{"id":37372,"date":"2020-09-03T18:37:06","date_gmt":"2020-09-03T16:37:06","guid":{"rendered":"https:\/\/xportal.pl\/?p=37372"},"modified":"2020-09-03T18:39:19","modified_gmt":"2020-09-03T16:39:19","slug":"andrzej-zienkiewicz-filozoficzne-bledy-fryderyka-engelsa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=37372","title":{"rendered":"Andrzej Zienkiewicz: Filozoficzne b\u0142\u0119dy Fryderyka Engelsa"},"content":{"rendered":"

Teoria naukowa tego, co zwyk\u0142o nazywa\u0107 si\u0119 ,,marksizmem\u201d powsta\u0142a jako rezultat intelektualnego wysi\u0142ku i czterdziestoletniej wsp\u00f3\u0142pracy dwu rewolucyjnych my\u015blicieli. Przyj\u0119\u0142o si\u0119 w pewnych kr\u0119gach s\u0105dzi\u0107, \u017ce podczas gdy Karol Marks po\u015bwi\u0119ca\u0142 si\u0119 zagadnieniom specjalnie ekonomicznym, to Fryderyk Engels swoj\u0105 uwag\u0119 skupia\u0142 g\u0142\u00f3wnie na warsztacie filozoficznym nowopowsta\u0142ej teorii. Pomijaj\u0105c b\u0142\u0119dno\u015b\u0107 tego stanowiska rzecz w tym, \u017ce Engels (wyj\u0105wszy jego niew\u0105tpliwy wk\u0142ad w walce z bur\u017cuazyjnymi przes\u0105dami) niewielkie mia\u0142 intelektualne uprawnienia do pracy filozoficznej. Swoje filozoficzne pogl\u0105dy zawar\u0142 w takich dzie\u0142ach jak ,,Ludwig Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej<\/em>\u201d, ,,Anti-D\u00fchring<\/em>\u201d czy w niedoko\u0144czonej ,,Dialektyce przyrody<\/em>\u201d kt\u00f3re uchodz\u0105 za kanon filozofii marksistowskiej. Nie chcemy tu kwestionowa\u0107 autorytetu cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ca\u0142e \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142 walce o interes klasy robotniczej, z drugiej strony nie mo\u017cemy przej\u015b\u0107 do porz\u0105dku nad wieloma teoretycznymi b\u0142\u0119dami kt\u00f3re \u00f3w pope\u0142ni\u0142.<\/p>\n

W jednym miejscu swego dzie\u0142a pod tytu\u0142em ,,Ludwig Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej<\/em>\u201d Fryderyk Engels zarzuca Heglowi niekonsekwencj\u0119, kt\u00f3ra rzekomo polega na tym, \u017ce zasady metody dialektycznej autora ,,Fenomenologii Ducha<\/em>\u201d stoj\u0105 w sprzeczno\u015bci z jego systemem (1). \u015aci\u015blej m\u00f3wi\u0105c \u2013 metoda dialektyczna g\u0142osi przemijalno\u015b\u0107 wszystkich form bytu, za\u015b system heglowski przewiduje zako\u0144czenie pochodu Ducha kiedy to \u015bwiadomo\u015b\u0107 zespala si\u0119 z wiedz\u0105 absolutn\u0105, co w tym przypadku oznacza, \u017ce instytucje spo\u0142ecze\u0144stwa mieszcza\u0144skiego zostaj\u0105 uwolnione od wp\u0142ywu niszcz\u0105cych si\u0142 dialektyki. Trzeba, zdaniem Engelsa, usun\u0105\u0107 konserwatywny system, aby ocali\u0107 sens post\u0119powej negacji.<\/p>\n

