{"id":36405,"date":"2020-03-04T15:58:40","date_gmt":"2020-03-04T14:58:40","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=36405"},"modified":"2020-03-04T16:08:16","modified_gmt":"2020-03-04T15:08:16","slug":"andrzej-zienkiewicz-zagadnienie-konkretnej-totalnosci-w-logice-dialektycznej-cz-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=36405","title":{"rendered":"Andrzej Zienkiewicz: Zagadnienie konkretnej totalno\u015bci w logice dialektycznej (cz. 1)"},"content":{"rendered":"

Zagadnienie konkretnej totalno\u015bci w logice dialektycznej (cz. 1)<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

My\u015ble\u0107? Abstrakcyjnie? \u2013 Seuve qui peut<\/em>! Ratuj si\u0119 kto mo\u017ce!
\nG.W.F. Hegel, Kto my\u015bli abstrakcyjnie<\/em>?<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n

Wedle s\u0142\u00f3w Aleksandra Hercena dialektyka jest algebr\u0105 rewolucji. Od razu nasuwaj\u0105 si\u0119 pytania \u2013 c\u00f3\u017c w niej jest takiego rewolucyjnego? Co w takim razie odr\u00f3\u017cnia j\u0105 od nauki bur\u017cuazyjnej? Dlaczego to w\u0142a\u015bnie logika dialektyczna a nie, powiedzmy, empiriokrytycyzm czy neokantyzm mia\u0142aby by\u0107 koncepcjami filozoficznymi zbie\u017cnymi z interesem klasy robotniczej? A mo\u017ce w\u0142a\u015bnie robotnicy w og\u00f3le filozofii nie potrzebuj\u0105 i logika dialektyczna jest zb\u0119dnym filozoficznym balastem, nieprzezwyci\u0119\u017con\u0105 jeszcze pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po spekulatywnej metodzie Hegla i powinna by\u0107 zdecydowanie odrzucona, jak to przedstawia\u0142 Edward Bernstein w swej ksi\u0105\u017cce ,,Przes\u0142anki socjalizmu i zadania socjaldemokracji<\/em>\u201d?(1899).<\/p>\n

Logiki dialektycznej i jej olbrzymiego znaczenia dla zrozumienia heglizmu jak i metodologii marksistowskiej nie mo\u017cna dobrze poj\u0105\u0107 je\u015bli nie przemy\u015bla\u0142o si\u0119 i skrupulatnie nie przeanalizowa\u0142o najwa\u017cniejszych dzie\u0142 Hegla. W tym sensie niew\u0105tpliwie s\u0142uszno\u015b\u0107 mia\u0142 W\u0142odzimierz Lenin, kt\u00f3ry emocjonalnie diagnozowa\u0142, i\u017c ,,nie mo\u017cna w pe\u0142ni zrozumie\u0107 ,,Kapita\u0142u\u201d Marksa, a zw\u0142aszcza jego I rozdzia\u0142u, je\u017celi si\u0119 nie przestudiowa\u0142o i niezrozumia\u0142o ca\u0142ej Logiki Hegla. St\u0105d wniosek, \u017ce nikt z marksist\u00f3w nie zrozumia\u0142 Marksa po up\u0142ywie \u00bd stulecia !!<\/em>\u201d(1). Faktycznie bez dobrej znajomo\u015bci systemu berli\u0144skiego m\u0119drca \u0142atwo powtarza\u0107 utarte, nudne schematy w stylu s\u0142ynnej heglowskiej triady ,,teza \u2013 antyteza \u2013 synteza\u201d, kt\u00f3rej, co istotne, Hegel nigdy w \u017cadnym ze swych dzie\u0142 nie sformu\u0142owa\u0142 (cho\u0107 oczywi\u015bcie twierdzi\u0142, \u017ce Absolut rozwija si\u0119 tr\u00f3jrytmem, tj. sylogistycznie<\/strong>). Wi\u0119cej \u2013 dobre zorientowanie w my\u015bli Hegla pozwala chocia\u017cby ustrzec si\u0119 wydaj\u0105cych si\u0119 nie mie\u0107 ko\u0144ca ja\u0142owych dyskusji takich jak na przyk\u0142ad problem ,,pierwotno\u015bci ducha lub materii\u201d\u00a0 b\u0119d\u0105cych owocami rozumowania jeszcze przedheglowskiego, a to z tego powodu, \u017ce Hegel dowodzi\u0142, i\u017c materia spo\u0142eczna jest jedyn\u0105 realno\u015bci\u0105 ontologiczn\u0105, kt\u00f3ra w procesie eksterioryzacji <\/strong>(centralne poj\u0119cie ,,Fenomenologii ducha<\/em>\u201d) stopniowo pomna\u017ca zapo\u015bredniczenia mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a spo\u0142ecze\u0144stwem doprowadzaj\u0105c do ,,zerwania p\u0119powiny<\/em>\u201d (wyra\u017cenie u\u017cyte przez Lukacsa) \u0142\u0105cz\u0105cej cz\u0142owieka z przyrod\u0105, a tym samym dokonywania si\u0119 uspo\u0142ecznienia spo\u0142ecze\u0144stwa. Sam Marks zreszt\u0105 ju\u017c w I tezie o Feuerbachu<\/em> odcina si\u0119 od dotychczasowego materializmu.<\/p>\n

