{"id":38586,"date":"2020-12-22T20:14:50","date_gmt":"2020-12-22T19:14:50","guid":{"rendered":"https:\/\/xportal.pl\/?p=38586"},"modified":"2020-12-22T20:14:50","modified_gmt":"2020-12-22T19:14:50","slug":"konrad-rekas-kryzys-2007-2009-czy-cos-zrozumielismy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=38586","title":{"rendered":"Konrad R\u0119kas: Kryzys 2007-2009 \u2013 czy co\u015b zrozumieli\u015bmy?"},"content":{"rendered":"

Rok 2020 mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 prze\u0142omowy dla dziej\u00f3w cywilizacji \u2013 w ka\u017cdym razie takiej, jak\u0105 j\u0105 znamy. Bez wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci zostanie te\u017c dopisany do czarnej listy \u201eosi\u0105gni\u0119\u0107<\/em>\u201d gospodarki kapitalistycznej (cho\u0107 mo\u017cna te\u017c na razie tylko zgadywa\u0107 jak wielkie zyski przyni\u00f3s\u0142 zapewne przynajmniej niekt\u00f3rym zainteresowanym). Si\u0142\u0105 rzeczy przywodzi to na my\u015bl poprzednie wielkie za\u0142amanie, od kt\u00f3rego faktycznie odliczali\u015bmy tylko czas, kiedy kryzys powr\u00f3ci, z jakiego kierunku \u2013 wzgl\u0119dnie czym zostanie przykryty i na czyj\u0105 rzecz skanalizowany. Z regu\u0142y jeszcze kilkana\u015bcie miesi\u0119cy temu obstawiano wojn\u0119, tymczasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nowy w etap globalnego finansowego kapitalizmu korporacyjnego \u2013 wprowadzi\u0142a nas pandemia. Tym bardziej wi\u0119c warto przypomnie\u0107 sobie co wydarzy\u0142o si\u0119 13 lat temu i czego, niestety, z tamtej lekcji nie zrozumieli\u015bmy.<\/p>\n

 <\/p>\n

W niniejszym opracowaniu, kt\u00f3re oryginalnie ukaza\u0142a si\u0119 przed rokiem, w j\u0119zyku angielskim \u2013 autor nie pokusi\u0142 si\u0119 bynajmniej o pe\u0142n\u0105 analiz\u0119 przebiegu i skutk\u00f3w pami\u0119tnej ba\u0144ki hipotecznej, uznaj\u0105c te\u017c jej g\u0142\u00f3wne okoliczno\u015bci za znane. Przedstawiamy czytelmnikowi zaledwie pobie\u017cny przegl\u0105d g\u0142\u00f3wnych pogl\u0105d\u00f3w na temat kryzysu, za kt\u00f3rego\u2026 \u0142agodnym przebiegiem jeszcze pewnie przyjdzie nam zast\u0119skni\u0107, a kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 tylko poligonem dla sektora finansowego<\/strong> w jego d\u0105\u017ceniu tak do wykorzystania mo\u017cliwo\u015bci redystrybucyjnych pa\u0144stw i mi\u0119dzynarodowych organizacji finansowych, jak i ostatecznego zdobycia dominacji nad uznawan\u0105 ju\u017c powszechnie za element podrz\u0119dny wytw\u00f3rczo\u015bci\u0105 i ca\u0142ym sektorem oko\u0142oprodukcyjnym.<\/p>\n

 <\/p>\n

    \n
  1. Jak i co si\u0119 w\u0142a\u015bciwie sta\u0142o<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

