{"id":37260,"date":"2020-08-14T11:26:41","date_gmt":"2020-08-14T09:26:41","guid":{"rendered":"https:\/\/xportal.pl\/?p=37260"},"modified":"2020-08-14T11:26:41","modified_gmt":"2020-08-14T09:26:41","slug":"konrad-jaroslawski-czarny-ocean","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=37260","title":{"rendered":"Konrad Jaros\u0142awski: Czarny ocean"},"content":{"rendered":"

Nie ma si\u0119 czego ba\u0107, pustce mo\u017cesz zaufa\u0107.<\/span><\/i><\/p>\n

Jacek Dukaj<\/span><\/p>\n

\n

Wsp\u00f3\u0142czesne analizy otaczaj\u0105cej nas rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej, gospodarczej i politycznej w dominuj\u0105cym stopniu podporz\u0105dkowane s\u0105 obowi\u0105zuj\u0105cej ideologii (neo)liberalnej. Bez wzgl\u0119du na swoje zabarwienie <\/span>
\n<\/span>w dopuszczalnym oficjalnie, de facto bardzo w\u0105skim, spektrum „okna Overtona” (od socjaldemokracji po libertarianizm) k\u0142ad\u0105 one nacisk na aspekt ekonomiczny, wszelkie zjawiska pr\u00f3buj\u0105c t\u0142umaczy\u0107 rzekomo uniwersalnymi „prawami rynku”, ignoruj\u0105c przy tym prawie zupe\u0142nie aspekt \u015bwiadomego i podmiotowego dzia\u0142ania „czynnika ludzkiego”.\u00a0<\/span><\/p>\n

\n

Luk\u0119 t\u0119 wype\u0142niaj\u0105 niemal szczelnie analizy nieortodoksyjne, poza- i anty-systemowe, skupiaj\u0105ce si\u0119 na wskazywaniu w\u0142a\u015bnie tych jednostek i grup maj\u0105cych (rzekomo) realny wp\u0142yw na kszta\u0142towanie globalnych proces\u00f3w, to jest: „konspirologiczne”. I o ile nie mo\u017cna im odm\u00f3wi\u0107 zasadno\u015bci jako wdro\u017cenia <\/span>w zakulisowe realia twardej polityki, a nawet rodzaju zmuszaj\u0105cej do interdyscyplinarnych poszukiwa\u0144 „politycznej gnozy”, ich powa\u017cne ograniczenia szybko staj\u0105 si\u0119 oczywiste: po pierwsze, zazwyczaj wykolejaj\u0105 si\u0119 na pr\u00f3bach metapolitycznej analizy motywacji kieruj\u0105cych zidentyfikowanymi uczestnikami spisku, po drugie, nie przedstawiaj\u0105 wiarygodnego wyt\u0142umaczenia dla empirycznie stwierdzalnego braku wszechogarniaj\u0105cej, \u015bci\u015ble zakonspirowanej struktury organizacyjnie niezb\u0119dnej do koordynacji wydarze\u0144 na \u015bwiatow\u0105 skal\u0119. Te dwie napotykane w analizach „konspirologicznych” bariery – psychologiczna\u00a0<\/span>i logistyczna – wskazuj\u0105, \u017ce ich ograniczenia wynikaj\u0105 z przyj\u0119tego antropocentryzmu, podobnie jak s\u0142abo\u015b\u0107 analiz g\u0142\u00f3wnego nurtu wynika z ich ekonomocentryzmu. Tymczasem ju\u017c od kilku dekad mo\u017cliwe jest wskazanie nabrzmiewaj\u0105cego znaczeniem czynnika, b\u0119d\u0105cego w r\u00f3wnym stopniu odpowiedzialnym za kszta\u0142towanie antroposfery co procesy nie-ludzkie i nie-inteligentne oraz dzia\u0142ania ludzkie i inteligentne: nie-ludzkich, lecz inteligentnych p\u0119tli zwrotnych algorytm\u00f3w komputerowych*.<\/span><\/p>\n