Engels w tym miejscu wydaje si\u0119 nie rozumie\u0107 bardzo wa\u017cnego aspektu metodologii ,,Fenomenologii Ducha<\/em>\u201d, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 te\u017c udzia\u0142em materializmu historycznego Karola Marksa (naturalnie w przekszta\u0142conej postaci). Oddajmy g\u0142os Heglowi: ,, Tylko duch jako ca\u0142o\u015b\u0107 istnieje w czasie, i postacie, kt\u00f3re s\u0105 postaciami ducha ca\u0142ego jako takiego, wyst\u0119puj\u0105 w pewnym kolejnym po sobie nast\u0119pstwie; tylko bowiem ca\u0142o\u015b\u0107 ma rzeczywisto\u015b\u0107 we w\u0142a\u015bciwym tego s\u0142owa znaczeniu, a tym samym t\u0119 form\u0119 czystej wolno\u015bci w odniesieniu do tego, co inne, kt\u00f3ra wyra\u017ca si\u0119 jako czas. Natomiast poszczeg\u00f3lne momenty ducha \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107, samowiedza, rozum i duch \u2013 nie maj\u0105, poniewa\u017c s\u0105 momentami, wzajemnie od siebie r\u00f3\u017cnego istnienia<\/em>\u201d(2).<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie z tego powodu \u015bwiadomo\u015b\u0107 w ,,Fenomenologii Ducha<\/em>\u201d przebywa histori\u0119 trzykrotnie, \u017ceby w ko\u0144cu odnie\u015b\u0107 wszystkie epoki historyczne do ukoronowania procesu eksterioryzacji jakim jest spo\u0142ecze\u0144stwo mieszcza\u0144skie. Wszystkie sk\u0142adniki \u015bwiadomo\u015bci zyskuj\u0105 sens i znaczenie dopiero w odniesieniu do wiedzy absolutnej. Prof. Ko\u0142akowski, przy okazji swych zarzut\u00f3w stawianych Engelsowi, odnotowuje, \u017ce Hegel w og\u00f3le nie jest zrozumia\u0142y bez jego idei zako\u0144czenia systemu, wyrugowanie tego\u017c zako\u0144czenia, tj. przyj\u0119cie idei niesko\u0144czonego post\u0119pu bli\u017csze jest idei Kanta i Fichtego, ani\u017celi Hegla: ,,Powiedzenie, \u017ce mo\u017cna ocali\u0107 z dialektyki heglowskiej rewolucyjn\u0105 ide\u0119 wiecznego post\u0119pu oddzielaj\u0105c j\u0105 od konserwatywnej idei zako\u0144czenia, jest konstrukcj\u0105 podobn\u0105, jak idea by wobec sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy wszechmoc\u0105 Boga a swobod\u0105 moraln\u0105 ludzi w chrze\u015bcija\u0144skiej filozofii, usun\u0105\u0107 Boga, usun\u0105\u0107 tym samym sprzeczno\u015b\u0107 i uzna\u0107 nast\u0119pnie, \u017ce w ten spos\u00f3b ocali\u0142o si\u0119 autentyczn\u0105 tre\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa (mianowicie ateizm)<\/em>\u201d(3).<\/p>\n

Engels jako filozoficzny materialista musi ustosunkowa\u0107 si\u0119 do wynik\u00f3w kantowskiej epistemologii. Rozprawia si\u0119 z ,,rzeczami samymi w sobie\u201d w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: ,,Je\u017celi mo\u017cemy dowie\u015b\u0107 s\u0142uszno\u015bci naszego pojmowania pewnego procesu przyrodniczego w ten spos\u00f3b, \u017ce sami go wywo\u0142ujemy, \u017ce wytwarzamy go w rezultacie odtwarzania jego warunk\u00f3w\u00a0 i ka\u017cemy mu ponadto s\u0142u\u017cy\u0107 naszym celom, to nadchodzi kres kantowskiej nieuchwytnej ,,rzeczy samej w sobie\u201d<\/em>. Substancje chemiczne, wytwarzane w organizmie ro\u015blinnym i zwierz\u0119cym, pozostawa\u0142y takimi ,,rzeczami w sobie\u201d, dop\u00f3ki chemia organiczna nie zacz\u0119\u0142a ich wytwarza\u0107 jedne po drugich<\/em>. W ten spos\u00f3b ,,rzecz w sobie\u201d sta\u0142a si\u0119 rzecz\u0105 dla nas, jak na przyk\u0142ad barwnik marzanny, alizaryna, kt\u00f3rej nie otrzymujemy ju\u017c z korzeni marzanny rosn\u0105cej na polu, lecz wytwarzamy j\u0105 o wiele taniej i pro\u015bciej ze smo\u0142y pogazowej<\/em>. System s\u0142oneczny Kopernika by\u0142 przez trzysta lat hipotez\u0105, na kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142a stawia\u0107 sto, tysi\u0105c, dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy przeciwko jednemu, w ka\u017cdym razie jednak tylko hipotez\u0105; gdy jednak\u017ce Leverrier z danych dostarczonych przez ten system nie tylko wyprowadzi\u0142 konieczno\u015b\u0107 istnienia nieznanej planety, lecz obliczy\u0142 te\u017c miejsce, w kt\u00f3rym ta planeta musi si\u0119 znajdowa\u0107 na niebie i gdy nast\u0119pnie Galle znalaz\u0142 t\u0119 planet\u0119, w\u00f3wczas system Kopernika zosta\u0142 dowiedziony\u201d<\/em>(4).<\/p>\n

