\u0142o kr\u00f3lowi uratowa\u0107 tronu), przy\u0107mi\u0142y nieco wydarzenia wok\u00f3\u0142 innej, ma\u0142o znanej, po\u0142o\u017conej w tym samym regionie monarchii, jak\u0105 by\u0142o istniej\u0105ce od 1380 r. (lub od 1450 r. – brak co do tego zgodno\u015bci w literaturze) Kr\u00f3lestwo Mustangu.<\/p>\n

Pozostaj\u0105ce od swego zarania pod rz\u0105dami tej samej tybeta\u0144skiej dynastii, kt\u00f3rej pocz\u0105tek da\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Ame Pala, pa\u0144stwo to zamieszkane by\u0142o przez pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 j\u0119zykiem z grupy tybeta\u0144sko-birma\u0144skiej lud zwany Lo lub te\u017c Lopa. Jako jedyna cz\u0119\u015b\u0107 Tybetu nie zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do Chin Ludowych w 1951 r., do 1991 r. pozostawa\u0142o za\u015b zamkni\u0119te dla cudzoziemc\u00f3w. W konsekwencji ca\u0142kowitego i d\u0142ugotrwa\u0142ego odizolowania Mustangu od reszty \u015bwiata zachowane w nim zosta\u0142y obyczaje i tradycyjne obrz\u0119dy z okresu poprzedzaj\u0105cego powstanie w Tybecie instytucji dalajlam\u00f3w, za\u015b obowi\u0105zuj\u0105ce mieszka\u0144c\u00f3w jeszcze do niedawna prawa ustanowione zosta\u0142y nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w VII wieku n.e. W\u015br\u00f3d zamieszkuj\u0105cych kraj Lop\u00f3w praktykowana by\u0142a poliandria, przy czym spo\u015br\u00f3d braci w danej rodzinie drugi z kolei pod wzgl\u0119dem starsze\u0144stwa przeznaczany by\u0142 do klasztoru, podczas gdy pozostali brali sobie wsp\u00f3ln\u0105 \u017con\u0119. Zwyczaj ten wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 tyle\u017c z powodu niedostatku kobiet, co warunk\u00f3w gospodarczych zmuszaj\u0105cych m\u0119\u017cczyzn\u0119 do d\u0142ugotrwa\u0142ego opuszczania domu, by z dala od niego pracowa\u0107 jako pasterz, kupiec lub tragarz. Przeznaczeni do \u017cycia zakonnego ch\u0142opcy pocz\u0105tkowo wysy\u0142ani byli do pobliskiego Tybetu celem studiowania w tamtejszych klasztorach lamaickiej teologii, jednak po zlikwidowaniu wi\u0119kszo\u015bci z tych klasztor\u00f3w przez w\u0142adze chi\u0144skie i zamkni\u0119ciu dla cudzoziemc\u00f3w granicy z Tybetem udaj\u0105 si\u0119 oni obecnie do Bhutanu lub indyjskiego Ladakhu, po powrocie za\u015b osiadaj\u0105 w jednym z trzynastu istniej\u0105cych w Mustangu buddyjskich monaster\u00f3w.<\/p>\n

Gospodarka Kr\u00f3lestwa przez wieki oparta by\u0142a na poborze ce\u0142 z handlu mi\u0119dzy Tybetem a Indiami, czym zajmowali si\u0119 kr\u00f3lewscy urz\u0119dnicy odprowadzaj\u0105cy dochody do kasy monarszej, oraz na po\u015brednictwie w tym handlu, czym trudnili si\u0119 zwykli mieszka\u0144cy. Zim\u0105 udawali si\u0119 oni do Tybetu, by stamt\u0105d na grzbietach jak\u00f3w przewozi\u0107 s\u00f3l i bawe\u0142n\u0119 transportowane z kolei latem na mu\u0142ach i os\u0142ach w po\u0142o\u017cone na po\u0142udniu doliny i tam sprzedawane kupcom z plemienia Thakal\u00f3w, kt\u00f3rym rz\u0105d nepalski nada\u0142 w 1890 r. przywilej wy\u0142\u0105czno\u015bci w handlu z Tybetem. Pomocniczym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142o i wci\u0105\u017c pozostaje rolnictwo, kt\u00f3re jednak wobec nieurodzajnych ziem i du\u017cej wysoko\u015bci nad poziomem morza, nie przynosi\u0142o w przesz\u0142o\u015bci ani nie przynosi obecnie plon\u00f3w wystarczaj\u0105co obfitych by wy\u017cywi\u0107 populacj\u0119 Lop\u00f3w, z zwi\u0105zku z czym sprowadzaj\u0105 oni brakuj\u0105ce produkty ro\u015blinne z teren\u00f3w s\u0105siednich.<\/p>\n