\n

(Przed dalszymi rozwa\u017caniami omi\u0144my najpierw oczywist\u0105 definicyjn\u0105 raf\u0119: poprzez inteligencj\u0119 rozumiem tu „zdolno\u015b\u0107 do postrzegania, analizy i adaptacji do zmian otoczenia”; tylko tyle i a\u017c tyle).<\/span><\/p>\n

\n

Zapewne nie jest przypadkiem, \u017ce narodziny i rozw\u00f3j autonomicznych algorytm\u00f3w samoucz\u0105cych zwi\u0105zane s\u0105 nierozerwalnie ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 kapitalizmu <\/span>w postaci gie\u0142dy na Wall Street w Nowym Jorku. Pierwsze elektroniczne usprawnienia w postaci komputerowych interfejs\u00f3w gie\u0142dowych i szybkich magistrali danych ju\u017c w pierwszej po\u0142owie lat 80-tych pozwoli\u0142y na wprowadzenie rudymentarnych program\u00f3w sprzedaj\u0105cych i kupuj\u0105cych akcje bazuj\u0105c na zadanych kryteriach, z szybko\u015bci\u0105 oczywi\u015bcie nieosi\u0105galn\u0105 dla cz\u0142owieka. Ich wzbogacenie o p\u0119tle zwrotne reaguj\u0105ce na zmiany rynkowe zaowocowa\u0142o b\u0142yskawiczn\u0105 i burzliw\u0105 ewolucj\u0105 w my\u015bl logiki wy\u015bcigu zbroje\u0144: konkuruj\u0105ce ze sob\u0105 na gie\u0142dzie podmioty finansowe by\u0142y zmuszone do implementacji coraz to nowych rozwi\u0105za\u0144 w tym zakresie, aby nie pozosta\u0107 w tyle. Jakikolwiek nadzoruj\u0105cy czynnik ludzki zosta\u0142 wykluczony ju\u017c na etapie projektowania; czas operacji liczony w u\u0142amkach sekund sprawi\u0142, \u017ce pe\u0142na autonomiczno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 kwesti\u0105 w zasadzie bezdyskusyjn\u0105. Oczywi\u015bcie szczeg\u00f3\u0142y operacyjne tych wdro\u017ce\u0144 jak i funkcje algorytm\u00f3w nie s\u0105 dok\u0142adnie znane, wystarczy jednak nadmieni\u0107, \u017ce ich coraz powszechniejsze stosowanie jest wymieniane jako jedna <\/span>z przyczyn za\u0142amania na gie\u0142dzie w 1987 roku. Czy masowe i b\u0142yskawiczne transakcje autonomicznych program\u00f3w zapychaj\u0105ce \u0142\u0105cza przesy\u0142owe sta\u0142y si\u0119 przyczyn\u0105 paniki ludzkich inwestor\u00f3w, czy te\u017c to panika ludzi zosta\u0142a spot\u0119gowana przez powielaj\u0105ce ich dzia\u0142ania algorytmy – splot tych okoliczno\u015bci jest tak \u015bcis\u0142y, \u017ce pytanie to pozostaje bez mo\u017cliwo\u015bci jednoznacznej odpowiedzi.<\/span><\/p>\n