     <\/p>\n

    W\u0142a\u015bnie paradoks roku 2007 polega\u0142 tak\u017ce na tym, \u017ce za\u0142amanie czysto finansowe \u2013 obci\u0105\u017cy\u0142o tak\u017ce tak\u0105 kwintesencj\u0119 gospodarki realnej, jak budownictwo mieszkaniowe. Faktem jest r\u00f3wnie\u017c, \u017ce za naturalne uwa\u017ca si\u0119 zjawisko psychologiczne, sprowadzaj\u0105ce si\u0119 do potrzeby posiadania w\u0142asnego domu, niezale\u017cnie od tego czy postrzeganego jako bezpo\u015brednie zabezpieczenie warunk\u00f3w \u017cycia, lokata finansowa, symbol presti\u017cu czy w jakikolwiek inny spos\u00f3b. Istnieje popyt na nieruchomo\u015bci mieszkalne, istnieje wi\u0119c te\u017c poda\u017c, jak r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142aj\u0105 mechanizmy finansowe ukierunkowane na spotkanie tych dw\u00f3ch zmiennych. Znan\u0105 tendencj\u0105 polityki Stan\u00f3w Zjednoczonych, czyli najwi\u0119kszej gospodarki kapitalistycznej \u2013 by\u0142o r\u00f3wnie\u017c i to od lat 30-tych uznanie, \u017ce nale\u017cy popyt na domy dodatkowo stymulowa\u0107 i sprzyja\u0107 jego zaspokojeniu, do czego s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142y specjalnie tworzone podmioty (Fannie Mae, Freddie Mac), jak i utrwalony mechanizm, w kt\u00f3rym wspomniane sp\u00f3\u0142ki dokonywa\u0142y zakup\u00f3w kredyt\u00f3w hipotecznych od bank\u00f3w, tworz\u0105c z nich nast\u0119pie dzi\u0119ki gwarancjom rz\u0105dowym obligacje (MBS), sprzedawane nast\u0119pnie inwestorom, co refinansowa\u0142o akcj\u0119 kredytow\u0105, obni\u017caj\u0105c oprocentowanie i zwi\u0119kszaj\u0105c dost\u0119pno\u015b\u0107 ta\u0144szych kredyt\u00f3w mieszkaniowych. Atrakcyjno\u015b\u0107 i uznawana stabilno\u015b\u0107 rynku zach\u0119ca\u0142a kolejnych graczy, w tym nowopojawiaj\u0105cych si\u0119, jak fundusze hedgingowe do inwestowania w fundusze po\u017cyczkowe, dzi\u0119ki czemu \u0142\u0105czono je w wi\u0119ksze grupy, mog\u0105ce swobodnie dokonywa\u0107 sekurytyzacji, m.in. poprzez emisj\u0119 Collateralized Debt Obligations, za\u015b operacje mia\u0142y by\u0107 os\u0142aniane dodatkowo przez rynek instrument\u00f3w Credit Default Swaps.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Obiektywnym faktem pozostaje tak\u017ce reakcje rynk\u00f3w i instytucji finansowych na kryzys sp\u00f3\u0142ek internetowych na pocz\u0105tku XXI wieku, w efekcie czego FED konsekwentnie a\u017c do roku 2003 obni\u017ca\u0142 stopy procentowe by zach\u0119ci\u0107 do zwi\u0119kszania inwestycji \u2013 do czasu z powodzeniem, jak si\u0119 okaza\u0142o wr\u0119cz nadmiernym. Opisanym zjawiskiem sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c udzielanie kredyt\u00f3w wysokiego ryzyka (subprime) bez obowi\u0105zku przedstawiania wymaganej wcze\u015bniej dokumentacji czy dokonywania pierwszej wp\u0142aty. W mi\u0119dzyczasie polityka FED uleg\u0142a zmianie w okresie 2003 \u2013 2006, kiedy to w efekcie kilkunastu podwy\u017cek stopa procentowa z poziomu 1% si\u0119gn\u0119\u0142a 5.25%, co spowodowa\u0142o wzrost rat kredytowych i uniemo\u017cliwia\u0142o ich sp\u0142at\u0119. Pomimo tego poda\u017c kredyt\u00f3w nadal ros\u0142a, za\u015b nieruchomo\u015bci, za kt\u00f3re rat nie sp\u0142acano wraca\u0142y na rynek obni\u017caj\u0105c ceny nieruchomo\u015bci. Wywo\u0142a\u0142o to efekt ba\u0144ki, za kt\u00f3rej p\u0119kni\u0119cie, czyli pocz\u0105tek bessy uznaje si\u0119 listopad 2007 r.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Od strony finansowej mechanizm ten sprowadza\u0142 si\u0119 do udzielania kredyt\u00f3w hipotecznych klientom trudnym, kt\u00f3re to kredyty by\u0142y nast\u0119pnie pakietowane i sprzedawane jako rodzaj obligacji, czyli oprocentowane papiery warto\u015bciowe, kt\u00f3re z koli ubezpieczano na wypadek zaprzestania sp\u0142aty kredyt\u00f3w. Istotn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 systemu pozostaje zatem sekurytyzacja, czyli emisja papier\u00f3w warto\u015bciowych w oparciu (w tym przypadku udzielone kredyty i nale\u017cno\u015bci z ich tytu\u0142u), dzi\u0119ki czemu nast\u0119powa\u0107 powinno zmniejszenia si\u0119 zale\u017cno\u015bci ryzyka papier\u00f3w warto\u015bciowych od kondycji finansowej inwestuj\u0105cego. Tymczasem od po\u0142owy 2006 do lipca 2007 r. rynki odnotowa\u0142y spadek zaufania do sekurytyzowanych papier\u00f3w warto\u015bciowych, co poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 upadki kolejnych funduszy i instytucji parabankowych zajmuj\u0105cych si\u0119 sprzeda\u017c\u0105 kredyt\u00f3w wysokiego ryzyka. W czerwcu 2007 r. upad\u0142y dwa fundusze hedgingowe, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Bear Stearns. FED rozpocz\u0119\u0142a interwencj\u0119 poprzez obni\u017ck\u0119 stopy dyskontowej, a nast\u0119pnie g\u0142\u00f3wnej stopy procentowej, kt\u00f3ra do grudnia 2008 r. osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom 0%. Jednak kryzys by\u0142 ju\u017c mi\u0119dzynarodowy, czego wyrazem by\u0142 spadek p\u0142ynno\u015bci brytyjskiego banku Northern Rock, kt\u00f3ry we wrze\u015bniu 2007 r. poprosi\u0142 o podtrzymanie przez Bank Anglii. W grudniu 2007 r. FED, Europejski Bank Centralny, Bank Anglii, Bank Szwajcarii i Bank Kanady podj\u0119\u0142y pr\u00f3b\u0119 interwencji, jednak upadki parabank\u00f3w trwa\u0142y nadal.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Po ok. 300 mniejszych bankructwach \u2013 upad\u0142 wreszcie sam Bear Stearns, w efekcie czego FED zmuszona by\u0142a do przej\u0119cia JP Morgan Chale, finansuj\u0105c aktywa niskiej p\u0142ynno\u015bci, za\u015b w lipcu 2008 r rz\u0105d USA przej\u0105\u0142 kontrol\u0119 nad Fannie Mae i Freddi Mac. Bank of Amercia przej\u0105\u0142 z kolei Merrill Lynch we wrze\u015bniu 2008 r., a zaraz p\u00f3\u017aniej upad\u0142o\u015b\u0107 og\u0142osi\u0142 jednej z najstarszych i najwi\u0119kszych bank\u00f3w inwestycyjnych \u2013 Lehman Brothers. Golman Sachs i Morgan Stanley z kolei zmuszone zosta\u0142y przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w holdingi bankowe, pod bardziej restrykcyjnym (przynajmniej formalnie\u2026) nadzorem FED. Ostatecznie gwarancje rz\u0105du USA zosta\u0142y udzielone wszystkim funduszom na rynku pieni\u0119\u017cnym, jednak fala upad\u0142o\u015bci dotkn\u0119\u0142a z kolei setek funduszy hedgingowych, co z kolei uderzy\u0142o w g\u0142\u00f3wnego ich ubezpieczyciela \u2013 AIG. Kryzys nabra\u0142 charakteru \u015bwiatowego i og\u00f3lnogospodarczego, w samym 2009 r objawiaj\u0105c si\u0119 spadkiem \u015bwiatowego PKB o 2.2 %.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Rok 2009 bywa uznawany za graniczny, cho\u0107 bowiem kryzys trwa\u0142 – dosz\u0142o do wdro\u017cenia nowych mechanizm\u00f3w naprawczych (Plan Paulsena<\/strong>, dzia\u0142ania Mi\u0119dzynarodowego Funduszu Walutowego, American Recovery and Reinvestment Act, Dodd\u2013Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act i inne), co interesuje nas jednak jedynie w kontek\u015bcie zwi\u0105zk\u00f3w tych projekt\u00f3w z naukowymi dyskusjami na temat przyczyn kryzysu.<\/p>\n

     <\/p>\n

      \n
    1. Pr\u00f3by zrozumienia kryzysu<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