Heglowska koncepcja logiki dialektyczniej zbudowana jest w opozycji do logiki arystotelesowskiej oraz zwi\u0105zanej z ni\u0105 ca\u0142ej europejskiej tradycji filozoficznej. Zadaniem nowej logiki jest zniesienie opozycji pomi\u0119dzy my\u015bl\u0105 a bytem, kt\u00f3r\u0105 implikuje logika formalna, a kt\u00f3rej pr\u00f3by przezwyci\u0119\u017cenia podj\u0119te przez kolejne pokolenia my\u015blicieli nie da\u0142y zadowalaj\u0105cych rozstrzygni\u0119\u0107.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne Heglowi pojmowanie przedmiotu logiki charakteryzuje on nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

,,Po pierwsze: Zak\u0142ada si\u0119 , \u017ce materia\u0142 poznania istnieje sam w sobie i dla siebie jako gotowy \u015bwiat poza my\u015bleniem, \u017ce my\u015blenie jest dla siebie puste, \u017ce jako forma do\u0142\u0105cza si\u0119 ono od zewn\u0105trz do tej materii, nape\u0142nia si\u0119 ni\u0105, \u017ce dopiero w niej znajduje sobie jak\u0105\u015b tre\u015b\u0107 i<\/em><\/p>\n

dopiero dzi\u0119ki temu staje si\u0119 realnym poznaniem.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Po drugie: Hierarchiczny stosunek obu tych cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych poznania (musi im bowiem przys\u0142ugiwa\u0107 taki stosunek, jaki zachodzi mi\u0119dzy cz\u0119\u015bciami sk\u0142adowymi , przy czym poznanie zostaje z tych cz\u0119\u015bci z\u0142o\u017cone w spos\u00f3b mechaniczny lub co najwy\u017cej chemiczny jest tego rodzaju, \u017ce przedmiot okazuje si\u0119 czym\u015b dla siebie zako\u0144czonym, gotowym, co \u2013 aby by\u0107 rzeczywistym \u2013 mo\u017ce si\u0119 ca\u0142kowicie obej\u015b\u0107 bez my\u015blenia, gdy tymczasem my\u015blenie jest czym\u015b niepe\u0142nym, czym\u015b, co mo\u017ce otrzyma\u0107 swe uzupe\u0142nienie dopiero w jakim\u015b materiale, i to mianowicie w ten spos\u00f3b, \u017ce jako gi\u0119tka nieokre\u015blona forma ma dostosowa\u0107 si\u0119 do swojej materii. Prawda oznacza zgodno\u015b\u0107 my\u015blenia z przedmiotem i aby do tej zgodno\u015bci doprowadzi\u0107 \u2013 nie istnieje ona bowiem sama w sobie i dla siebie \u2013 my\u015blenie musi nagi\u0105\u0107 si\u0119 i <\/em><\/p>\n

dostosowa\u0107 do przedmiotu.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Po trzecie: poniewa\u017c r\u00f3\u017cno\u015b\u0107 materii i formy, przedmiotu i my\u015blenia nie pozostawia si\u0119 w jakiej\u015b mglistej nieokre\u015blono\u015bci, lecz ujmuje w spos\u00f3b bardziej okre\u015blony, ka\u017cda z tych dziedzin\u00a0 okazuje si\u0119 sfer\u0105 oddzielon\u0105 od drugiej. Dlatego te\u017c my\u015blenie nie wychodzi w swoim ujmowaniu i formowaniu materia\u0142u na zewn\u0105trz siebie; jego ujmowanie i dostosowywanie si\u0119 do materia\u0142u pozostaje modyfikacj\u0105 my\u015blenia samego \u2013 my\u015blenie nie staje si\u0119 przez to swym innym. Samowiedne za\u015b okre\u015blenie przynale\u017cy niezale\u017cnie od wszystkiego tylko my\u015bleniu; tote\u017c i w swoim stosunku do przedmiotu nie wychodzi ono poza siebie do przedmiotu; przedmiot pozostaje jako rzec sama w sobie bezwzgl\u0119dnie \u015bwiatem po tamtej stronie my\u015blenia\u201d <\/em>(2).<\/em><\/p>\n