Ziemia w Mustangu pozostawa\u0142a formalnie w\u0142asno\u015bci\u0105 monarchy, poszczeg\u00f3lne dzier\u017cawy dziedziczone by\u0142y za\u015b przez najstarszego potomka rodu i nie mog\u0142y by\u0107 sprzedane ani podzielone na mniejsze cz\u0119\u015bci. \u017bywy inwentarz, zabudowania i ca\u0142y dobytek by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 gospodarzy. Najliczniejsz\u0105 warstw\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a grupa zwana szelwa<\/i>, przynale\u017c\u0105cy do kt\u00f3rej zajmowali si\u0119 kupiectwem i dzier\u017caw\u0105 drobnych gospodarstw. Du\u017co mniejsze znaczenie mia\u0142a uboga i zajmuj\u0105ca miejsce marginesu spo\u0142ecznego grupa righin, podczas gdy rodzina kr\u00f3lewska i rody arystokratyczne zamieszkuj\u0105ce w Mathangu i jego najbli\u017cszych okolicach, gromadz\u0105ce w swoich r\u0119kach dochody z ce\u0142, zaliczane by\u0142y do zajmuj\u0105cej najwa\u017cniejsz\u0105 i najbardziej uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119 grupy kutak, nazywanej te\u017c bista.<\/p>\n

Kryzys tradycyjnego systemu spo\u0142ecznego nadszed\u0142 za panowania Angina Tenzinga Trandula (1935-1955), kiedy to w 1951 r. s\u0105siedni Tybet zosta\u0142 zaj\u0119ty przez Chiny Ludowe. W cztery lata p\u00f3\u017aniej Nepal zosta\u0142 przyj\u0119ty do ONZ i nawi\u0105za\u0142 stosunki dyplomatyczne z Chinami podpisuj\u0105c z nimi umow\u0119 o przyja\u017ani i wsp\u00f3\u0142pracy gospodarczej. Za nawi\u0105zaniem stosunk\u00f3w posz\u0142o w\u0142\u0105czenie si\u0119 Chin do gry o pozyskanie nepalskiego kr\u00f3lestwa, w kt\u00f3rej to grze pozosta\u0142ymi stronami by\u0142y Indie, Zwi\u0105zek Sowiecki i Stany Zjednoczone. Aktywizacja polityki Chin w Himalajach oznacza\u0142a mi\u0119dzy innymi st\u0142umienie wybuch\u0142ego w 1959 r. w Tybecie powstania, po kt\u00f3rego kl\u0119sce po\u0142udniowa granica pa\u0144stwa dalajlam\u00f3w zosta\u0142a przez Chiny zamkni\u0119ta dla cudzoziemc\u00f3w, co z kolei spowodowa\u0107 musia\u0142o upadek handlu b\u0119d\u0105cego g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania mieszka\u0144c\u00f3w Mustangu. Na domiar z\u0142ego, w kraju pojawi\u0142y si\u0119 tysi\u0105ce uchod\u017ac\u00f3w zza p\u00f3\u0142nocnej granicy, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 na ziemiach Kr\u00f3lestwa przyprowadzaj\u0105c ze sob\u0105 liczne stada byd\u0142a, koni i owiec. Szybkie ogo\u0142ocenie pastwisk i bez tego z trudem jedynie \u017cywi\u0105cych zwierz\u0119ta hodowane przez miejscowych by\u0142o powodem za\u0142amania si\u0119 r\u00f3wnowagi ekologicznej i gospodarczej monarchii. G\u0142\u00f3d i