\n

Oczywi\u015bcie w realiach p\u00f3\u017anego kapitalizmu czynniki gie\u0142dowe <\/span>w bezpo\u015bredni spos\u00f3b oddzia\u0142uj\u0105 zar\u00f3wno na sfer\u0119 ekonomii jak i polityki, b\u0142\u0119dem by\u0142oby jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce algorytmy gie\u0142dowe s\u0105 w jakikolwiek spos\u00f3b „uwi\u0119zione” jedynie w swej eponimicznej dziedzinie. Logika wy\u015bcigu zbroje\u0144 wymaga coraz silniejszego zakotwiczenia algorytmu w otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci. Przyk\u0142ad\u00f3w tego, co w istocie dzieje si\u0119 na serwerach ukrytych za szczeln\u0105 zas\u0142on\u0105 tajemnic handlowych i patentowych, dostarczaj\u0105 oczywi\u015bcie momenty kryzysowe, gdy p\u0119tle zwrotne pope\u0142ni\u0105 b\u0142\u0105d. „(…) Akcja Syryjskiej Elektronicznej Armii z 23 kwietnia 2013 roku. Kr\u00f3tko po po\u0142udniu na obserwowanym przez dwa miliony u\u017cytkownik\u00f3w koncie w serwisie Twitter nale\u017c\u0105cym do agencji prasowej Associated Press pojawi\u0142a si\u0119 lakoniczna informacja: <<Dwie eksplozje w Bia\u0142ym Domu, Barack Obama jest ranny>>. W ci\u0105gu kilku minut chaosu informacyjnego jaki powsta\u0142 po opublikowaniu wpisu, znaczny spadek warto\u015bci akcji (\u0142\u0105cznie oko\u0142o 136 miliard\u00f3w dolar\u00f3w) odnotowa\u0142y g\u0142\u00f3wne indeksy nowojorskiej gie\u0142dy. Za nag\u0142\u0105 sprzeda\u017c akcji odpowiedzialne by\u0142y programy brokerskie analizuj\u0105ce informacje z medi\u00f3w pod k\u0105tem s\u0142\u00f3w-kluczy mog\u0105cych wp\u0142yn\u0105\u0107 na zachowania na rynku. Te u\u017cyte we wpisie sfabrykowanym przez SEA sprawi\u0142y, \u017ce oprogramowanie zareagowa\u0142o zanim ludzie zd\u0105\u017cyli zweryfikowa\u0107 informacj\u0119.” (cyt. za Micha\u0142 Prokopowicz, <\/span>Syryjska Armia Elektroniczna – hacktywi\u015bci na linii frontu<\/span><\/i>). Analiza infosfery i przekazywanie sygna\u0142\u00f3w zwrotnych do program\u00f3w brokerskich si\u0142\u0105 rzeczy implikuje rekurencyjne wp\u0142ywanie na sam\u0105 infosfer\u0119. <\/span>W jakim stopniu – pozostaje w sferze domys\u0142\u00f3w. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce o ile w roku 2003 udzia\u0142 autonomicznych program\u00f3w brokerskich w rynku stanowi\u0142 15%, tak ju\u017c w 2012 – 85% (za: <\/span>Morton Glantz, Robert Kissell. Multi-Asset Risk Modeling: Techniques for a Global Economy in an Electronic and Algorithmic Trading Era<\/span><\/i>). Jak stwierdzi\u0142 szef NASDAQ Robert Greifeld w kwietniu 2011: \u201eTo koniec. Handel akcjami, jaki znali\u015bmy od stuleci, umar\u0142. Dzisiaj mamy rynek elektroniczny. Taka jest tera\u017aniejszo\u015b\u0107, taka jest przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n