Logika arystotelesowska jest tedy w swej osnowie dyscyplin\u0105 analityczn\u0105 oraz ekstensjonaln\u0105, a z tym wi\u0105\u017ce si\u0119 ustanowienie dwu heterogenicznych sfer \u2013 my\u015blenia i bytu, tudzie\u017c odpowiednio do tego dwu niezale\u017cnych nauk \u2013 logiki formalnej i ontologii. Logika i jej prawa funkcjonuj\u0105 jedynie w sferze czystej my\u015bli. Immanuel Kant t\u0119 logik\u0119, kt\u00f3rej podwaliny wy\u0142o\u017cy\u0142 Arystoteles w swym ,,Organonie\u201d<\/em> charakteryzuje nast\u0119puj\u0105co \u2013 ,,W logice czystej odrywamy si\u0119 od wszelkich warunk\u00f3w empirycznych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wyrabia si\u0119 nasz rozs\u0105dek, np. od wp\u0142ywu zmys\u0142\u00f3w, od gry wyobra\u017ani, od praw pami\u0119ci, od mocy przyzwyczajenia, sk\u0142onno\u015bci itd. a wi\u0119c i od \u017ar\u00f3de\u0142 przes\u0105d\u00f3w, zgo\u0142a od wszelkich w og\u00f3le przyczyn, z kt\u00f3rych p\u0142yn\u0105 lub podsuni\u0119te nam by\u0107 mog\u0105 pewne poznania, poniewa\u017c dotycz\u0105 one rozs\u0105dku tylko w\u015br\u00f3d pewnych okoliczno\u015bci jego zastosowania, a chc\u0105c je pozna\u0107, trzeba do\u015bwiadczenia. A zatem\u00a0logika og\u00f3lna, ale\u00a0czysta\u00a0zajmuje si\u0119 samymi jeno zasadami\u00a0a priori\u00a0i jest\u00a0kanonem rozs\u0105dku\u00a0i rozumu, lecz tylko ze wzgl\u0119du na stron\u0119 formaln\u0105 ich u\u017cycia, mniejsza o to, jaka b\u0119dzie tre\u015b\u0107 (empiryczna czy transcendentalna)<\/em>\u201d (3).<\/p>\n

Wybitny przedstawiciel teorii krytycznej, Herbert Marcuse, krytykowa\u0142 takie uj\u0119cie przedmiotu logiki kontrastuj\u0105c logik\u0119 Arystotelesa z ,,Organonu\u201d<\/em> z logik\u0105 dialektyczn\u0105 Platona. My\u015bliciel ten formu\u0142uje tez\u0119, \u017ce \u017cadna prawdziwa filozofia (czy to empirystyczna, czy racjonalistyczna) niczego logice formalnej nie zawdzi\u0119cza i \u017ce de facto<\/em> zawsze rozwija\u0142a si\u0119 obok niej (4). Dla logiki formalnej prawda jest tylko cech\u0105 zda\u0144, a nie rzeczywisto\u015bci, czyni my\u015bl oboj\u0119tn\u0105 wobec bytu (nie jest w stanie dostrzec jego dwuwymiarowego charakteru) prowadz\u0105c zdaniem Marcusego do wiecznego konformizmu, w konsekwencji \u2013 arystotelesowska logika formalna zwiastuje racjonalno\u015b\u0107 technologiczn\u0105 (5).<\/p>\n

Wracaj\u0105c do diagnozy Hegla \u2013 w tezie drugiej sformu\u0142owali\u015bmy tzw. klasyczn\u0105 teori\u0119 prawdy. Jest ona z pewno\u015bci\u0105 dobrym przyk\u0142adem nieprzezwyci\u0119\u017conego dualizmu (6). Wiele zarzut\u00f3w przeciwko niej formu\u0142owano, jak chocia\u017cby ze stanowiska brentanowskiego ewidencjonalizmu, czy kantowskiego krytycyzmu. Jak zobaczymy, klasyczna teoria prawdy nie b\u0119dzie zgodna z wynikami heglowskich rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n

Rozumowanie autora ,,Fenomenologii Ducha<\/em>\u201d idzie dalej takim tropem: konsekwencj\u0105 oddzielenia my\u015bli od bytu, by\u0142o ukonstytuowanie si\u0119 w kulturze europejskiej trzech rodzaj\u00f3w stosunku my\u015bli do obiektywno\u015bci. W ,,Encyklopedii Nauk Filozoficznych\u201d<\/em> wielki dialektyk wymienia tzw. star\u0105 metafizyk\u0119 (pierwsza postawa my\u015bli wobec obiektywno\u015bci) empiryzm oraz filozofi\u0119 krytyczn\u0105 (druga postawa my\u015bli wobec obiektywno\u015bci) a tak\u017ce teori\u0119 wiedzy bezpo\u015bredniej (trzecia postawa my\u015bli wobec obiektywno\u015bci). Przedstawimy tylko drug\u0105 postaw\u0119 my\u015bli wobec obiektywno\u015bci, nast\u0119pnie zestawiaj\u0105c j\u0105 z heglowsk\u0105 teori\u0105 poj\u0119cia.<\/p>\n