epidemie przetrzebi\u0142y najpierw populacje zwierz\u0105t, nast\u0119pnie za\u015b dotkn\u0119\u0142y zar\u00f3wno Lop\u00f3w jak i nap\u0142ywowych Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Rok 1960 przyni\u00f3s\u0142 porozumienie graniczne podpisane przez premier\u00f3w Chin Ludowych Czou En-laja (1949-1976) i Nepalu Biszeswara Prasada Koiral\u0119 (1959-1960), zgodnie z postanowieniami kt\u00f3rego Chiny zgodzi\u0142y si\u0119 przyzna\u0107 Nepalowi ponad 800 kilometr\u00f3w kwadratowych nadgranicznego terytorium, w tym po\u0142ow\u0119 G\u00f3ry Czomolungma, wioski Thudam i Kimathanka na wschodnim pograniczu, prze\u0142\u0119cz Nara i pastwiska w okolicach Rasuwy, wreszcie tak\u017ce tereny Kr\u00f3lestwa Mustangu i obszary po\u0142o\u017cone nad rzek\u0105 Jum.<\/p>\n

Delimitacja granicy zrodzi\u0142a jako skutek koniec formalnie uznawanej niezale\u017cno\u015bci Mustangu, cho\u0107 jego w\u0142adca Angun Tenzig Trandul (1958-1964) zachowa\u0142 uto\u017csamian\u0105 z tytu\u0142em kr\u00f3lewskim godno\u015b\u0107 rad\u017cy, poza tym za\u015b prawo mianowania nast\u0119pc\u00f3w tronu spo\u015br\u00f3d swoich syn\u00f3w i stopie\u0144 pu\u0142kownika armii Nepalu. Dziedzicz\u0105cy po nim prawa do tronu syn D\u017cigme Dord\u017ce Trandul (1964-2008, niekiedy r\u00f3wnie\u017c jako D\u017cigme Trandal Bista) zachowa\u0142 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci kraju znanej jako G\u00f3rny Mustang. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych tereny przekszta\u0142conego w nepalski dystrykt Mustangu s\u0142u\u017cy\u0142y jako baza wypadowa dla zaopatrywanych w bro\u0144 i materia\u0142y przez lotnictwo CIA partyzant\u00f3w walcz\u0105cych z w\u0142adz\u0105 chi\u0144sk\u0105 w Tybecie (po apelu dalajlamy o zako\u0144czenie wojny wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zaprzesta\u0142a walki i osiad\u0142a w obozach dla uchod\u017ac\u00f3w w Nepalu). Detronizacji ostatniego monarchy dokona\u0142 dopiero 8 listopada 2008 r. minister nepalskiego gabinetu republika\u0144skiego zdominowanego przez Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Nepalu (Maoist\u00f3w).<\/p>\n

Przypomnienie w tych kilku akapitach o ko\u0144cu istnienia przetrwa\u0142ej w zasadzie w niezmienionej postaci do naszych czas\u00f3w \u015bredniowiecznej monarchii w dolinie g\u00f3rnej Kali Gandaki mia\u0142o na celu zwr\u00f3cenie uwagi na bezpodstawnie niekiedy lekcewa\u017con\u0105 w \u015brodowiskach tradycjonalistyczno-monarchistycznych wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy trwaniem b\u0105d\u017a restauracj\u0105 tradycyjnego Porz\u0105dku w jakim\u015b miejscu \u015bwiata a jego zewn\u0119trznym otoczeniem politycznym. Pozbawienie w\u0142adzy dynastii panuj\u0105cej w kraju ludu Lo by\u0142o konsekwencj\u0105 ugody wymuszonej na kr\u00f3lu Gyanendrze rozniecon\u0105 przez nepalskich maoist\u00f3w wojn\u0105 domow\u0105, w rezultacie kt\u00f3rej to ugody ostatecznie pozbawiono go tronu.<\/p>\n