Wiktor Czernow, cytowany przez W\u0142odzimierza Lenina w jego ksi\u0105\u017cce ,,Materializm a empiriokrytycyzm<\/em>\u201d odnosi si\u0119 do wywodu Engelsa w takich s\u0142owach: ,,To, \u017ce ze smo\u0142y pogazowej mo\u017cna taniej i pro\u015bciej otrzyma\u0107 alizaryn\u0119, nie zdziwi oczywi\u015bcie \u017cadnego neokantysty. Ale \u017ce wraz z alizaryn\u0105 mo\u017cna z tej\u017ce smo\u0142y r\u00f3wnie tanio wydoby\u0107 obalenie ,,rzeczy w sobie\u201d to wyda si\u0119 oczywi\u015bcie nie tylko neokantystom odkryciem niezwyk\u0142ym i nies\u0142ychanym. Widocznie Engels, dowiedziawszy si\u0119, \u017ce wed\u0142ug Kanta ,,rzecz w sobie\u201d jest niepoznawalna, przerobi\u0142 to twierdzenie na odwrotne i zdecydowa\u0142, \u017ce wszystko, co nie jest poznane, jest ,,rzecz\u0105 w sobie\u201d<\/em>(5).<\/p>\n

Repliki Lenina nie b\u0119dziemy tu przywo\u0142ywa\u0107, gdy\u017c jest ona nieudolna i nic do tematu pozytywnego nie wnosi.<\/p>\n

,,Bez rzeczy samej w sobie nie da si\u0119 zg\u0142\u0119bi\u0107 systemu Kanta, ale \u017ce i z ni\u0105 nie spos\u00f3b w nim pozosta\u0107<\/em>\u201d. Ta formu\u0142a, kt\u00f3r\u0105 wyrazi\u0142 Jacobi dobrze oddaje wag\u0119 jak\u0105 dla kantyzmu stanowi problemat rzeczy samej w sobie. Kant og\u0142aszaj\u0105c noumeny za niepoznawalne, bo nie uj\u0119te w czasowo \u2013 przestrzenne i kategorialne ramy, wprowadza do swojej filozofii dualizm dwu \u015bwiat\u00f3w, a w raz z nim dychotomi\u0119 podmiot \u2013 przedmiot, byt \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107, fakt \u2013 powinno\u015b\u0107 i tak dalej. Wraz z ustanowieniem niepoznawalnego dla rozumu teoretycznego \u015bwiata w filozofii kantowskiej pojawiaj\u0105 si\u0119 sprzeczno\u015bci. Przywo\u0142ajmy tylko jedn\u0105: ,,rzeczy samej w sobie\u201d s\u0105 przyczyn\u0105 fenomen\u00f3w, lecz przyczynowo\u015b\u0107 zosta\u0142a uznana przez Kanta, w transcendentalnej analityce, za czyste poj\u0119cie rozs\u0105dku nale\u017c\u0105ce do kategorii stosunku. A przecie\u017c s\u0105dy syntetyczne a priori<\/em>, kt\u00f3re powstaj\u0105 dzi\u0119ki kategoriom maj\u0105 zastosowanie tylko w ramach do\u015bwiadczenia, jednak\u017ce nie poza nim, czyli nie mog\u0105 tyczy\u0107 si\u0119 nie danych w do\u015bwiadczeniu ,,rzeczy samych w sobie\u201d. Tak czy inaczej, niezale\u017cnie od logicznego statusu noumen\u00f3w \u2013 \u015bwiat jest niepoznawalny. Nie mo\u017cna zatem skonstruowa\u0107 \u017cadnej ontologii, tote\u017c stanowisko idealistyczne jest tak samo nieuprawnione jak stanowisko materialistyczne.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do Engelsa i jego krucjaty przeciwko kantyzmowi. Zarzut Czernowa jest, rzecz jasna, s\u0142uszny. Rzeczy same w sobie s\u0105 niepoznawalne, gdy\u017c le\u017c\u0105 poza do\u015bwiadczeniem ukonstytuowanym przez rozs\u0105dek, wymykaj\u0105 si\u0119 apriorycznym formom naoczno\u015bci i czystym poj\u0119ciom rozs\u0105dku, a nie dlatego, \u017ce, jak uwa\u017ca Engels, nauka ich jeszcze nie zbada\u0142a. Argumenty przywo\u0142uj\u0105ce alizaryn\u0119 czy odkrycie Neptuna s\u0105 ca\u0142kowicie chybione. Jedno\u015b\u0107 zjawisk i ,,rzeczy samych w sobie\u201d mo\u017ce by\u0107 co najwy\u017cej postulowana, ale nigdy dowiedziona.<\/p>\n