       <\/p>\n

      2.1. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry przewidzia\u0142 kryzys (?). Paul Krugman<\/strong><\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      Po up\u0142ywie ponad dekady popularne media lubi\u0105 wskazywa\u0107 ekonomist\u00f3w, a jeszcze ch\u0119tniej praktyk\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201eprzewidzieli kryzys<\/em>\u201d \u2013 czyli albo wcze\u015bniej ostrzegali przed mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jego wyst\u0105pienia, albo wykonuj\u0105c operacje finansowe w jego trakcie znacz\u0105co si\u0119 wzbogacili. W\u015br\u00f3d wymienianych (nies\u0142usznie) rzadziej praktyk\u00f3w rynk\u00f3w wspomnie\u0107 warto m.in. Riccarda Rebonato<\/strong> ju\u017c na pocz\u0105tku 2007 r. ostrzegaj\u0105cego przed bezkrytycznym przyjmowaniem standard\u00f3w szacowania ryzyka (Value ad Risk) jako naukowych i zabezpieczaj\u0105cych przed skutkami kryzys\u00f3w na skal\u0119, kt\u00f3ra faktycznie pojawi\u0142a si\u0119 rok p\u00f3\u017aniej. Jednak\u017ce, cho\u0107 takie g\u0142osy z pewno\u015bci\u0105 wzywa\u0142y do wi\u0119kszej staranno\u015bci w nadzorze ze strony instytucji finansowych \u2013 to jednak per saldo by\u0142y ignorowane w ich strukturach (w przypadku R. Rebonato \u2013 zachowa\u0142 si\u0119 tak np. Royal Bank of Scotland tu\u017c przed przej\u0119ciem przez Bank of England). Nie mo\u017cna jednak si\u0119 temu dziwi\u0107 w sytuacji, gdy w og\u00f3lnym szumie informacyjnym znikn\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c g\u0142osy ekonomist\u00f3w uznanych i g\u0142\u00f3wnonurtowych, jak laureat Nagrody Nobla z roku 2008 \u2013 Paul Krugman<\/strong>. I cho\u0107 on sam nie chce bynajmniej zgodzi\u0107 si\u0119 na przyszywan\u0105 mu \u0142atk\u0119 proroka, to faktem jest, \u017ce ju\u017c w 2005 r. wskazywa\u0142 on na powtarzalno\u015b\u0107 mechanizmu, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do kryzys\u00f3w w Ameryce \u0141aci\u0144skiej i Azji Wschodniej w latach 80-tych i 90-tych, a tak\u017ce do ameryka\u0144skiej minirecesji roku 2001. Jak przedstawia to A. A. Hossain<\/strong> (2019) \u2013 zauwa\u017conym ju\u017c przez P. Krugmana problemem by\u0142 zwy\u017ckuj\u0105cy po kryzysie azjatyckim przyp\u0142yw pochodz\u0105cych z tego kierunku kapita\u0142\u00f3w na rynek ameryka\u0144ski. Sam P. Krugman (2020) opisuje podstawowy b\u0142\u0105d pope\u0142niany przez ekonomist\u00f3w pierwszej dekady XXI wieku (siebie nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c) \u2013 jako bezpodstawn\u0105 wiar\u0119, \u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 pojawienia si\u0119 kryzysu na miar\u0119 tego z lat 30-tych zosta\u0142a ostatecznie wyeliminowana dzi\u0119ki pog\u0142\u0119bieniu wiedzy ekonomicznej. Po dekadzie lat 80-tych, uznawanej za dow\u00f3d na wyczerpanie si\u0119 keynesizmu powr\u00f3t staromodnej paniki bankowo-gie\u0142dowej wydawa\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie wykluczony. Tymczasem jednak \u2013 mechanizm z lat 30-tych powt\u00f3rzy\u0142 si\u0119 pod koniec lat 90-tych w Malezji, Tajlandii, Korei Po\u0142udniowej, b\u0119d\u0105c niemal ca\u0142kowicie zignorowanym przez zachodnich ekonomist\u00f3w. Zdaniem P. Krugmana by\u0142 to jednak wystarczaj\u0105cy dow\u00f3d na powr\u00f3t zjawiska, nazwanego przez niego \u201eDepression Economics<\/em>\u201d (1999). Ju\u017c w 2005 r. P Krugman najwi\u0119ksze zagro\u017cenie \u0142\u0105czy\u0142 z post\u0119puj\u0105c\u0105 deregulacj\u0105 i nadmiern\u0105 innowacyjno\u015bci\u0105 finans\u00f3w, wskazuj\u0105c jako najs\u0142abszy punkt systemu w\u0142a\u015bnie rosn\u0105c\u0105 jeszcze w\u00f3wczas ba\u0144k\u0119 mieszkaniow\u0105.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Sam zreszt\u0105 P. Krugman nie przypisywa\u0142 sobie bynajmniej autorstwa ostrze\u017ce\u0144, wskazuj\u0105c na innych autor\u00f3w, jak Paul McCulley<\/strong>, kt\u00f3rzy ju\u017c na pocz\u0105tku XXI wieku ostrzegali, \u017ce polityka FED sprzyja \u201ezast\u0105pieniu jednej ba\u0144ki przez drug\u0105\u201d \u2013 i przypomina\u0142 to w roku 2020 cytuj\u0105c w\u0142asny artyku\u0142 z roku 2005, \u201eRunning Out of Bubbles<\/em>\u201d (Krugman, 2020). – Ale nawet ja nie widzia\u0142em skali! <\/em>\u2013 przyznaje P. Krugman, jednocze\u015bnie przyznaj\u0105c, \u017ce jego rady, kierowane w stron\u0119 administracji Baracka Obamy<\/strong>, pomimo generalnej zgodno\u015bci z pogl\u0105dami cho\u0107by \u00f3wczesnego szefa FED, Bena Bernanke<\/strong> \u2013 nie zosta\u0142y w pe\u0142ni uwzgl\u0119dnione, cho\u0107 autor ostrzega\u0142, \u017ce zbyt s\u0142aby plan stymuluj\u0105cy mo\u017ce da\u0107 gorsze skutki ni\u017c ca\u0142kowite zaniechanie dzia\u0142ania<\/strong>. I \u2013 zdaniem noblisty \u2013 w\u0142a\u015bnie ta po\u0142owiczno\u015b\u0107 i op\u00f3\u017anienia w udzielaniu pomocy, zbyt kurczowe trzymanie si\u0119 sztywno\u015bci deficyt\u00f3w, mia\u0142a sw\u00f3j udzia\u0142 w og\u00f3lnej skali kryzysu. O ile wi\u0119c by\u0142 naturalnym skutkiem bezkrytycznego przyjmowania za\u0142o\u017ce\u0144 ekonomii neoklasycznej<\/strong> i przekonania, \u017ce ba\u0144ki po prostu ju\u017c nigdy nie mog\u0105 si\u0119 zdarzy\u0107 <\/em>– o tyle zakres i g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kryzysu wynika\u0142y z niedostatecznej i sp\u00f3\u017anionej reakcji rz\u0105d\u00f3w na pierwsze symptomy za\u0142amania (Krugman, 2009). Tymczasem te by\u0142y widoczne odpowiednio wcze\u015bnie i \u2013 jak przyznaje noblista \u2013 w rzeczywisto\u015bci pierwsi przewidzieli je behavioury\u015bci.<\/p>\n