Powsta\u0142e przed wyborami w 1994 r. z roz\u0142amu w Zjednoczonym Froncie Ludowym Nepalu (znanym te\u017c jako Centrum Jedno\u015bci) nowe ugrupowanie pod nazw\u0105 Komunistycznej Partii Nepalu (Maoistowskiej) nie zosta\u0142o zarejestrowane przez komisj\u0119 wyborcz\u0105, po czym przesz\u0142o do dzia\u0142a\u0144 partyzanckich. Pod kierunkiem Puszy Kahala Dahala (znanego jako Przewodnicz\u0105cy Prahandra) oraz dra Baburama Bhattaraia maoi\u015bci nie tylko przej\u0119li kontrol\u0119 nad znacz\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Nepalu, ale nawi\u0105zali te\u017c wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Maoistowskim Centrum Komunistycznym walcz\u0105cym w indyjskim stanie Bihar, z Wojenn\u0105 Grup\u0105 Ludow\u0105 w Andra Pradesz oraz z organizacjami separatystycznymi, jak Zjednoczony Front Wyzwolenia Assamu.<\/p>\n

Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy przy tym, i\u017c maoi\u015bci nepalscy czerpi\u0105 swoje poparcie przede wszystkim od mieszka\u0144c\u00f3w nepalskiej niziny Teraju, b\u0119d\u0105cych potomkami ludno\u015bci nap\u0142ywaj\u0105cej na przeci\u0105gu ostatnich dwustu lat z Biharu i pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 j\u0119zykami Hindus\u00f3w z p\u00f3\u0142nocnych stan\u00f3w Indii \u2013 hindi i urdu, a tak\u017ce bengali, majthili i bhod\u017apuri1. Elity polityczne zwi\u0105zane z dworem nepalskim rekrutowa\u0142y si\u0119 natomiast g\u0142\u00f3wnie spo\u015br\u00f3d lud\u00f3w przyby\u0142ych z Indii i osiad\u0142ych w regionie Ma\u0142ych Himalaj\u00f3w Zachodnich pocz\u0105wszy od XIII wieku. A\u017c do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wszystkie najwa\u017cniejsze stanowiska w s\u0142u\u017cbie cywilnej i wojskowej obsadzane by\u0142y przez Bramin\u00f3w i \u0106hetrij\u00f3w2 (nazwa jest zniekszta\u0142con\u0105 wersj\u0105 s\u0142owa \u201ekszatrija\u201d – podobnie jak w przypadku Bramin\u00f3w odr\u0119bno\u015b\u0107 kastowa da\u0142a pocz\u0105tek odr\u0119bno\u015bci etnicznej, za\u015b nazwa kasty sta\u0142a si\u0119 etnonimem tej grupy), u\u017cywany przez nich j\u0119zyk nepalski sta\u0142 si\u0119 za\u015b j\u0119zykiem pa\u0144stwowym i w Dolinie Katmandu wypiera j\u0119zyk rodzimego plemienia Newar\u00f3w3. Spo\u015br\u00f3d \u0106hetrij\u00f3w wywodzi\u0142 si\u0119 r\u00f3d Ran\u00f3w, kt\u00f3rego przedstawiciele sprawowali dziedzicznie funkcj\u0119 premier\u00f3w Nepalu od 1849 r. (premierem by\u0142 wtedy D\u017cang Bahadur Kunwar) a\u017c do 1950 r. Sama dynastia Szach\u00f3w wzi\u0119\u0142a sw\u00f3j pocz\u0105tek ze stanowi\u0105cych \u0107hetrijowsk\u0105 arystokracj\u0119 Thakur\u00f3w.<\/p>\n

O ile mieszka\u0144cy g\u00f3r uwa\u017cani s\u0105 za nacjonalist\u00f3w, o tyle bli\u017csi kulturowo Hindusom i stanowi\u0105cy zarazem ponad 50% mieszka\u0144c\u00f3w Nepalu mieszka\u0144cy Teraju sympatyzuj\u0105 z Indiami. Spotkanie, do jakiego dosz\u0142o w sierpniu 2001 r. pomi\u0119dzy przedstawicielami maoist\u00f3w nepalskich a reprezentowanych mi\u0119dzy innymi przez wymienione wy\u017cej ugrupowania maoist\u00f3w indyjskich (tzw. naxalit\u00f3w, prowadz\u0105cych od 1967 r. we wschodnich Indiach wojn\u0119 partyzanck\u0105 w oparciu o