Na temat znaczenia praktyki Fryderyk Engels ma nam do powiedzenia rzecz nast\u0119puj\u0105c\u0105: ,,(\u2026) Obok tego istnieje jednak\u017ce r\u00f3wnie\u017c szereg innych filozof\u00f3w, kt\u00f3rzy zaprzeczaj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci poznania \u015bwiata albo przynajmniej wyczerpuj\u0105cego jego poznania. Nale\u017c\u0105 do nich spo\u015br\u00f3d filozof\u00f3w nowo\u017cytnych Hume i Kant, a odegrali oni bardzo wybitn\u0105 rol\u0119 w rozwoju filozoficznym. Wszystkie rozstrzygaj\u0105ce argumenty przeciw temu pogl\u0105dowi wy\u0142uszczy\u0142 ju\u017c Hegel, o ile to by\u0142o mo\u017cliwe, ze stanowiska idealistycznego; to, co dorzuci\u0142 Feuerbach ze stanowiska materialistycznego, jest bardziej b\u0142yskotliwe ni\u017c g\u0142\u0119bokie. Najbardziej przekonuj\u0105cym obaleniem tego dziwactwa filozoficznego, podobnie jak wszelkich innych, jest praktyka, a mianowicie eksperyment i przemys\u0142<\/em>\u201d(6).<\/p>\n

Z uwagi na to, i\u017c kategoria praktyki \u0142\u0105czy si\u0119 nierozerwalnie z postulatem ,,zniesienia filozofii\u201d przytoczymy r\u00f3wnie\u017c os\u0105d Engelsa w tej kwestii:,, Z chwil\u0105, gdy \u017c\u0105da si\u0119 od ka\u017cdej poszczeg\u00f3lnej nauki, aby da\u0142a sobie spraw\u0119 ze swego miejsca w og\u00f3lnym zwi\u0105zku rzeczy i wiedzy o rzeczach \u2013 wszelka odr\u0119bna nauka o zwi\u0105zku wszechrzeczy staje si\u0119 zb\u0119dna. Z ca\u0142ej dotychczasowej filozofii pozostaje wtedy jako samodzielna dziedzina tylko nauka o my\u015bleniu i jego prawach \u2013 logika formalna i dialektyka. Wszystko inne rozp\u0142ywa si\u0119 w pozytywnej nauce o przyrodzie i historii<\/em>\u201d(7).<\/p>\n

Epistemologiczny wymiar praktyki zaznacza\u0142 Karol Marks, mi\u0119dzy innemi w II Tezie o Feuerbachu: ,,Zagadnienie czy my\u015bleniu ludzkiemu w\u0142a\u015bciwa jest prawdziwo\u015b\u0107 przedmiotowa, nie jest zagadnieniem teorii, lecz zagadnieniem praktycznym. W praktyce cz\u0142owiek musi dowie\u015b\u0107 prawdziwo\u015bci, tzn. rzeczywisto\u015bci, mocy, ziemskiego charakteru (Diesseitigkeit) swego my\u015blenia. Sp\u00f3r o rzeczywisto\u015b\u0107 czy nierzeczywisto\u015b\u0107 my\u015blenia, izoluj\u0105cego si\u0119 od praktyki, jest zagadnieniem czysto scholastycznym<\/em>\u201d(8).<\/p>\n

Czy jednak Marks mia\u0142 na my\u015bli ,,eksperyment i przemys\u0142\u201d jako formy praktyki?<\/p>\n

Wielki XX-wieczny filozof Gy\u00f6rgy Luk\u00e1cs zarzuca\u0142 Engelsowi, \u017ce eksperyment i przemys\u0142 s\u0105 najbardziej kontemplacyjnymi formami aktywno\u015bci. Przeprowadzanie eksperymentu polega na stworzeniu sztucznego, abstrakcyjnego \u015brodowiska ,,aby m\u00f3c bez przeszk\u00f3d, z\u00a0 wy\u0142\u0105czeniem wszelkich hamuj\u0105co irracjonalnych element\u00f3w po stronie zar\u00f3wno podmiotu, jak i przedmiotu obserwowa\u0107 niczym nie zak\u0142\u00f3cone funkcjonowanie badanych przez siebie praw<\/em>\u201d(9). Co za\u015b tyczy si\u0119 przemys\u0142u \u2013 kapitalista jest kierowany przez sam mechanizm kapitalistycznego sposobu produkcji, ,,jego aktywno\u015b\u0107 wyczerpuje si\u0119 w trafnej obserwacji i poprawnym wyliczaniu obiektywnych nast\u0119pstw dzia\u0142ania spo\u0142ecznych praw przyrodniczych<\/em>\u201d(10).<\/p>\n