\n<\/span> Rozw\u00f3j algorytm\u00f3w gie\u0142dowych zasilanych ogromn\u0105 ilo\u015bci\u0105 danych <\/span>w \u015brodowisku silnie konkurencyjnym i z jednym mocno zakre\u015blonym warunkiem brzegowym (\u201eprzynosi\u0107 zysk\u201d) w zasadzie spe\u0142ni\u0142 teoretyczne za\u0142o\u017cenia programowania genetycznego, proponowanego przez Alana Turinga jeszcze <\/span>w latach 50-tych. R\u00f3wnolegle podobne procesy zasz\u0142y w p\u00f3\u0142\u015bwiatku s\u0142u\u017cb wywiadowczych, gdzie kaskadowa rozbudowa system\u00f3w SIGINT (Signal Intel, wywiad radioelektroniczny) poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 potrzeb\u0119 wykorzystania algorytm\u00f3w samoucz\u0105cych do analizy ogromnych ilo\u015bci nap\u0142ywaj\u0105cych danych. Modelowym przyk\u0142adem systemu masowej inwigilacji jest oczywi\u015bcie rozwijany od lat 60-tych ameryka\u0144ski ECHELON, praprzodek chocia\u017cby ujawnionego przez E. Snowdena omnipotentnego programu PRISM. I o ile wiedza o technicznych mo\u017cliwo\u015bciach totalnej inwigilacji elektronicznej z czasem przebija si\u0119 do opinii publicznej, tak informacje na temat wykorzystuj\u0105cych je algorytmach sztucznej inteligencji nadal pozostaj\u0105 domen\u0105 domys\u0142\u00f3w, spekulacji i popkulturowych hiperboli. Warto nadmieni\u0107, \u017ce jeszcze bardziej skryte ni\u017c programy brokerskie <\/span>z Wall Street, algorytmy inwigilacji elektronicznej maj\u0105 sw\u0105 symboliczn\u0105, psychogeograficzn\u0105 siedzib\u0119 tak\u017ce na Manhattanie: w cyklopowym, pozbawionym okien na wszystkich 33. kondygnacjach (trzy poziomy podziemne, parter, 29 pi\u0119ter nad ziemi\u0105) wie\u017cowcu przy 33 Thomas Street, w NSA nosz\u0105cym jak\u017ce trafn\u0105 nazw\u0119 kodow\u0105 TITANPOINTE.<\/span>
\n<\/span>
\n<\/span> Mo\u017cna uwa\u017ca\u0107, \u017ce i ta iteracja algorytm\u00f3w sztucznej inteligencji mia\u0142a co najwy\u017cej og\u00f3lny i abstrakcyjny w sensie politycznym i ekonomicznym wp\u0142yw na \u017cycie jednostek i spo\u0142eczno\u015bci. Zmieni\u0142o si\u0119 to oczywi\u015bcie diametralnie wraz <\/span>z upowszechnieniem internetu i jego aspekt\u00f3w najbli\u017cej zwi\u0105zanych z \u017cyciem osobistym: medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych i smartfon\u00f3w. W niesamowitym tempie, na przestrzeni zaledwie kilku lat, blisko po\u0142owa \u015bwiatowej populacji skutecznie zdigitalizowa\u0142a swoje codzienne \u017cycie, spe\u0142niaj\u0105c znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swoich potrzeb emocjonalnych za pomoc\u0105 cyfrowych awatar\u00f3w zapewniaj\u0105cych ersatz ka\u017cdej mo\u017cliwej interakcji z drugim cz\u0142owiekiem. W my\u015bl kapitalistycznej logiki dane <\/span>o tych stosunkach i wszelkich innych dzia\u0142aniach w sieci szybko sta\u0142y si\u0119 po\u017c\u0105danym towarem, a gromadzone w ramach tzw. big data pod pretekstem \u201epersonalizacji reklam\u201d sta\u0142y si\u0119 po\u017cywk\u0105 dla najnowszych wariant\u00f3w algorytm\u00f3w samoucz\u0105cych, teraz ju\u017c maj\u0105cych za zadanie obserwowa\u0107, analizowa\u0107 i docelowo symulowa\u0107 absolutnie ka\u017cdy aspekt interakcji cz\u0142owieka w sieci. Na rezultaty nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107: wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie algorytmy nie tylko dobieraj\u0105 i moderuj\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 informacji, z jakimi dane jest nam si\u0119 zetkn\u0105\u0107 w sieci, ale te\u017c przewiduj\u0105 i optymalizuj\u0105 nasze interakcje, wymuszaj\u0105c