       <\/p>\n

      2.2 Czynnik ludzki. Robert J. Shiller<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Najwa\u017cniejsze pytania, postawione przez Roberta J. Shillera<\/strong> sprowadzaj\u0105 si\u0119 do podkre\u015blenia dw\u00f3ch zagadnie\u0144 maj\u0105cych kluczowy wp\u0142yw na wybuch kryzysu 2007 \u2013 szczeg\u00f3\u0142owego: sk\u0105d bierze si\u0119 u ludzi przekonanie, \u017ce ceny nieruchomo\u015bci mog\u0105 jedynie rosn\u0105\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107?<\/strong> (Shiller, 2008) i og\u00f3lnego: dlaczego uznaje si\u0119, \u017ce dzia\u0142ania uczestnik\u00f3w gry ekonomicznej s\u0105 racjonalne czy przynajmniej d\u0105\u017c\u0105 do racjonalno\u015bci, cho\u0107 empiryczne badania tendencji takiej przecz\u0105?<\/strong> (Akerlof, Shiller, 2009).<\/p>\n

       <\/p>\n

      Najbardziej chyba znanym por\u00f3wnaniem, zastosowanym przez Shillera za G. Akerlefem (1997) \u2013 by\u0142a kwestia \u201elemons problem<\/em>\u201d,<\/strong> czyli celowej kapitulacji uczestnik\u00f3w rynku przed \u015bwiadomym w nim uczestnictwem w przekonaniu, \u017ce i tak nie dysponuj\u0105 oni wiedz\u0105 pozwalaj\u0105c\u0105 oceni\u0107 jako\u015b\u0107 nabywanego dobra (sk\u0105din\u0105d jest mechanizm znany tak\u017ce, a kto wie, czy nie lepiej tak\u017ce ze \u015bwiata polityki \u2013 gdzie stanowi podk\u0142adk\u0119 dla upowszechniania si\u0119 postawy alienacyjnej). Zdaniem autor\u00f3w w\u0142a\u015bnie ten dylemat psychologiczny wydawa\u0142 si\u0119 zainteresowanym rozwi\u0105zany przez sekurytyzacj\u0119, co skutecznie o\u015blepi\u0142o ich przed symptomami nadchodz\u0105cego krachu. Ten za\u015b powinien by\u0107 zupe\u0142nie oczywisty nie tylko dla ekonomist\u00f3w, ale jeszcze bardziej zrozumia\u0142y w oparciu po prostu w oparciu o naturalny i zdroworozs\u0105dkowy pogl\u0105d, \u017ce cena \u017cadnego dobra nie mo\u017ce rosn\u0105 w niesko\u0144czono\u015b\u0107<\/strong>. Tymczasem tak uczestnicy rynku, jak FED i US rz\u0105d zachowywali si\u0119, jakby taki w\u0142a\u015bnie historyczny ewenement zachodzi\u0142 na pocz\u0105tku lat 2000. Z drugiej jednak strony prawa rynku dzia\u0142a\u0142y \u2013 skoro r\u00f3s\u0142 popyt na kredytu hipoteczne wysokiego ryzyka (tak ze strony nabywc\u00f3w dom\u00f3w, jak obracaj\u0105cych sekurytyzowanymi papierami warto\u015bciowymi), to i pojawi\u0142a si\u0119 odpowiadaj\u0105ca mu poda\u017c. A nie zdarzy\u0142oby si\u0119 nic takiego \u2013 gdyby nie poluzowane ju\u017c od lat 90-tych standardy kredytowe.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Zdaniem R. Shillera najwa\u017cniejszy by\u0142 jednak sam mechanizm psychologiczny, narastaj\u0105cy w praktyce ju\u017c od czas\u00f3w Wielkiego Kryzysu, po kt\u00f3rych uznano bezwzgl\u0119dny priorytet bogacenia si\u0119 z inwestowania, co przy wcze\u015bniej opisanym zaniku mechanizm\u00f3w obronnych \u2013 stworzy\u0142o psychologiczn\u0105 pu\u0142apk\u0119<\/strong>. Pu\u0142apk\u0119, w kt\u00f3rej je\u015bli nawet sami nie mamy pewno\u015bci czy podejmowane przez decyzje ekonomiczne s\u0105 racjonalne \u2013 to jednak towarzyszy im wiara, \u017ce \u201egdzie\u015b tam<\/em>\u201d s\u0105 jacy\u015b specjali\u015bci, kt\u00f3rzy wiedz\u0105 i nie dopuszczaj\u0105 do zbyt g\u0142\u0119bokich kryzys\u00f3w. Zdaniem Akerlofa i Shillera (2009) \u2013 r\u00f3wnie\u017c i to przekonanie jest pozbawione podstaw, bowiem zar\u00f3wno szeregowi uczestnicy rynku, jak i mened\u017cerowie czy przedstawiciele instytucji finansowych nie s\u0105 i nie mog\u0105 by\u0107 wolni od czego\u015b, co jeszcze J. M. Keynes<\/strong> okre\u015bli\u0142 jako \u201eAnimal Spirits<\/em><\/strong>\u201d \u2013 czyli w\u0142a\u015bnie NIERACJONALNO\u015aCI, odruchy, emocje przy podejmowaniu decyzji finansowych. A taki jest w\u0142a\u015bnie mechanizm powstawania, a nast\u0119pnie p\u0119kania kolejnych baniek finansowych.<\/p>\n