Hegel zarzuca szkole empirystycznej, i\u017c w spos\u00f3b nieuprawniony podci\u0105ga jednostkowe fakty pod og\u00f3lne tezy, ale w\u0142a\u015bnie w do\u015bwiadczeniu nie ma nic powszechnego. Empiryzm nie ogarnia dialektyki jednostkowego i og\u00f3lnego, nie potrafi pokaza\u0107 w jaki spos\u00f3b nast\u0119puje przej\u015bcie od tego, co jednostkowe do tego, co og\u00f3lne (7). Po wt\u00f3re, empirycy pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 metod\u0105 abstrahowania rozcz\u0142onkowuj\u0105 przedmiot poznania na poszczeg\u00f3lne wyizolowane elementy, \u0142udz\u0105c si\u0119, \u017ce dalej maj\u0105 do czynienia z tym samym przedmiotem. Hegel utrzymuje, \u017ce w wyniku takiej operacji przedmiot zostaje u\u015bmiercony (8). Za istotne\u00a0 ograniczenie empiryzmu trzeba uzna\u0107 r\u00f3wnie\u017c to, \u017ce formy zjawisk wykrytych za pomoc\u0105 indukcji traktuje jako sztywne i niezmienne. Omawiaj\u0105c metod\u0119 filozoficzn\u0105 Francisa Bacona Hegel stwierdza, \u017ce opracowanie empirystycznej metody poznania by\u0142o s\u0142usznym przedsi\u0119wzi\u0119ciem, lecz b\u0142\u0119dem jest uznanie do\u015bwiadczenia za jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o poznania. W filozofii empirycznej poj\u0119cie jest tylko indukcyjnym uog\u00f3lnieniem.<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Filozofia krytyczna podobnie jak empiryzm za jedyny teren poznania uznaje do\u015bwiadczenie, lecz dopowiada, \u017ce w do\u015bwiadczeniu dane nam s\u0105 tylko zjawiska, za\u015b\u00a0 prawdziwa natura rzeczy pozostaje dla nas niepoznawalna (w ramach rozumu teoretycznego) (9). Dla \u015bwiadomo\u015bci Absolut dost\u0119pny jest jedynie jako ,,idea regulatywna<\/em>\u201d i ,,postulat rozumu praktycznego<\/em>\u201d za\u015b wiedza dyskursywna nie ma monopolu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 poznawcz\u0105, musi nieuchronnie zrobi\u0107 miejsce dla niedyskursywnych metod poznania. Skoro czyste poj\u0119cia rozs\u0105dku wyodr\u0119bnione przez Kanta w ramach transcendentalnej analityki stosuj\u0105 si\u0119 tylko do zjawisk, to powstaje w ramach rozumu teoretycznego dualizm przypadkowej zmys\u0142owo\u015bci i koniecznych form intelektu. W filozofii transcendentalnej poj\u0119cie jest tylko czynnikiem formalnym w poznaniu <\/strong>(10).<\/p>\n

W swej ,,Nauce Logiki<\/em>\u201d Hegel ukazuje stopniowe kszta\u0142towanie si\u0119 poj\u0119cia<\/strong>, w kt\u00f3rym to zniesione zostaj\u0105 s\u0142abo\u015bci i ograniczenia filozofii racjonalistycznej z jednej strony i empirystycznej z drugiej. Nauka o poj\u0119ciu<\/em> stanowi trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 opus magnum<\/em> berli\u0144skiego m\u0119drca, a poprzedzaj\u0105 j\u0105 Nauka o bycie<\/em> (o tym, co og\u00f3lne) i Nauka o istocie<\/em> (o tym, co szczeg\u00f3\u0142owe).<\/p>\n

Jako \u017ce dla Hegla poj\u0119cie nie jest ani indukcyjnym uog\u00f3lnieniem, ani tylko czysto formaln\u0105 kategori\u0105 to czym w\u0142a\u015bciwie \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 jest?<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce najlepszym okre\u015bleniem heglowskiej koncepcji poj\u0119cia jest to u\u017cyte przez Zbigniewa Kuderowicza: model teoretyczny<\/strong>. Heglowskie poj\u0119cie jest konkretn\u0105 totalno\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej wszystkie poszczeg\u00f3lne sk\u0142adniki rzeczywisto\u015bci odnajduj\u0105 sw\u00f3j sens. Co istotne, sensotw\u00f3rcza ca\u0142o\u015b\u0107 nie jest czym\u015b wnoszonym z zewn\u0105trz przez podmiot, (jak w filozofii krytycznej Kanta) lecz nale\u017cy do samej rzeczywisto\u015bci, jest wyrazem jej rozumno\u015bci ! Rzecz polega na tym, aby t\u0119 konkretn\u0105 totalno\u015b\u0107 my\u015blowo odtworzy\u0107 i skonstruowa\u0107 sensowny porz\u0105dek analizuj\u0105c zwi\u0105zki i zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy badanymi zjawiskami. Przed Heglem, a jest to zgodne z potocznym pogl\u0105dem, przyjmowano, i\u017c to, co og\u00f3lne jest abstrakcyjne, za\u015b to, co konkretne \u2013 jednostkowe. Arystotelesowski umiarkowany realizm poj\u0119ciowy zasadza si\u0119 na przekonaniu, \u017ce universale <\/em>zawiera si\u0119 w particulare <\/em>(11). W teorii Hegla stosunek inherencji jest odwr\u00f3cony \u2013 konkretny powszechnik jest to ca\u0142o\u015b\u0107 do kt\u00f3rej rzeczy nale\u017c\u0105. Poj\u0119cie og\u00f3lno\u015bci w logice dialektycznej nie oznacza czego\u015b wsp\u00f3lnego wielu rzeczom, kt\u00f3re to zostaje wyabstrahowane z jednostkowych byt\u00f3w, lecz konkretnie nie istniej\u0105cego, jak to si\u0119 przedstawia w logice formalnej. Jak pisze Ewald Iljenkow, teza o realnym istnieniu og\u00f3lno\u015bci g\u0142osi: ,,istnienie prawid\u0142owo\u015bci w zwi\u0105zkach mi\u0119dzy zjawiskami materialnymi, w ich \u0142\u0105czeniu si\u0119 w struktur\u0119 pewnej ca\u0142o\u015bci, w ca\u0142okszta\u0142cie samorozwijaj\u0105cej si\u0119 totalno\u015bci, kt\u00f3rej wszystkie komponenty s\u0105 w istocie rzeczy pokrewne, nie dlatego, \u017ce wszystkie maj\u0105 jedn\u0105 i t\u0119 sam\u0105, jednakow\u0105 cech\u0119, lecz na mocy wsp\u00f3lnego pochodzenia, dlatego, \u017ce wszystkie maj\u0105 jednego i tego samego przodka, czyli, m\u00f3wi\u0105c dok\u0142adniej, powsta\u0142y jako r\u00f3\u017cnorodne modyfikacje jednej i tej samej substancji<\/em>\u201d (12). Iljenkow genialnie uchwyci\u0142 istot\u0119 konkretnej totalno\u015bci \u2013 powszechnik jest dla rzeczy nie wsp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105, lecz wsp\u00f3ln\u0105 substancj\u0105 (13).<\/p>\n