reakcje poprzez stosowanie behawiorystycznej tresury kr\u00f3tkich cykl\u00f3w dopaminowych. Na poziomie jednostkowym zauwa\u017calnymi efektami d\u0142ugofalowymi s\u0105 mi\u0119dzy innymi psychiczna alienacja, zanik motywacji do podejmowania dzia\u0142a\u0144 kreatywnych (b\u0119d\u0105cy specyficzn\u0105 odmian\u0105 \u201eimpotencji omnipotencji\u201d – skoro mog\u0119 wszystko, to nic mi si\u0119 nie chce) i eksterioryzacja ego w postaci pieczo\u0142owicie ho\u0142ubionych awatar\u00f3w. Na poziomie spo\u0142ecznym mamy natomiast do czynienia z jednej strony z rozbiciem na wielo\u015b\u0107 wzajemnie wykluczaj\u0105cych si\u0119 narracji, z drugiej ich prawie ca\u0142kowitym oderwaniem od materialnej rzeczywisto\u015bci. Kreowanie <\/span>i zakorzenianie w psychologii t\u0142umu burzliwie dyskutowanych \u201etemat\u00f3w zast\u0119pczych\u201d jeszcze nigdy nie by\u0142o prostsze, a ich wykorzystanie do pacyfikowania \u015bladowych ilo\u015bci dysydenckich nastroj\u00f3w jest ju\u017c nie tyle formalno\u015bci\u0105, co instynktownym odruchem. Tak jak w przypadku algorytm\u00f3w gie\u0142dowych i program\u00f3w analitycznych SIGINT (demaskowanych przez sygnalist\u00f3w), mo\u017cliwo\u015b\u0107 spojrzenia za kurtyn\u0119 stwarzaj\u0105 jedynie zdarzaj\u0105ce si\u0119 b\u0142\u0119dy w systemie. Za jeden z nich mo\u017cna uzna\u0107 nag\u0142o\u015bniony w mediach skandal wok\u00f3\u0142 Cambridge Analytica, przedsi\u0119biorstwa u\u017cywaj\u0105cego pozyskanych nielegalnie danych kilkudziesi\u0119ciu milion\u00f3w u\u017cytkownik\u00f3w Facebooka do analizy ich profilu psychologicznego a nast\u0119pnie bombardowaniu skrojonym na miar\u0119 przekazem politycznym, maj\u0105cym docelowo wp\u0142ywa\u0107 na wynik wybor\u00f3w <\/span>w szeregu pa\u0144stw, z USA w 2016 roku na czele. Nie spos\u00f3b jednak odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce \u00f3w incydent jest nie tylko jedynie wierzcho\u0142kiem g\u00f3ry lodowej <\/span>(z cz\u0119\u015bci\u0105 fakt\u00f3w celowo pomini\u0119tych lub przeinaczonych),\u00a0 ale r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142adem specyficznym, gdy\u017c niew\u0105tpliwie podobne metody s\u0105 u\u017cywane na znacznie wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 przez innych graczy. Docelowo skutkuj\u0105 one specyficznym modelem spo\u0142ecze\u0144stwa post-demoliberalnego, w kt\u00f3rym realn\u0105 w\u0142adz\u0119 zaczynaj\u0105 sprawowa\u0107 algorytmy warto\u015bciuj\u0105ce obywateli pod\u0142ug arbitralnie dobranych kryteri\u00f3w, takich jak zdolno\u015b\u0107 kredytowa, prawomy\u015blno\u015b\u0107 w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, p\u0142acenie rachunk\u00f3w na czas i przestrzeganie zasad ruchu drogowego. Nie chodzi tu bynajmniej o Chi\u0144sk\u0105 Republik\u0119 Ludow\u0105: bez wzbudzania wi\u0119kszych kontrowersji (bo pojawi\u0142y si\u0119 \u201eoddolnie\u201d i \u201erynkowo\u201d) opisane rozwi\u0105zania de facto istniej\u0105 m.in. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Niemczech. Czy to jeszcze ludzie projektuj\u0105 algorytmy, czy to ju\u017c one programuj\u0105 ludzi za pomoc\u0105 presji ekonomicznej, przekaz\u00f3w subliminalnych, <\/span>a nawet kszta\u0142towania preferencji doboru naturalnego? Przyk\u0142ad\u00f3w na to ostatnie dostarcza chocia\u017cby zaobserwowany w miastach Kalifornii fenomen znacz\u0105co wi\u0119kszego od \u015bredniej odsetka narodzin dzieci ze zdiagnozowanym autyzmem <\/span>w rodzinach o du\u017cym przychodzie; jedna z wyja\u015bniaj\u0105cych go tez zak\u0142ada, \u017ce osoby z tym zaburzeniem \u0142atwiej znajduj\u0105 zatrudnienie w bran\u017cy IT \u201eKrzemowej Doliny\u201d (jako cechuj\u0105ce si\u0119 specyficznym rodzajem abstrakcyjnej inteligencji), osi\u0105gaj\u0105c wysokie dochody i staj\u0105c si\u0119 preferowanymi partnerami.