najni\u017csze kasty i ludno\u015b\u0107 pozakastow\u0105) w mie\u015bcie Siliguri w Zachodnim Bengalu, gdzie stacjonuje te\u017c jednostka indyjskiego wywiadu, zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce zar\u00f3wno indyjski premier Atal Bihari Wajpaji (1998-2004), jak i stoj\u0105ca za nim Indyjska Partia Ludowa, straci\u0142y zaufanie do dworu w Katmandu i postanowi\u0142y wykorzysta\u0107 ruch partyzancki w swym w\u0142asnym kraju do podkopania coraz mniej wygodnej dla nich w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej w s\u0105siednim pa\u0144stwie. Sytuacja taka nie by\u0142aby sk\u0105din\u0105d niczym nowym w relacjach indyjsko-nepalskich, gdy\u017c odsuni\u0119cie w 1951 r. od w\u0142adzy rodu Ran\u00f3w, sprawuj\u0105cych dziedzicznie funkcj\u0119 premier\u00f3w Nepalu, i przej\u0119cie rz\u0105d\u00f3w przez kr\u00f3la Tribhuwana (1911-1955) oraz popieraj\u0105cych go polityk\u00f3w Nepalskiego Kongresu Narodowego (utworzonego w 1947 r. w Kalkucie i b\u0119d\u0105cego pocz\u0105tkowo sekcj\u0105 Indyjskiego Kongresu Narodowego) by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki inspirowanej przez Indie brawurowej ucieczce w listopadzie 1950 r. monarchy ubezw\u0142asnowolnionego wcze\u015bniej przez podleg\u0142ych premierowi Mohanowi Szemszerowi (1948-1951) funkcjonariuszy pa\u0144stwowych. Porozumienie o zako\u0144czeniu walk partyzanckich, wznieconych przeciw rz\u0105dowi nepalskiemu przez partyzant\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych z inspiracji Kongresu i kr\u00f3la, dosz\u0142o za\u015b najpewniej do skutku, pomimo ponoszenia ci\u0105g\u0142ych kl\u0119sk na froncie przez partyzant\u00f3w, dzi\u0119ki naciskowi indyjskiego premiera D\u017cawaharlala Nehru (1947-1964). Tak wi\u0119c kluczowe dla rozwoju sytuacji politycznej w Nepalu po wycofaniu si\u0119 z P\u00f3\u0142wyspu Indyjskiego wspieraj\u0105cych w\u0142adz\u0119 Ran\u00f3w Brytyjczyk\u00f3w mia\u0142yby by\u0107 decyzje zapadaj\u0105ce w Nowym Delhi. To w\u0142a\u015bnie premierzy Indii byli w stanie przekaza\u0107 faktyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 w Nepalu kr\u00f3lom z dynastii Szach\u00f3w, jak te\u017c ich jej pozbawi\u0107, co dokonane zosta\u0142o w 2008 r. przy u\u017cyciu do tego celu maoist\u00f3w i uwa\u017canego za parti\u0119 blisko zwi\u0105zan\u0105 z Indiami Kongresu Nepalskiego. Zmiany ustrojowe i polityczne w Nepalu doprowadzi\u0142y za\u015b do zniesienia ostatniej tradycjonalistycznej monarchii w tym regionie, kt\u00f3ra wcze\u015bniej zdo\u0142a\u0142a przetrwa\u0107 w G\u00f3rnym Mustangu w formie reliktowej czterdzie\u015bci osiem lat .<\/p>\n

Ronald Lasecki<\/strong><\/p>\n