       <\/p>\n

      2.3 Musi by\u0107 proste wyja\u015bnienie! Joseph E. Stiglitz<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Nikt chyba tak szybko nie wyodr\u0119bni\u0142 zachowa\u0144 prowadz\u0105cych do p\u0119kni\u0119cia banki mieszkaniowej i kryzysu finansowego, jak J. E. Stiglitz (2009), wskazuj\u0105cy na: wprowadzaj\u0105ce w b\u0142\u0105d informacje, konflikty interes\u00f3w w bran\u017cy finansowo-ubezpieczeniowej i ratingowej oraz systemowe zach\u0119ty do podejmowania ryzykowanych decyzji oraz zachowa\u0144 malwersacyjnych. Dla autora by\u0142y to zreszt\u0105 wszystko objawy tego samego problemu \u2013 nieumiej\u0119tno\u015bci wymodelowania systemu, obejmuj\u0105cego konieczno\u015b\u0107 zrozumienia sekurytyzacji, ekonomicznego ryzyka oraz oszacowania prawdopodobie\u0144stwa nadchodz\u0105cych zdarze\u0144. System dzia\u0142a\u0142 w asymetrii informacyjnej,<\/strong> a sekurytyzacja tylko t\u0119 tendencj\u0119 umocni\u0142a. Krytycznym punktem ca\u0142ego kryzysu, zdaniem Stiglitza \u2013 by\u0142a kwestia agenci ratingowych, nadmiernie powi\u0105zanych z reszt\u0105 bran\u017cy, w tym funduszami inwestycyjnymi, co ca\u0142y system \u201eChi\u0144skich Mur\u00f3w\u201d czyni\u0142o zupe\u0142nie fikcyjnym.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Zdaniem J.E. Stiglitza (odmiennie ni\u017c P. Krugmana) znacz\u0105cym elementem u\u0142atwiaj\u0105cym zaistnienie konfliktu interes\u00f3w stymuluj\u0105cego kryzys 2007\/2008 r. \u2013 by\u0142o zniesienie ustawy Glass-Steagall,<\/strong> co zmiot\u0142o formaln\u0105 barier\u0119 mi\u0119dzy bankowo\u015bci\u0105 inwestycj\u0105 a komercyjn\u0105, przy czym zdaniem autora by\u0142 to czynnik nie tylko formalny, ale i psychologiczny, zara\u017caj\u0105cy z natury zachowawcz\u0105 bankowo\u015b\u0107 komercyjn\u0105 bardziej spekulacyjnym i hazardowym duchem bankowo\u015bci inwestycyjnej. Jak to zgrabnie podsumowano w pewnym serialu: \u201eWcze\u015bniej mo\u017cna by\u0142o by\u0107 i Gordonem Gekko, i George\u2019m Bailey \u2013 ale nie jednocze\u015bnie!<\/em><\/strong>\u201d.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Problem ze zrozumieniem tej cz\u0119\u015bci zagadnie\u0144 wydaje si\u0119 by\u0107 zdaniem J.E. Stiglitza (2009) absolutnie kluczowy w sytuacji, gdy bieg wydarze\u0144 ekonomicznych znacznie przyspieszy\u0142 i \u201eNiebezpiecze\u0144stwa zagra\u017caj\u0105ce raz na stulecie \u2013 zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 co dziesi\u0119\u0107 lat<\/em>\u201d tak\u017ce, a mo\u017ce przede wszystkim dlatego, \u017ce zapominamy o tych poprzednich.<\/strong> Co wa\u017cne, sam ekonomista i zesp\u00f3\u0142 wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z nim autor\u00f3w z UN Commision of Financial Experts pokusi\u0142 si\u0119 o ca\u0142o\u015bciowe opracowanie kryzysu, dr\u00f3g wyj\u015bcia z niego i trwalszych zabezpiecze\u0144 przed powt\u00f3rzeniem podobnych zjawisk, co ostatecznie zosta\u0142o zapisane w formie \u201eThe Stiglitz Report<\/em>\u201d (2010). Jedn\u0105 z jego konkluzji jest odnotowanie braku skutecznych globalnych instytucji \u2013 kt\u00f3re mog\u0142yby reagowa\u0107 na globalne w swojej skali kryzysy finansowe takie, jak ten rozpocz\u0119ty w Stanach Zjednoczonych w 2007 r. Co kluczowe dla nas dzisiaj, wstrzymanie ich zapowiadanego powstania\/umocnienia po tamtej rundzie konwulsji kapitalizmu – oznacza\u0142o absolutn\u0105 nieuchronno\u015b\u0107 kryzysu, mniej wi\u0119cej w odst\u0119pie dekady, czyli akurat\u2026 teraz. Przy czym, co wydaje si\u0119 r\u00f3wnie przejrzyste \u2013 przez kryzys rozumiemy nie tyle jak\u0105\u015b faktyczn\u0105 katastrof\u0119, w ka\u017cdym razie nie z punktu widzenia g\u0142\u00f3wnych uczestnik\u00f3w rynku finansowego, ale raczej OKAZJ\u0118 do jego dalszej transformacji <\/strong>we wcze\u015bniej ustalonym i w jakim\u015b sensie nieuchronnym kierunku<\/p>\n