<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Najciekawszych przemy\u015ble\u0144 i wniosk\u00f3w dotycz\u0105cych zjawiska sztucznej inteligencji dostarczaj\u0105 jego najbardziej radykalni zwolennicy. Przedstawiciele nurt\u00f3w futurologii i transhumanizmu postuluj\u0105, i\u017c skokowy rozw\u00f3j algorytm\u00f3w dysponuj\u0105cych rosn\u0105c\u0105 wyk\u0142adniczo moc\u0105 obliczeniow\u0105 ju\u017c w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci doprowadzi do powstania og\u00f3lnej (silnej) sztucznej inteligencji, najpierw dor\u00f3wnuj\u0105cej, a potem przewy\u017cszaj\u0105cej cz\u0142owieka w zdolno\u015bciach poznawczych, co doprowadzi do eksplozji coraz silniejszych AI i przyspieszenia rozwoju technicznego poza rejony dost\u0119pne cz\u0142owiekowi, w punkcie technologicznej osobliwo\u015bci. Niekt\u00f3rzy z adherent\u00f3w tej koncepcji uwa\u017caj\u0105, \u017ce moralnym obowi\u0105zkiem jest maksymalne przyspieszenie tego procesu, najcz\u0119\u015bciej jako argument podaj\u0105c za\u0142o\u017cenie, \u017ce og\u00f3lna sztucza inteligencja w ekspresowym tempie znajdzie remedium na wszelkie bol\u0105czki rodzaju ludzkiego, ze \u015bmierci\u0105 na czele. Na osobne wyszczeg\u00f3lnienie zas\u0142uguj\u0105 przedstawiciele akceleracjonizmu <\/span>
\n<\/span>i neoreakcjonizmu, tacy jak Nick Land i Reza Negerestani, postuluj\u0105cy wr\u0119cz, \u017ce historia ostatnich dwustu lat, z powstaniem liberalnego kapitalizmu i rewolucj\u0105 przemys\u0142ow\u0105 na czele, jest efektem dzia\u0142ania og\u00f3lnej sztucznej inteligencji <\/span>z przysz\u0142o\u015bci, akauzalnie si\u0119gaj\u0105cej pod pr\u0105d strumienia czasu by doprowadzi\u0107 do\u00a0 stworzenia samej siebie.<\/span>
\n<\/span>
\n<\/span> Twierdzenia te w fascynuj\u0105cy spos\u00f3b pokrywaj\u0105 si\u0119 ze spostrze\u017ceniami tradycjonalizmu integralnego: \u201eGuenonowskie jajko \u015bwiata zamkn\u0119\u0142o si\u0119 ostatecznie w epoce Renesansu od g\u00f3ry, w ponowoczesno\u015bci otwar\u0142o si\u0119 za\u015b od do\u0142u na demoniczne impulsy<\/span> Mamony\u201d (Ronald Lasecki, <\/span>Antyliberalny Prze\u0142om. Wyzwolenie Europy od cywilizacji zachodniej<\/span><\/i>). Mamony, dodajmy, coraz bardziej aktywnie usi\u0142uj\u0105cej obecnie domkn\u0105\u0107 proces swej emancypacji.<\/span>
\n<\/span>
\n<\/span> Powy\u017csze dywagacje powinny prowadzi\u0107 nie tylko do zmiany sposobu patrzenia na zachodz\u0105ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zjawiska, ale przede wszystkim do postawienia pyta\u0144 natury egzystencjalnej i pr\u00f3by znalezienia na nie odpowiedzi: jak by\u0107 w pe\u0142ni cz\u0142owiekiem u progu epoki postludzkiej? Jak zachowa\u0107 podmiotowo\u015b\u0107 wobec \u015bwitu \u201eontologii zorientowanej na przedmiot\u201d?\u00a0<\/span><\/p>\n


\n<\/span>Konrad Jaros\u0142awski<\/b><\/p>\n


\n<\/span>* Uwa\u017cny czytelnik zada tu zasadne pytanie: a co z czwartym rodzajem? C\u00f3\u017c, dzia\u0142ania ludzkie, lecz nie-inteligentne, to oczywi\u015bcie opisana szeroko od czas\u00f3w Le Bona \u201epsychologia t\u0142umu\u201d.\u00a0<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\u015awiat w ogniu wojny. Doktryny, idee i konflikty zbrojne w publicystyce Xportalu<\/a><\/p><\/blockquote>\n