My\u015blenie rozs\u0105dkowe okazuje si\u0119 tym doskonalsze i og\u00f3lniejsze im wi\u0119cej przedmiot\u00f3w obejmuje, a przez to, im ubo\u017csza jest jego tre\u015b\u0107 \u2013 obowi\u0105zuje tu formalnologiczna zasada odwrotnej proporcjonalno\u015bci zakresu i tre\u015bci. Inaczej w teorii Hegla \u2013 tu stosunek pomi\u0119dzy zakresem a tre\u015bci\u0105 jest wprost proporcjonalny. Warto\u015bci my\u015blenia abstrakcyjnego nie spos\u00f3b przeceni\u0107, pod warunkiem tylko, \u017ce si\u0119 j\u0105 traktuje w\u0142a\u015bciwie. Oto, co Hegel ma nam do powiedzenia o nale\u017cytym traktowaniu abstrakcji:<\/p>\n

,,,,To jest tylko poj\u0119cie\u201d \u2013 tak m\u00f3wi si\u0119 zwykle, przeciwstawiaj\u0105c poj\u0119ciu, jako co\u015b rzekomo doskonalszego ni\u017c ono, nie tylko ide\u0119, ale zmys\u0142owy, przestrzenny i czasowy, namacalny byt egzystencjalny. Abstrakt uwa\u017ca si\u0119 tedy za co\u015b gorszego ni\u017c konkret dlatego, \u017ce w tym pierwszym zosta\u0142o jakoby pomini\u0119te tyle a tyle\u00a0 takiej a takiej materii. Zgodnie z tym pogl\u0105dem abstrahowanie znaczy tyle, \u017ce z konkretu wydziela si\u0119 \u2013 tylko na nasz subiektywny u\u017cytek \u2013 t\u0119 czy inn\u0105 cech\u0119, tak aby z pomini\u0119ciem tylu a tylu innych w\u0142asno\u015bci i w\u0142a\u015bciwo\u015bci przedmiotu nie mia\u0142o mu by\u0107 odj\u0119te nic z jego warto\u015bci ani godno\u015bci; natomiast jako to, co realne, zostaje on nadal \u2013 tylko \u017ce po drugiej stronie \u2013 w pe\u0142ni swego waloru, tak i\u017c jest to rzekomo tylko niemoc rozs\u0105dku, \u017ce nie wch\u0142ania on w siebie takiego bogactwa i musi si\u0119 zadowala\u0107 chud\u0105 abstrakcj\u0105. Ale je\u017celi dane tworzywo ogl\u0105du i wielorako\u015b\u0107 wyobra\u017cenia bierze si\u0119 za realno\u015b\u0107 i przeciwstawia temu, co my\u015blne, i poj\u0119ciu, to jest to pogl\u0105d, kt\u00f3rego wyzbycie si\u0119 uprzednie nie tylko stanowi warunek filozofowania, ale jest\u00a0 g\u00f3ry za\u0142o\u017cone ju\u017c w religii; jak jest mo\u017cliwa potrzeba religii i jej sens, je\u017celi przelotne i powierzchowne zjawisko tego, co zmys\u0142owe i jednostkowe, jeszcze uwa\u017ca si\u0119 za prawd\u0119? A przeto<\/em> my\u015blenia abstrakcyjnego nie nale\u017cy wi\u0119c uwa\u017ca\u0107 za samo tylko usuwanie na bok zmys\u0142owego materia\u0142u, kt\u00f3ry wskutek tego nie traci jakby nic ze swojej realno\u015bci, lecz raczej za znoszenie tego materia\u0142u i sprowadzenie go jako czego\u015b, co jest tylko zjawiskiem, do tego co jest istotne, co manifestuje si\u0119 tylko w poj\u0119ciu\u201d <\/em>(14).<\/p>\n