My\u015blenie dialektyczne, w odr\u00f3\u017cnieniu od metodologii filozofii tradycyjnej nigdy nie analizuje pomiotu i przedmiotu poznania w ich abstrakcyjnej izolacji, natomiast ujmuje je ka\u017cdorazowo jako epifenomen spo\u0142eczno \u2013 historycznej dzia\u0142alno\u015bci kulturowej cz\u0142owieka, kt\u00f3ra to polega na stopniowej denaturalizacji spo\u0142ecze\u0144stwa. Tak nale\u017cy rozumie\u0107 rol\u0119 praktyki w \u015bwiatopogl\u0105dzie dialektycznym \u2013 jest ona czynnikiem zar\u00f3wno epistemologicznym jak i ontologicznym, znosi ona asymetrie pomi\u0119dzy podmiotem a przedmiotem poznania, pierwotna nie jest ani my\u015bl ani byt, \u017caden z cz\u0142on\u00f3w, lecz sama ich relacja. Dlatego Antonio Gramsci nazywa marksizm ,,filozofi\u0105 praktyki\u201d. Dla Hegla, jak i dla Marksa poznanie jest form\u0105 spo\u0142ecznego dzia\u0142ania, wobec tego w dialektyce nie istniej\u0105 problemy czysto filozoficzne, bowiem my\u015blenie jest zawsze sk\u0142adnikiem spo\u0142ecznej praktyki. To, co teoretyczne jest tylko szczeg\u00f3lnym przypadkiem tego, co praktyczne.<\/p>\n

Skoro wszystkie fundamentalne problematy filozoficzne zostaj\u0105 ostatecznie sprowadzone do poj\u0119cia praktyki, w centrum analizy znajdowa\u0107 si\u0119 musi historyczno\u015b\u0107 (uspo\u0142ecznienie), ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem jej antagonistycznego charakteru (istnienie zwalczaj\u0105cych si\u0119 klas spo\u0142ecznych). Tu pojawia si\u0119 rola materializmu historycznego, kt\u00f3ry od strony teoretycznej zast\u0119puje dawn\u0105 filozofi\u0119, krytyk\u0105 ekonomii politycznej, a od strony praktycznej g\u0142osi program rewolucyjnej dzia\u0142alno\u015bci i przekszta\u0142cenia spo\u0142ecze\u0144stwa (11).\u00a0 S\u0142owa Marksa ze Wst\u0119pu<\/em> do ,,Przyczynku do krytyki heglowskiej filozofii prawa<\/em>\u201d najlepiej to oddaj\u0105: ,,W Niemczech nie mo\u017cna znie\u015b\u0107 \u017cadnego rodzaju niewoli nie znosz\u0105c niewoli wszelkiego rodzaju. Gruntowne Niemcy nie mog\u0105 robi\u0107 rewolucji nie robi\u0105c rewolucji gruntownej. Emancypacja Niemca jest emancypacj\u0105 cz\u0142owieka. G\u0142ow\u0105 tej emancypacji jest filozofia, jej sercem – proletariat. Filozofia nie mo\u017ce si\u0119 urzeczywistni\u0107 bez zniesienia proletariatu, a proletariat nie mo\u017ce znie\u015b\u0107 siebie bez urzeczywistnienia filozofii<\/em>\u201d(12).<\/p>\n

Na tym polega zniesienie filozofii, a nie na tym co sugeruje Engels \u2013 na zredukowaniu jej do logiki formalnej i dialektyki.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

,,Zagadnienie stosunku my\u015blenia do bytu, kt\u00f3re zreszt\u0105 odegra\u0142o wielka role r\u00f3wnie\u017c w scholastyce \u015bredniowiecznej, zagadnienie: co jest pierwotne, duch czy przyroda? – zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 swym ostrzem przeciwko Ko\u015bcio\u0142owi w sformu\u0142owaniu: czy B\u00f3g stworzy\u0142 \u015bwiat, czy tez \u015bwiat istnieje wiecznie? Zale\u017cnie od takiej czy innej odpowiedzi na to pytanie podzielili si\u0119 filozofowie na dwa wielkie obozy. Ci, kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce duch istnia\u0142 wpierw ni\u017c przyroda, kt\u00f3rzy uznawali wi\u0119c w ostatecznej instancji tak czy inaczej poj\u0119te stworzenie \u015bwiata – a stworzenie to jest cz\u0119stokro\u0107 u filozof\u00f3w, np. u Hegla, jeszcze o wiele bardziej zawile i niemo\u017cliwe ni\u017c w chrze\u015bcija\u0144stwie – utworzyli ob\u00f3z idealizmu. Inni za\u015b, kt\u00f3rzy za pierwotna uwa\u017cali przyrod\u0119, nale\u017celi do rozmaitych szkol materializmu\u201d<\/em>(13).<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