1. Rdzenni mieszka\u0144cy Teraju pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 b\u0119d\u0105cymi dzi\u015b w u\u017cyciu tylko w niekt\u00f3rych rejonach j\u0119zykami tharu, danuwar, dhangar, satar. Tharowie \u017cyj\u0105 porozrzucani w kilku niezbyt licznych grupach plemiennych w zachodniej i \u015brodkowej cz\u0119\u015bci kraju, na zalesionych terenach na po\u0142udnie od pasma g\u00f3rskiego Siwalik. Cz\u0119\u015bciowo zachowali sw\u0105 tradycyjn\u0105 religi\u0119 oraz jej kap\u0142an\u00f3w, nazywanych guruwa (dziedziczni kap\u0142ani wioskowi nazywani s\u0105 desbandhija, kap\u0142ani rodzinni za\u015b ghar). W s\u0105siedztwie Thar\u00f3w mieszkaj\u0105 trudni\u0105cy si\u0119 rolnictwem i rybo\u0142\u00f3wstwem Danuwarowie i Mad\u017ahiowie, a tak\u017ce zajmuj\u0105cy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie po\u0142owem ryb Darajowie. Grupami rodzimymi s\u0105 tak\u017ce Satarowie \u017cyj\u0105cy w dystryktach Morang i D\u017ahapa, Dhangarowie zamieszkuj\u0105cy tereny pomi\u0119dzy dystryktami Sarlahi i Morang, Dhimalowie mieszkaj\u0105cy w liczbie ok. o\u015bmiu tysi\u0119cy w dystrykcie D\u017ahapa, oraz najliczniejsi z nich wszystkich, mieszkaj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c w po\u0142udniowych Indiach, Rad\u017abansi (ci ostatni tworzyli niegdy\u015b odr\u0119bny od s\u0105siad\u00f3w nar\u00f3d Ko\u0107, kt\u00f3ry jednak na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku uleg\u0142 niemal zupe\u0142nej hinduizacji).<\/p>\n

2. \u0106hetrijowie pozostaj\u0105 sobie r\u00f3wni pod wzgl\u0119dem kastowym i klanowym, podczas gdy w\u015br\u00f3d Bramin\u00f3w wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 odr\u0119bne podkasty purbija, kumain i d\u017aajsi, z kt\u00f3rych dwie pierwsze wywodz\u0105 si\u0119 najprawdopodobniej od grup przyby\u0142ych w r\u00f3\u017cnym czasie i osiedlonych w r\u00f3\u017cnych miejscach.<\/p>\n

3. J\u0119zyk Newar\u00f3w newari bhasa zaliczany jest do grupy tybeta\u0144sko-birma\u0144skiej, za\u015b oni sami uwa\u017cani s\u0105 za przybysz\u00f3w z p\u00f3\u0142nocnych Himalaj\u00f3w (cho\u0107 ze wzgledu na podobie\u0144stwo tego j\u0119zyka z mow\u0105 mieszkajacego na Wybrzezu Malabarskim ludu Nair\u00f3w rozwa\u017ca si\u0119 te\u017c ich pochodzenie z po\u0142udniowych Indii). Ich spo\u0142eczno\u015b\u0107 dzieli si\u0119 na wyznawc\u00f3w hinduizmu i buddyzmu, poza tym za\u015b na dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 kast, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych cz\u0142onkowie ostatnich sze\u015bciu uznawani s\u0105 za „niedotykalnych”.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Upadek w maju 2008 r. panuj\u0105cej w Nepalu dynastii Szach\u00f3w oraz zniesienie w tym kraju monarchii zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 \u015bwiata na podniebne himalajskie kr\u00f3lestwo. Dramatyczne wydarzenia […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":31886,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"Ronald Lasecki: Zapomniana himalajska monarchia\r\n\r\nUpadek w maju 2008 r. panuj\u0105cej w Nepalu dynastii Szach\u00f3w oraz zniesienie w tym kraju monarchii zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 \u015bwiata na podniebne himalajskie kr\u00f3lestwo. Dramatyczne wydarzenia towarzysz\u0105ce wst\u0105pieniu na tron i panowaniu kr\u00f3la Gyanendry (2001-2008), a mianowicie rozpocz\u0119ta jeszcze w 1996 r. maoistowska rebelia, zmasakrowanie rodziny kr\u00f3lewskiej na pocz\u0105tku czerwca 2001 