       <\/p>\n

      2.4 Rz\u0105du za ma\u0142o czy za du\u017co? Szko\u0142a Austriacka<\/strong><\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      Jak si\u0119 nietrudno domy\u015ble\u0107 \u2013 stanowisko zwolennik\u00f3w znacznie dalej posuni\u0119tej deregulacji rynk\u00f3w i ca\u0142kowitej nieingerencji pa\u0144stwa w procesy ekonomiczne jest kra\u0144cowo odmienne. Tak\u017ce, je\u015bli chodzi o same przyczyny kryzys. O ile wi\u0119c omawiani dot\u0105d autorzy, przy r\u00f3\u017cnym roz\u0142o\u017ceniu akcent\u00f3w \u2013 generalnie zgodzili si\u0119, \u017ce w\u015br\u00f3d przyczyn za\u0142amania by\u0142y i nadmierna deregulacja, i poluzowanie kontroli pa\u0144stwowej\/niezale\u017cnej, i objawione w takich warunkach sk\u0142onno\u015bci do nadmiernego ryzyka, przy jednoczesnym nier\u00f3wnomiernym dost\u0119pie do kluczowych informacji finansowych, lub nawet ich braku przy podejmowaniu. \u2013 To nieprawda! – odbijaj\u0105 \u201eAustriacy\u201d i win\u0105 za kryzys obci\u0105\u017caj\u0105 w\u0142a\u015bnie nadmiern\u0105 ich zdaniem ingerencj\u0119 pa\u0144stwa i to na kilku p\u0142aszczyznach. Po pierwsze zdaniem autor\u00f3w tego nurtu ju\u017c sama sytuacja na rynku mieszkaniowym\/kredyt\u00f3w mieszkaniowych \u2013 by\u0142a skutkiem polityki pa\u0144stwa <\/strong>i wywieranej przez rz\u0105d presji na zwi\u0119kszenie poda\u017cy kredyt\u00f3w hipotecznych o coraz bardziej zani\u017canych warunkach, co mia\u0142o stymulowa\u0107 i naturalny wzrost popytu na w\u0142asne domy. Same Fannie Mae (pierwotnie Federal National Mortgage Association) i Fredie Mac, wbrew P. Krugmanowi uwa\u017cane za inspirator\u00f3w ba\u0144ki mieszkaniowej (Roberts<\/strong>, 2019) \u2013 by\u0142y wszak i s\u0105 przedsi\u0119biorstwa subsydiowanymi przez rz\u0105d, wskazuje Thomas E. Woods jr.<\/strong> (2009). Zdaniem tego autora to sama FED jest \u201es\u0142oniem w salonie<\/em>\u201d, kt\u00f3rego wszyscy upieraj\u0105 si\u0119 nie widzie\u0107, a kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie odpowiada za ca\u0142y ba\u0142agan.<\/strong> Presja na udzielanie tanich kredyt\u00f3w sama wywo\u0142a\u0142a mechanizm lewarowania na nadmiern\u0105 skal\u0119, spekulacj\u0119 i wzrost zad\u0142u\u017cenia, kt\u00f3re tradycyjnie uznawane jest przez uczni\u00f3w Friedericha von Hayeka<\/strong> i Miltona Friedmana<\/strong> za zagro\u017cenie i patologi\u0119 systemu. A w\u0142a\u015bnie nadmierne lewarowanie \u2013 zdaniem \u201eAustriak\u00f3w\u201d mia\u0142o uniemo\u017cliwi\u0107 kryzysowi samoczynne roz\u0142adowanie si\u0119, na wz\u00f3r kryzysu dot-com\u00f3w z roku 2001 (Roberts, 2019)<\/p>\n

       <\/p>\n

      Cele ca\u0142ej operacji mia\u0142y by\u0107 w pierwszym rz\u0119dzie polityczne \u2013 jak upowszechnienie w\u0142asno\u015bci nieruchomo\u015bci w\u015br\u00f3d przedstawicieli mniejszo\u015bci etnicznych i rasowych<\/strong> (gorzej sytuowanych), kt\u00f3rym umo\u017cliwiono mi\u0119dzy innymi si\u0119gni\u0119cie po 100%-Loans (\u201emortages with no down paymentets<\/em>\u201d), co cechowa\u0142o tak administracj\u0119 B. Clintona<\/strong>, jak zw\u0142aszcza B. Obamy, przez co nawet 44% kredyt\u00f3w Fannie Mae mia\u0142o trafia\u0107 do rodzin nisko- i \u015brednio uposa\u017conych (Roberts, 2019). Rz\u0105d stosowa\u0142 tak\u017ce zach\u0119ty podatkowe, sk\u0142aniaj\u0105ce do si\u0119gania po kredyty hipoteczne, od kt\u00f3rych odsetki mo\u017cna by\u0142o odpisywa\u0107 od podatku dochodowego (Woods, 2009). Tak regulowany, a nie deregulowany rynek okaza\u0142 si\u0119 jednak i ma\u0142o stabilny, i ma\u0142o odporny. Gdy bowiem w latach 1998 \u2013 2006 mediana cen dom\u00f3w w USA wzros\u0142a o 150 proc., to w okresie 2006-08 spad\u0142a o 23 procent. Jednak ju\u017c niewielki spadek, o 1.4% w ci\u0105gu pierwszych miesi\u0119cy 2006 r. przerazi\u0142 kredytobiorc\u00f3w, postawi\u0142 ich przed perspektyw\u0105, w kt\u00f3rej nawet sprzeda\u017c dom\u00f3w nie pozwoli na ich sp\u0142acenie i ostatecznie dodatkowo stymulowa\u0142 panik\u0119 na rynku, a w efekcie i jego za\u0142amanie.<\/p>\n