A wi\u0119c w pierwszym rz\u0119dzie idzie o stworzenie \u015bwiata ! Ideali\u015bci to ci, kt\u00f3rzy przyjmuj\u0105, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 poprzedza byt, materiali\u015bci z kolei twierdz\u0105 odwrotnie. Faktycznie Engels za pierwotn\u0105 w stosunku do \u015bwiadomo\u015bci uwa\u017ca przyrod\u0119, staje na gruncie materializmu, a \u015bci\u015blej \u2013 naturalizmu. Ale czy ma do tego prawo? Wszak Kant uczy\u0142, \u017ce zanim umys\u0142 zacznie wyrokowa\u0107 o rzeczywisto\u015bci powinien wcze\u015bniej sprawdzi\u0107 swoje uprawnienia do wyrokowania. Wynik transcendentalnej metodyki jest taki oto: cz\u0142owiek w poznaniu ma do czynienia z w\u0142asn\u0105 konstrukcj\u0105 poj\u0119ciow\u0105.<\/p>\n

W \u017cadnym z tekst\u00f3w Marksa nie znajdziemy podejmowanych przemy\u015ble\u0144 dotycz\u0105cych kwestii pierwotno\u015bci ducha czy przyrody. Niemiecki filozof w og\u00f3le nie zadawa\u0142 sobie takich pyta\u0144. Czy zatem nie by\u0142 on filozoficznym materialist\u0105? A mo\u017ce nale\u017cy dodatkowo zapyta\u0107 \u2013 czy uwzgl\u0119dniaj\u0105c dialektyczn\u0105 metod\u0119 podzia\u0142 na idealizm i materializm ma w og\u00f3le jeszcze sens? Om\u00f3wienie stosunku dialektyki do materializmu wymaga\u0142oby od nas osobnego opracowania, dlatego t\u0119 kwesti\u0119 pozostawiamy otwart\u0105. Co jest dla nas naprawd\u0119 wa\u017cne to fakt, filozofia spo\u0142eczna nie jest dla Marksa jednym z wielu rozpatrywanych zagadnie\u0144, lecz ca\u0142kowicie si\u0119 z jego filozofi\u0105 pokrywa. Jak ju\u017c pisali\u015bmy wy\u017cej, w centrum analizy marksistowskiej (jak i heglowskiej) znajduje si\u0119 historyczno\u015b\u0107 oraz poszczeg\u00f3lne konfiguracje podmiotowo \u2013 przedmiotowe zapo\u015bredniczone przez spo\u0142eczn\u0105 praktyk\u0119. Ca\u0142a racjonalistyczna filozofia nowo\u017cytna zak\u0142ada\u0142a dualizm podmiotu i przedmiotu, poniewa\u017c jest ona wytworem szczeg\u00f3lnej formy historyczno\u015bci \u2013 kapitalistycznej. Traktowanie \u015bwiadomo\u015bci jako zewn\u0119trznej w stosunku do jej przedmiotu oznacza powr\u00f3t na pozycje przedheglowskie, jak r\u00f3wnie\u017c przedkantowskie. Materializm u Engelsa staje si\u0119 na powr\u00f3t naturalistyczn\u0105 metafizyk\u0105, czyli tym, co w\u0142a\u015bnie Marks chcia\u0142 przezwyci\u0119\u017cy\u0107.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

,,Przyroda jest probierzem dialektyki i trzeba przyzna\u0107 nowoczesnemu przyrodoznawstwu, \u017ce dostarczy\u0142o dla tej pr\u00f3by\u00a0 nadzwyczaj obfitego, co dzie\u0144 rosn\u0105cego materia\u0142u i dowiod\u0142o przez to samo, \u017ce w przyrodzie wszystko dzieje si\u0119 w ostatniej instancji dialektycznie, nie za\u015b metafizycznie<\/em>\u201d(14).<\/p>\n