r. i wreszcie wprowadzenie stanu wyj\u0105tkowego w lutym 2005 r. (co jednak nie pomog\u0142o kr\u00f3lowi uratowa\u0107 tronu), przy\u0107mi\u0142y nieco wydarzenia wok\u00f3\u0142 innej, ma\u0142o znanej, po\u0142o\u017conej w tym samym regionie monarchii, jak\u0105 by\u0142o istniej\u0105ce od 1380 r. (lub od 1450 r. - brak co do tego zgodno\u015bci w literaturze) Kr\u00f3lestwo Mustangu.","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[23],"tags":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/ktmexp1_1.jpg?fit=1200%2C798&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-8ih","jetpack-related-posts":[{"id":23166,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=23166","url_meta":{"origin":31885,"position":0},"title":"Azja \u015arodkowa: Napi\u0119cie wok\u00f3\u0142 Afganistanu","date":"18 pa\u017adziernika 2015","format":false,"excerpt":"28 wrze\u015bnia oddzia\u0142y talib\u00f3w i ich sprzymierze\u0144c\u00f3w zaj\u0119\u0142y miasto Kunduz w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci Afganistanu. Utrzyma\u0142y si\u0119 w nim przez trzy dni, po czym zosta\u0142y wyparte przez si\u0142y rz\u0105dowe. By\u0142 to pierwszy przypadek opanowania przez talib\u00f3w stolicy prowincji od 2001 r.\u00a0Walki\u00a0pod miastem trwa\u0142y jeszcze\u00a0przez dalsze dwa tygodnie. Ostatecznie talibowie odst\u0105pili od\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/uzbecka_armia.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":38253,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=38253","url_meta":{"origin":31885,"position":1},"title":"Polska: PiS szykuje si\u0119 do przej\u0119cia Marszu Niepodleg\u0142o\u015bci?","date":"16 listopada 2020","format":false,"excerpt":"\u201eOrganizatorzy marszu mog\u0105 zosta\u0107 pozwani o odszkodowanie przez warszawski ratusz. Wraca pomys\u0142, by to pa\u0144stwo by\u0142o organizatorem imprezy\u201d \u2013 pisze w poniedzia\u0142ek Dziennik Gazeta Prawna. DGP przypomina, \u017ce w tym roku wygasa pozwolenie wojewody na organizacje Marszu Niepodleg\u0142o\u015bci na zasadach wydarzenia cyklicznego, kt\u00f3re obowi\u0105zywa\u0142o od 2017 r. Rzecznik Stowarzyszenia Marsz\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/starcia-z-policja-na-marszu-niepodleglosci.jpg?fit=788%2C444&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26002,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26002","url_meta":{"origin":31885,"position":2},"title":"Rwanda: Powr\u00f3t kr\u00f3la?","date":"25 czerwca 2016","format":false,"excerpt":"Demokratyczna Partia Zielonych wzywa rwandyjski rz\u0105d, by ten wezwa\u0142\u00a0wygnanego kr\u00f3la do powrotu do kraju.