Os\u0105d W\u0142odzimierza Lenina jest nast\u0119puj\u0105cy: ,,Je\u017celi chodzi o istot\u0119 sprawy, to Hegel ma w stosunku do Kanta zupe\u0142n\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107. My\u015blenie, wznosz\u0105c si\u0119 od konkretu do abstrakcji, nie oddala si\u0119 \u2013 je\u015bli jest poprawne (a Kant, jak wszyscy filozofowie, m\u00f3wi o my\u015bleniu poprawnym) \u2013 od prawdy, ale si\u0119 do niej przybli\u017ca. Abstrakcja materii, prawa przyrody, abstrakcja warto\u015bci itd., s\u0142owem, wszystkie abstrakcje naukowe (poprawne, powa\u017cne, nie niedorzeczne) odzwierciedlaj\u0105 przyrod\u0119 g\u0142\u0119biej, wierniej, w spos\u00f3b bardziej wyczerpuj\u0105cy \u201d<\/em>(15).<\/p>\n

B\u0142\u0119dne jest mniemanie, i\u017c Hegel jako racjonalista odgradza si\u0119 w og\u00f3le od tego, co empiryczne. Przeciwnie \u2013 chce on dzi\u0119ki poznaniu poj\u0119ciowemu oddzieli\u0107 to, co w poznaniu do\u015bwiadczalnym przypadkowe, od tego, co prawdziwie istotne.<\/p>\n

Jak wspomniane by\u0142o wy\u017cej \u2013 poj\u0119cie nie pojawia si\u0119 od razu, a ,,Nauka logiki<\/em>\u201d nakre\u015bla nam metodologi\u0119 powstawania teorii naukowej. Schemat powstawania modelu teoretycznego przebiega od tego co, og\u00f3lne, poprzez to, co szczeg\u00f3\u0142owe, a ko\u0144cz\u0105c na tym, co jednostkowe<\/strong>. W literaturze marksistowskiej cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119 o epistemologicznej zasadzie przechodzenia od abstrakcji do konkretu.<\/p>\n

Poszukuj\u0105c w\u0142a\u015bciwej metody dla swojej filozofii Hegel zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na fakt, i\u017c w ka\u017cdej nauce, wyj\u0105wszy jedyn\u0105 logik\u0119, metoda oraz przedmiot metody s\u0105 od siebie oddzielone, tj. mo\u017cna w nich przyj\u0105\u0107 za lemat podstaw\u0119 na kt\u00f3rej nauka ta si\u0119 opiera, jak r\u00f3wnie\u017c metod\u0119, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 pos\u0142uguje (16). W logice z kolei nie mo\u017cna przyj\u0105\u0107 \u017cadnych wst\u0119pnych za\u0142o\u017ce\u0144, a wszelkie regu\u0142y i prawa my\u015blenia dopiero w niej musz\u0105 znale\u017a\u0107 swe uzasadnienie (17). My\u015bliciele proponowali dla filozofii najr\u00f3\u017cniejsze metody, dla przyk\u0142adu Spinoza zainspirowany pracami Kartezjusza wyst\u0105pi\u0142 z propozycj\u0105, zastosowania metody geometrycznej, lecz metoda matematyczna nie uwzgl\u0119dnia okre\u015ble\u0144 jako\u015bciowych oraz przej\u015b\u0107 jednych jako\u015bci w inne. Metoda geometryczna zna tylko identyczno\u015b\u0107 formaln\u0105. Skutkiem przedsi\u0119wzi\u0119cia Spinozy by\u0142 rozd\u017awi\u0119k pomi\u0119dzy metod\u0105 a przedmiotem tej metody. Heglowi idzie o to, a\u017ceby ustali\u0107 zasad\u0119 rozwoju samego poj\u0119cia, tak aby logika rozwija\u0142a si\u0119 na mocy wewn\u0119trznego prawa. W ten spos\u00f3b dopiero system i metoda osi\u0105gn\u0105 jedno\u015b\u0107. Nauka Logiki<\/em> jest zarazem dzie\u0142em ontologicznym, poniewa\u017c przedstawiony tam wyk\u0142ad logiki dialektycznej przedstawia j\u0105 jako logik\u0119 intensjonaln\u0105 \u2013 dotyczy ona tre\u015bci, orzecznik\u00f3w bytu. Ju\u017c logika transcendentalna implikowa\u0142a to\u017csamo\u015b\u0107 my\u015bli i bytu, wszak Kant w\u0142\u0105czy\u0142 arystotelesowskie kategorie w obr\u0119b logiki, a przedmiot do\u015bwiadczenia mo\u017cliwy by\u0142 dzi\u0119ki transcendentalnej jedno\u015bci apercepcji <\/strong>(18). Niemniej jednak Kant poza granicami do\u015bwiadczenia pozostawia niepoznawalne umys\u0142owi teoretycznemu noumeny, w konsekwencji idea to\u017csamo\u015bci my\u015blenia i bytu jest niepe\u0142na.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do analizowanej heglowskiej konkretnej totalno\u015bci. W jaki spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105 przej\u015bcia pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi kategoriami konstruowanego modelu?<\/p>\n