\u017beby wiedzie\u0107 czy dialektyka jest obecna w przyrodzie musimy wiedzie\u0107 jak Engels rozumie dialektyk\u0119. Jego zdaniem dialektyka: ,,rozpatruje rzeczy oraz ich odbicia w\u00a0<\/em>umy\u015ble g\u0142\u00f3wnie w ich wzajemnej \u0142\u0105czno\u015bci, w ich sprz\u0119\u017ceniu, w ich ruchu, w ich<\/em><\/p>\n

powstawaniu i zaniku<\/em>\u201d(15). A wi\u0119c dla Engelsa dialektyka to pewna teoria ruchu. W przyrodzie mia\u0142aby si\u0119 ona materializowa\u0107 w postaci trzech praw wywiedzionych z ,,Nauki Logiki\u201d <\/em>Hegla:<\/p>\n

– prawo przechodzenia ilo\u015bci w jako\u015b\u0107 i odwrotnie<\/p>\n

– prawo wzajemnego przenikania si\u0119 przeciwie\u0144stw<\/p>\n

– prawo zaprzeczenia zaprzeczenia<\/p>\n

Pierwsze prawo przedstawia Hegel w Nauce o bycie<\/em>, drugie w Nauce o istocie<\/em>, trzecie za\u015b stanowi sk\u0142adnik ca\u0142ego systemu. Swoj\u0105 ,,Dialektyk\u0119 przyrody<\/em>\u201d autor po\u015bwi\u0119ca przede wszystkim wykazaniu, \u017ce odkrycia dokonane na gruncie nauk przyrodniczych zbie\u017cne s\u0105 z jego interpretacj\u0105 dialektyki. Warto odnotowa\u0107, \u017ce engelsowskie rozumienie dialektyki (i materializmu) sta\u0142o si\u0119 w okresie stalinizmu oficjaln\u0105 wyk\u0142adni\u0105 marksizmu zredukowanego do materializmu dialektycznego i materializmu historycznego, przy czym ten drugi mia\u0142 by\u0107 podporz\u0105dkowany pierwszemu. Je\u015bli pojmujemy materialistyczn\u0105 dialektyk\u0119 jako og\u00f3ln\u0105 teori\u0119 ruchu to nie mo\u017ce tu by\u0107 mowy o jakimkolwiek nowatorstwie podej\u015bcia Hegla i Marksa. Taka dialektyka by\u0142aby po prostu rehabilitacj\u0105 starej przedkantowskiej metafizyki z tym, \u017ce uj\u0119tej na spos\u00f3b procesualny.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszym aspektem w\u0142a\u015bciwie rozumianej dialektyki jest to, \u017ce wyra\u017ca ona specyficzn\u0105 relacj\u0119 podmiotowo \u2013 przedmiotow\u0105 w procesie historycznym, swoist\u0105 gr\u0119 podmiotu i przedmiotu w d\u0105\u017ceniu do ich jedno\u015bci. Czy tak rozumiany proces zachodzi w stosunku cz\u0142owiek \u2013 przyroda? Nie, bowiem poznanie jest zawsze zewn\u0119trzne wzgl\u0119dem przyrody, podmiot poznania jest nastawiony w stosunku do niej kontemplacyjnie, a t\u0142umaczyli\u015bmy ju\u017c, \u017ce eksperyment i przemys\u0142 nie wyra\u017caj\u0105 tego typu praktyki, kt\u00f3ra ma miejsce w relacji dialektycznej. Donios\u0142y wk\u0142ad Luk\u00e1csa do teorii dialektyki polega na ograniczenia jej funkcjonowania do rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno \u2013 historycznej. Ten pogl\u0105d przej\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c Szko\u0142a Frankfurcka. B\u0142\u0105d Engelsa bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce ten poszed\u0142 za z\u0142ym przyk\u0142adem Hegla i rozci\u0105gn\u0105\u0142 funkcjonowanie dialektyki, r\u00f3wnie\u017c na przyrod\u0119.<\/p>\n

Tak przemawia\u0142 Engels nad grobem Marksa: ,,(\u2026) Podobnie jak Darwin odkry\u0142 prawo rozwoju \u015bwiata organicznego, tak Marks odkry\u0142 prawo rozwoju dziej\u00f3w ludzkich – ten prosty, przes\u0142oni\u0119ty dotychczas ideologicznymi nawarstwieniami fakt, \u017ce ludzie musz\u0105 przede wszystkim je\u015b\u0107, pi\u0107, mieszka\u0107, zanim maj\u0105 mo\u017cno\u015b\u0107 zajmowa\u0107 si\u0119 polityk\u0105, nauk\u0105, sztuk\u0105, religi\u0105 itd..\u201d<\/em>(16).<\/p>\n