\u00a0Kigeli V Ndahindurwa (Jean-Baptiste Ndahindurwa) od 1959 r. rz\u0105dzi\u0142 jako kr\u00f3l belgijskiego terytorium powierniczego Rwandy. W tym samym roku w listopadzie wybuch\u0142 konflikt pomi\u0119dzy Tutsi a Hutu. W efekcie Tutsi stracili dotychczasow\u0105 w\u0142adz\u0119. W 1961 r. obalono\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Kigeli.jpg?fit=1200%2C900&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":23686,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=23686","url_meta":{"origin":31885,"position":3},"title":"Polska: Przewr\u00f3t majowy w 1935 r.","date":"25 listopada 2015","format":false,"excerpt":"Pose\u0142 Ryszard Petru tym razem b\u0142ysn\u0105\u0142 wiedz\u0105 z zakresu podstawowych wiadomo\u015bci o historii Polski. Komentuj\u0105c na antenie TVP spraw\u0119 \"skoku\" PiS na Trybuna\u0142 Konstytucyjny, Petru rozwin\u0105\u0142 do\u015b\u0107 niesk\u0142adn\u0105 paralel\u0119 historyczn\u0105, dotycz\u0105c\u0105 znaczenia praworz\u0105dno\u015bci dla pa\u0144stwa. \u2013 Przypomn\u0119, przed wojn\u0105 by\u0142 taki moment, \u017ce Pi\u0142sudski po trzydziestym pi\u0105tym, zamach majowy, a\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/11\/Petru_TV.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":24913,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=24913","url_meta":{"origin":31885,"position":4},"title":"Polska: Co ty wiesz o \u017bydach?","date":"4 kwietnia 2016","format":false,"excerpt":"W wydanym w\u00a02015 r. autobiograficznym wywiadzie-rzece\u00a0Z\u0142y ch\u0142opiec Bogus\u0142aw Linda opisa\u0142, jak\u00a0odm\u00f3wi\u0142 W\u0142adys\u0142awowi Pasikowskiemu zagrania w\u00a0Pok\u0142osiu, lewicowym produkcyjniaku o \"polskim antysemityzmie\"\u00a0interpretuj\u0105cym do dzi\u015b niewyja\u015bnione wydarzenia w Jedwabnem. Pr\u00f3bowa\u0142 te\u017c przekona\u0107 re\u017cysera do odst\u0105pienia od realizacji takiego filmu. Wed\u0142ug w\u0142asnych s\u0142\u00f3w aktor ustosunkowa\u0142 si\u0119 do propozycji z\u0142o\u017conej mu przez Pasikowskiego s\u0142owami: W\u0142adku,\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"Linda","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/04\/Linda.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":28882,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=28882","url_meta":{"origin":31885,"position":5},"title":"Francja: Trzecie do\u017cywocie dla Carlosa-Szakala","date":"28 marca 2017","format":false,"excerpt":"28 marca Ilich Ram\u00edrez S\u00e1nchez, znany bardziej pod pseudonimami \"Carlos\" i \"Szakal\", zosta\u0142 skazany przez francuski s\u0105d na trzecie do\u017cywocie. 67-letni Wenezuelczyk jest wi\u0119ziony we Francji od 1994 r. W epoce apogeum aktywno\u015bci antyzachodnich ruch\u00f3w terrorystycznych i paramilitarnych, przypadaj\u0105cej na lata 1967-1991, \"Carlos\" sta\u0142 si\u0119 jednym z najs\u0142ynniejszych i najbardziej\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/Carlos.jpg?fit=599%2C396&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31885"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31885"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31885\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31887,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31885\/revisions\/31887"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31886"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31885"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31885"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}