Kluczowa okazuje si\u0119 tu zasada negacji<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy wyrazi\u0107 spinozja\u0144sk\u0105 formu\u0142\u0105 \u2013 omnis determinatio est negatio<\/em>. Negacja jest zaiste fundamentaln\u0105 kategori\u0105 logiki dialektycznej i jej natura r\u00f3\u017cni si\u0119 zdecydowanie od znaczenia negacji w logice formalnej. W g\u0142\u0119bsze r\u00f3\u017cnice nie b\u0119dziemy tu wchodzi\u0107 (opiszemy je w przysz\u0142o\u015bci w innym miejscu), lecz by okaza\u0107 funkcj\u0119 metodologiczn\u0105 negacji w systemie heglowskim przytoczmy pewien ust\u0119p ze wst\u0119pu do Logiki<\/em>:<\/p>\n

,, Jedyne, co umo\u017cliwia osi\u0105gni\u0119cie naukowego rozwoju (i ca\u0142kiem proste zrozumienie czego nale\u017cy rzeczywi\u015bcie si\u0119 stara\u0107), to poznanie logicznego twierdzenia g\u0142osz\u0105cego, \u017ce to, co negatywne, jest w r\u00f3wnej mierze czym\u015b pozytywnym, czyli \u017ce to, co jest sprzeczne z sob\u0105 samym, nie rozwi\u0105zuje si\u0119 w jakie\u015b zero, w abstrakcyjne Nic, lecz jest w istocie rzeczy tylko negacj\u0105 w\u0142asnej szczeg\u00f3\u0142owej tre\u015bci, albo inaczej m\u00f3wi\u0105c, \u017ce tego rodzaju negacja nie jest negacj\u0105 wszystkiego, lecz negacj\u0105 okre\u015blonej rzeczy, kt\u00f3ra rozwi\u0105zuje si\u0119, a wi\u0119c negacj\u0105 okre\u015blon\u0105; s\u0142owem, \u017ce w rezultacie zawarte jest w istocie rzeczy to, z czego rezultat ten wynika. Jest to w\u0142a\u015bciwie tautologia, gdy\u017c w przeciwnym razie rezultat by\u0142by czym\u015b bezpo\u015brednim, a nie rezultatem. Poniewa\u017c to, co jest rezultatem, negacja, jest negacj\u0105 okre\u015blon\u0105, ma ona pewn\u0105 tre\u015b\u0107. Negacja ta stanowi poj\u0119cie nowe, ale wy\u017csze i bogatsze ni\u017c to, kt\u00f3re je poprzedzi\u0142o. Wzbogaci\u0142a si\u0119 bowiem o negacj\u0119 poprzedniego poj\u0119cia, czyli o to, co przeciwstawne, i zawiera w sobie to poj\u0119cie, ale zarazem jeszcze co\u015b ponadto: jest jedno\u015bci\u0105 poj\u0119cia i jego przeciwie\u0144stwa. Taka jest w og\u00f3le droga tworzenia systemu poj\u0119\u0107 i doprowadzenia go w niepowstrzymanym, czystym, z zewn\u0105trz nic nie zapo\u017cyczaj\u0105cym rozwoju do pe\u0142nego zako\u0144czenia<\/em>\u201d (19).<\/p>\n

Najlepiej b\u0119dzie rol\u0119 w tworzeniu element\u00f3w systemu jak\u0105 odgrywa negacja, zilustrowa\u0107 przyk\u0142adem s\u0142ynnej heglowskiej triady byt \u2013 nic \u2013 stawanie si\u0119. Wspominali\u015bmy, \u017ce budowa modelu teoretycznego zaczyna si\u0119 od tego, co og\u00f3lne (oczywi\u015bcie ,,og\u00f3lne\u201d w znaczeniu dialektycznym, nie potocznym).<\/p>\n

,,Nauka Logiki<\/em>\u201d powiada, \u017ce pocz\u0105tek w nauce musi by\u0107 sam\u0105 bezpo\u015brednio\u015bci\u0105 i czym\u015b nieokre\u015blonym. Wszystko, co okre\u015blone jest zale\u017cne od tego, co je okre\u015bla, a wi\u0119c nie mo\u017ce by\u0107 czym\u015b pierwszym. Pocz\u0105tkiem musi by\u0107 czysty byt<\/strong>. Czyli co? Je\u015bli we\u017amiemy za przyk\u0142ad zdanie ,,R\u00f3\u017ca jest ro\u015blin\u0105<\/em>\u201d to naturalnie czystym bytem nie b\u0119dzie ani r\u00f3\u017ca, ani te\u017c nie ro\u015blina, albowiem oba s\u0105 bytami okre\u015blonymi. Bytem nieokre\u015blonym, a co za tym idzie, naszym poszukiwanym czystym bytem, jest sp\u00f3jka (20). Nie mo\u017cemy takiego bytu w \u017caden spos\u00f3b zdefiniowa\u0107, gdy\u017c byt jest orzecznikiem ka\u017cdej rzeczy. Je\u015bli za\u015b nie mo\u017cemy przypisa\u0107 mu \u017cadnego okre\u015blenia to musimy przyzna\u0107, \u017ce jest niczym<\/strong>. Prawd\u0105 za\u015b bytu i niczego jest ruch zanikania jednego w drugim \u2013 stawanie si\u0119<\/strong>. Oto s\u0142ynna triada heglowska ustanowiona moc\u0105 negacji. Czysty byt przerodzi\u0142 si\u0119 w Nic, te z kolei w Stawanie si\u0119. Dok\u0142adnie tak\u0105 sam\u0105 drog\u0119 przechodzi\u0142a\u00a0 refleksja filozoficzna od zarania swych pocz\u0105tk\u00f3w: od Bytu eleat\u00f3w (Parmenidesa), poprzez Nic w systemach wschodnich (buddyzm), a\u017c po wariabilizm \u00a0\u00a0 Heraklita.<\/p>\n