Nie b\u0119dzie przesad\u0105 przyzna\u0107, \u017ce tym fragmentem przemowy Engels wy\u015bwiadczy\u0142 swojemu przyjacielowi nied\u017awiedzi\u0105 przys\u0142ug\u0119. Por\u00f3wnanie Marksa do Darwina \u015bwiadczy o zdecydowanej orientacji pozytywistycznej i scjentystycznej Engelsa, a nurty te pope\u0142niaj\u0105 taki oto grzech, \u017ce uto\u017csamiaj\u0105 poznanie i nauk\u0119, w konsekwencji \u00a0likwiduj\u0105 jakiekolwiek rozwa\u017cania natury filozoficzno \u2013 epistemologicznej (17) oraz wnosz\u0105, \u017ce prawid\u0142owo\u015bci rz\u0105dz\u0105ce \u017cyciem spo\u0142ecznym s\u0105 przed\u0142u\u017ceniem praw przyrodniczych. St\u0105d deterministyczne twierdzenia jakoby sam automatyzm dziejowy mia\u0142 zapewni\u0107 zwyci\u0119stwo klasie robotniczej. T\u0105 drog\u0105 poszli tak\u017ce Kautsky i Plechanow, a wraz z nimi II Mi\u0119dzynarod\u00f3wka. Nie trzeba szczeg\u00f3lnej przenikliwo\u015bci, by zauwa\u017cy\u0107, \u017ce traktowanie rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej jako zupe\u0142nie autonomicznej wzgl\u0119dem podmiotu poznaj\u0105cego to sprzeniewierzenie si\u0119 Marksowi. Na dow\u00f3d tego przypomnijmy I Tez\u0119 o Feuerbachu<\/em>:<\/p>\n

,,G\u0142\u00f3wnym brakiem wszelkiego dotychczasowego materializmu – nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c feuerbachowskiego – jest to, \u017ce przedmiot, rzeczywisto\u015b\u0107, zmys\u0142owo\u015b\u0107 ujmowa\u0142 on jedynie w formie\u00a0obiektu\u00a0czy te\u017c\u00a0ogl\u0105du\u00a0[Anschauung], nie za\u015b jako\u00a0ludzk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zmys\u0142ow\u0105,\u00a0praktyk\u0119, nie subiektywnie. To sprawi\u0142o, \u017ce stron\u0119 czynn\u0105, w przeciwie\u0144stwie do materializmu, rozwija\u0142 idealizm – jednak tylko w spos\u00f3b abstrakcyjny, poniewa\u017c idealizm, rzecz jasna, nie zna rzeczywistej, zmys\u0142owej dzia\u0142alno\u015bci jako takiej(\u2026)<\/em>\u201d(18).<\/p>\n

Zgadza si\u0119 \u2013 idealizm zna tylko podmiot transcendentalny. Niemniej jednak przewr\u00f3t kopernika\u0144ski Kanta ju\u017c wystarczy by obali\u0107 filozoficzne dziwol\u0105gi Engelsa. Przecie\u017c to my\u015bliciel z Kr\u00f3lewca jako pierwszy uczy\u0142 o czynnej funkcji rozs\u0105dku, kt\u00f3r\u0105 bada\u0142 w ,,transcendentalnej analityce\u201d, czy te\u017c o prymacie rozumu praktycznego nad rozumem teoretycznym. I jeszcze jedno \u2013 Gdyby rzeczywi\u015bcie odkrycie Marksa sprowadza\u0142o si\u0119 do antycznego aforyzmu ,,Primus vivere, deinde philosophari<\/em>\u201d nie by\u0142oby w tym nic donios\u0142ego. Engels w skrajnie uproszczony spos\u00f3b wyrazi\u0142\u00a0 pierwotno\u015b\u0107 bytu spo\u0142ecznego w stosunku do spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci.<\/p>\n

Stanis\u0142aw Brzozowski, Max Adler czy Gy\u00f6rgy Luk\u00e1cs mieli sporo s\u0142uszno\u015bci dostrzegaj\u0105c wyra\u017ane r\u00f3\u017cnice teoretyczne pomi\u0119dzy Karolem Marksem a Fryderykiem Engelsem. Ten drugi maj\u0105c niewielkie rozeznanie w zagadnieniach filozoficznych pope\u0142nia\u0142 ra\u017c\u0105ce b\u0142\u0119dy, skutkiem czego przyczyni\u0142 si\u0119 do znacznej prymitywizacji marksizmu, zw\u0142aszcza w czasach stalinowskich, gdzie engelsowska wersja marksizmu by\u0142a jedyn\u0105 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105. Dzi\u015b ju\u017c powinno uzna\u0107 si\u0119 j\u0105 za przezwyci\u0119\u017con\u0105.<\/p>\n

Andrzej Zienkiewicz<\/strong><\/p>\n