       <\/p>\n

      To r\u00f3wnie\u017c rz\u0105d mia\u0142 odpowiada\u0107 za wzmocnienie poj\u0119cia \u201ezbyt du\u017cy by upa\u015b\u0107<\/em>\u201d<\/strong>, odnosz\u0105cego si\u0119 do instytucji finansowych uznawanych za takie, kt\u00f3rych ewentualny upadek poci\u0105ga\u0142by za sob\u0105 zbyt szerokie skutki na ca\u0142o\u015b\u0107 rynk\u00f3w, by mo\u017cna by\u0142o na to zezwoli\u0107. Nie do\u015b\u0107, \u017ce zach\u0119ca\u0142o to wi\u0119c nawet du\u017ce korporacje to podejmowania coraz wi\u0119kszego ryzyka finansowego, to jeszcze okaza\u0142o si\u0119 by\u0107 stosowane niekonsekwentnie, tylko pot\u0119guj\u0105c chaos, o czym mia\u0142y \u015bwiadczy\u0107 przypadek Lehman Brothers \u2013 bez w\u0105tpienia wielkiego, z \u0142\u0105cznych aktywach w wysoko\u015bci \u00a0$369 miliard\u00f3w i 26,000 pracownikach, kt\u00f3remu jednak upa\u015b\u0107 pozwolono. To nie deregulacja mia\u0142a wi\u0119c by\u0107 przyczyn\u0105 k\u0142opot\u00f3w, ale wtr\u0105canie si\u0119 polityk\u00f3w, a nast\u0119pnie tak\u017ce aran\u017cowane przez nich po\u015bpiesznie bailouts.<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Wprost polemizuj\u0105c m.in. z P. Krugmanem (wrzucanym do jednego worka z pogl\u0105dami nazywanymi zbiorczo, acz nie do ko\u0144ca poprawnie keynesizmem) \u2013 \u201eAustriacy\u201d powtarzaj\u0105 wi\u0119c swoje credo: \u017ce nie rz\u0105d rozwi\u0105zuje problemy finansowe, tylko sam rz\u0105d jest problemem<\/strong>. Ekonomi\u015bci tej szko\u0142y i ich sojusznicy, monetary\u015bci odmawiaj\u0105 te\u017c zasadno\u015bci pogl\u0105dom behaviouryst\u00f3w, krytykuj\u0105c skupianie si\u0119 na \u201echciwo\u015bci<\/em>\u201d czy \u201emaniac<\/em>h\u201d jako determinantach kryzysu \u2013 Thomas E. Woods jr cytuje w tym zakresie monetarystk\u0119 Ann\u0119 Schwarts<\/strong> (Woods, 2009). Winna kryzysowi by\u0142y wi\u0119c niedostateczna, a nie nadmierna deregulacja oraz ingerencje rz\u0105du, za\u015b sytuacj\u0119 dodatkowo pogorszy\u0142o wr\u0119cz szkodliwe ratowanie ludzi przed skutkami ich w\u0142asnych decyzji, co mia\u0142oby by\u0107 \u201ez\u0142e dla kapitalizmu<\/em>\u201d \u2013 jak konkluduje R. Roberts (2019).<\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      2.5 Keynes wiecznie \u017cywy<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Co ciekawe, nieco podobn\u0105 postaw\u0119 do \u201eAustriak\u00f3w\u201d \u2013 przyj\u0119li obro\u0144cy keynesismu czy raczej postkyenesizmu. Tak jak pierwsi upieraj\u0105 si\u0119, \u017ce ich pogl\u0105dy wcale nie dominowa\u0142y od lat 80-tych, kiedy to eksperci tej szko\u0142y zdobyli istotny wp\u0142yw na polityk\u0119 m.in. USA i UK, tak wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie keynesi\u015bci czy nawet ekonomi\u015bci wyro\u015bli z keynesizmu przekonuj\u0105, \u017ce r\u00f3wnie\u017c przekonanie o jego dominacji w okresie od II wojny \u015bwiatowej do lat 70-tych jest b\u0142\u0119dne, mieli\u015bmy bowiem co nawy\u017cej do czynienia z \u201epop\u0142uczynami po Keynesie<\/em><\/strong>\u201d, a nie z realnym zrozumieniem i wdra\u017caniem jego obserwacji i zalece\u0144 (Akerlof, Shiller, 2009).<\/p>\n