Negacja by\u0142a obecna tak\u017ce w filozoficznym sceptycyzmie (przyk\u0142ad Sekstusa Empiryka), lecz tam ogrywa\u0142a ona rol\u0119 czysto negatywn\u0105, destrukcyjn\u0105. Negacja danego pogl\u0105du mia\u0142a tylko pokaza\u0107 jego bezwarto\u015bciowo\u015b\u0107, teraz pomaga ona poszerzy\u0107 wiedz\u0119 (21). W dialektyce negacja jest operacj\u0105 negatywno \u2013 pozytywn\u0105, jest tw\u00f3rcza, pod tym wzgl\u0119dem wykazuje pewne podobie\u0144stwo do metody majeutyczno \u2013 elenktycznej Sokratesa.<\/p>\n

Ta konkretna forma dynamiki wyra\u017cona zasad\u0105 negacji odkryta przez Hegla pozwoli\u0142a na konsekwentne uto\u017csamienie bytu i my\u015blenia, kt\u00f3re to w Nauce o poj\u0119ciu<\/em> znajduje sw\u00f3j najpe\u0142niejszy wyraz, poniewa\u017c model teoretyczny wywiedziony zosta\u0142 z samej rzeczywisto\u015bci. Upada przeto klasyczna teoria prawdy, kt\u00f3ra por\u00f3wnuje ze sob\u0105 dwa autonomiczne porz\u0105dki, upada tak\u017ce koncepcja Kartezjusza, w kt\u00f3rej res cognitas<\/em> jest niezale\u017cny od res extensa<\/em>, przezwyci\u0119\u017cone zostaje tak\u017ce stanowisko kantowskie.<\/p>\n

Twierdzenia heglowskiej logiki nie pozostaj\u0105 te\u017c oboj\u0119tne wzgl\u0119dem teorii moralno\u015bci i wolno\u015bci. Za\u0142o\u017cywszy uprzednio to\u017csamo\u015b\u0107 my\u015bli i bytu cz\u0142owiek ju\u017c nie porusza si\u0119 w \u015bwiecie ca\u0142kowicie wobec niego autonomicznym. W logice Hegla heterogeniczno\u015b\u0107 my\u015blenia i bytu zostaje zniesiona, a kultura i spo\u0142ecze\u0144stwo uj\u0119te zostaj\u0105 jako skutki aktywno\u015bci ludzkiej, \u015bwiat staje si\u0119 terenem realizacji \u00a0\u00a0 warto\u015bci og\u00f3lnych. Filozofia kantowska wraz z rozdzieleniem rozumu teoretycznego i praktycznego wprowadzi\u0142a \u00a0przepa\u015b\u0107 pomi\u0119dzy faktem a powinno\u015bci\u0105. Metodologia heglowska ods\u0142ania przed nami, by u\u017cy\u0107 wyra\u017cenia przywo\u0142anego ju\u017c przez nas Herberta Marcuse \u2013 dwuwymiarowo\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci, zatajon\u0105 przez logik\u0119 arystotelesowsk\u0105. W logice dialektycznej fakty s\u0105 tylko momentami konkretnej totalno\u015bci do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105, s\u0105 sk\u0142adnikami ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra mie\u015bci w sobie zar\u00f3wno elementy rozumne jak i nierozumne, a poznanie zespolone jest z warto\u015bciowaniem.<\/p>\n

Doszli\u015bmy do ko\u0144ca naszych rozwa\u017ca\u0144. Przedstawiaj\u0105c zasadnicze rysy heglowskiej koncepcji konkretnej totalno\u015bci wykonali\u015bmy tylko po\u0142ow\u0119 postawionego sobie zadania. Wci\u0105\u017c jeszcze zbyt wcze\u015bnie, aby odpowiedzie\u0107 na pytanie postawione przez nas na pocz\u0105tku \u2013 w jaki spos\u00f3b teoria poj\u0119cia zwi\u0105zana jest z interesem proletariatu? Jest tak dlatego, \u017ce nie przeanalizowali\u015bmy jeszcze wk\u0142adu Karola Marksa w rozw\u00f3j metody dialektycznej.<\/p>\n

Metoda dialektyczna okaza\u0142a si\u0119 najp\u0142odniejsza na gruncie teorii spo\u0142ecze\u0144stwa przekszta\u0142caj\u0105c si\u0119 w krytyk\u0119 ekonomii politycznej<\/strong>. By\u0142o to mo\u017cliwe dzi\u0119ki specyficznej ontologii kapitalizmu, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a w\u0142a\u015bnie dialektyczne jego badanie. Om\u00f3wieniem tej problematyki zajmiemy si\u0119 w cz\u0119\u015bci drugiej.<\/p>\n

Andrzej Zienkiewicz<\/strong><\/p>\n