       <\/p>\n

      Samo zmierzenie si\u0119 z wyja\u015bnieniem kryzysu jest zreszt\u0105 dla szko\u0142y keynesowskiej wyzwaniem tym wa\u017cniejszym, \u017ce przecie\u017c to w\u0142a\u015bnie Wielki Kryzys, jego zrozumienie i skuteczna odpowied\u017a, cho\u0107 kwestionowane przez \u201eAustriak\u00f3w\u201d \u2013 ugruntowa\u0142y pozycj\u0119 samego J. M, Keynesa (Skidelsky, 2003). Wsp\u00f3\u0142czesne pytanie brzmi jednak cz\u0119\u015bciej nie tyle co zrobi\u0142by sam autor \u201eOg\u00f3lnej teorii zatrudnienia procentu i pieni\u0105dza<\/em>\u201d, tylko jakie zastosowanie mog\u0105 mie\u0107 prace jego kongenialnych interpretator\u00f3w i kontynuator\u00f3w, takich jak Hyman Minsky<\/strong>. Adaptacj\u0105 jego Financial Instability Hypothesis do wyja\u015bnienia przyczyn i przebiegu kryzysu 2007 r. zaj\u0105c si\u0119 Chris Jefferis<\/strong> (2017). Jego zdaniem ju\u017c sama istota kryzysu potwierdza prawid\u0142owo\u015b\u0107 spostrze\u017cenia H. Minisky\u2019ego o immanentnym charakterze kryzysu nadp\u0142ynno\u015bci we wsp\u00f3\u0142czesnym systemie finansowym<\/strong>, tak\u017ce, jak podnosi\u0142 te\u017c Perry Mehrling (2011) ze wzgl\u0119du na brak samego prawid\u0142owego zdefiniowania czym jest \u201ep\u0142ynno\u015b\u0107<\/em>\u201d w dominuj\u0105cej narracji monetarystycznej, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o jej ca\u0142kowitej \u015blepocie na wp\u0142yw finansowych innowacji na dynamik\u0119 tego zjawiska, co spowodowa\u0142o zignorowanie rosn\u0105cego ryzyka.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Mniej teoretyczne, a bardziej praktyczne rozwa\u017cania przedstawili z kolei J. M. Boughton, D. Lombardi<\/strong> i A. Malkin<\/strong> (2017). Wydarzenia lat 2007\/08 widz\u0105 oni w ci\u0105g\u0142o\u015bci z seri\u0105 kryzys\u00f3w z lat 1994-2002, jako wyraz nieci\u0105g\u0142o\u015bci i niekonsekwencji w procesie globalizacji ekonomicznej.<\/strong> O ile bowiem przyczyny samego za\u0142amania na rynku nieruchomo\u015bci mog\u0142y mie\u0107 charakter wewn\u0105trzameryka\u0144ski \u2013 o tyle kluczowe dla zrozumienia czemu towarzysz\u0105cy p\u0119kni\u0119ciu ba\u0144ki kryzys instytucji finansowych mia\u0142 charakter globalny jest, zdaniem autor\u00f3w, uznanie negatywnej roli absencji skutecznego \u015bwiatowego zarz\u0105dzania finansami. \u201ePrzep\u0142ywy powinny by\u0107 regulowane i kontrolowane transgranicznie<\/em>\u201d przekonuj\u0105 Boughton, Lombardi i Malkin, bowiem to w\u0142a\u015bnie brak takich rozwi\u0105za\u0144, prawdziwego odnowienia Bretton Woods \u2013 doprowadzi\u0142 do tak znacz\u0105cej skali i zakresu kryzysu. I znowu wi\u0119c \u2013 jedyn\u0105 odpowiedzi\u0105 na globalne kryzysy mia\u0142aby by\u0107 globalna kontrola , dokonuj\u0105ca si\u0119 jednak przecie\u017c w warunkach zupe\u0142nie innej r\u00f3wnowagi g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w finansowych (czy raczej jej braku) ni\u017c w roku 1944. \u201ePowr\u00f3t do systemu Bretton Woods<\/em>\u201d jest wi\u0119c bardzo zgrabnym has\u0142em, kt\u00f3re jednak nie wiadomo co w istocie mia\u0142oby dzi\u015b znaczy\u0107\u2026<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Jeszcze dalej w swych wnioskach idzie Eckhard Hein<\/strong> (2016). Zauwa\u017ca on, \u017ce popularne wyja\u015bnienie przyczyn kryzysu, wi\u0105\u017c\u0105ce go jedynie z dysproporcj\u0105 mi\u0119dzy rozwojem coraz bardziej z\u0142o\u017conych form securitiies, kt\u00f3rym nie towarzyszy\u0142 adekwatny rozw\u00f3j technik oceny i zarz\u0105dzania ryzykiem nie obejmuje szerszej perspektywy. W niej za\u015b wida\u0107, \u017ce kryzys by\u0142 wynikiem samego wzrostu kapita\u0142u finansowego i jego ekspansji na zupe\u0142nie nowe obszary, przy jednoczesnym ukierunkowaniu na generowanie zwrot\u00f3w. W dodatku procesy te stymulowa\u0107 mia\u0142a nadmiernie ekspansywna polityka monetarna US.<\/strong> W tym zakresie Hein zgadza si\u0119 nawet z bardziej konserwatywnymi autorami przyjmuj\u0105c, \u017ce polityka FED wprawdzie os\u0142ania\u0142a wcze\u015bniej skutecznie gospodark\u0119 przed mniejszymi kryzysami \u2013 w efekcie czego jednak za\u0142amanie roku 2007\/9 by\u0142o tym g\u0142\u0119bsze. Na \u015bwiatow\u0105 jego skal\u0119 wp\u0142yw za\u015b faktycznie mia\u0142a niedostateczne kontrola nad ekspansj\u0105 kapita\u0142u, w tym zw\u0142aszcza przychod\u00f3w brutto, r\u00f3wnie\u017c \u015brodkach po\u017cyczanych przez europejskie banki w US, inwestowanych nast\u0119pnie w ryzykowne instrumenty. Kolejne przyczyny kryzysu podnoszone przez badacza to nie tylko nadmierna deregulacja, ale tak\u017ce aktywne stymulowanie i lobbowanie przez sektor bankowy na rzecz polityki neoliberalnej.<\/strong> I wreszcie \u2013 co jest obserwacj\u0105 absolutnie fundamentaln\u0105 \u2013 Hein zwraca uwag\u0119 na mechanizm tyle\u017c psychologiczny, co realny. Oto stagnacja czy nawet spadek realnych dochod\u00f3w klas \u015bredniej i robotniczej nie wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z jednoczesnym nastawieniem na ci\u0105g\u0142y wzrost konsumpcji, co z kolei starano si\u0119 rekompensowa\u0107 wzrostem zad\u0142u\u017cenia gospodarstw domowych. Poniewa\u017c tendencja ta za\u0142ama\u0142a si\u0119 wraz z t\u0105pni\u0119ciem na rynku nieruchomo\u015bci \u2013 krach okaza\u0142 si\u0119 mie\u0107 charakter systemowy. Niestabilno\u015b\u0107 rynkowa \u2013 wzrosty cen wp\u0142ywaj\u0105ce na wzrost zad\u0142u\u017cenia, a wi\u0119c wzmo\u017cenie napi\u0119\u0107 finansowych \u2013 skumulowa\u0142a si\u0119 w kryzys. Szczeg\u00f3lnie radykalnie na tym tle prezentuj\u0105 si\u0119 wnioski i konkretne propozycje swego rodzaju re-regulacji, postulowanej przez autora, kt\u00f3re jednak nie nale\u017c\u0105 ju\u017c do zakresu niniejszej pracy.<\/p>\n

       <\/p>\n

      2.6 Kto jeszcze pami\u0119ta o etyce?<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Na zupe\u0142nie innej p\u0142aszczy\u017anie kryzysowi przyjrza\u0142 si\u0119 Edward J. Schoen<\/strong> (2017) badaj\u0105cy etyczne implikacje kryzysu, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 kategoriami tak utylitaryzmu, jak oraz kantowskiego kategorycznego imperatywu oraz rawlsowskiej Equal Liberty<\/em>. Autor zgadzaj\u0105c si\u0119 przedstawianymi w literaturze przedmiotu og\u00f3lnymi przyczynami kryzysu, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wymienia m.in. \u201ehaniebne praktyki bank\u00f3w<\/em>\u201d oraz \u201e\u017ca\u0142osn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 agencji ratingowych<\/em>\u201d \u2013 zwraca uwag\u0119 na sam\u0105 skala lewarowania, si\u0119gaj\u0105c\u0105 a\u017c po 40:1. Znacz\u0105ca by\u0142a te\u017c powszechno\u015b\u0107 zjawiska, wp\u0142ywaj\u0105c na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 ca\u0142ego za\u0142amania subprime mortgages, kt\u00f3re stanowi\u0142y tylko 7% w 2001 r., a ju\u017c w 2005 r. by\u0142y ju\u017c 1\/5 rynku, o warto\u015bci $1.25 tryliona (z czego kredyty \u201eno-doc<\/em>\u201d i \u201elow-doc<\/em>\u201d to ok. 9%) , a wszystko to w realiach \u201eshadow banking<\/em>\u201d (jak niedostateczn\u0105 transparentno\u015b\u0107 nieuregulowanej przez rz\u0105d cz\u0119\u015bci dzia\u0142a\u0144 sektora nazwa\u0142 ju\u017c w 2007 r. Paul McCulley<\/strong>). Cz\u0119\u015b\u0107 tych kredyt\u00f3w od razu by\u0142a okre\u015blana jako skazane na niesp\u0142acenie, co zdaniem autora poddaje w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 etyczny aspekt ca\u0142ego procederu. Z drugiej strony wp\u0142yw p\u0119kni\u0119cia ba\u0144ki mieszkaniowej na rynki finansowe zwi\u0105zany by\u0142 z mechanizmem, kt\u00f3ry Schoen kojarzy z panik\u0105 choroby w\u015bciek\u0142ych kr\u00f3w \u2013 cho\u0107 zara\u017ce\u0144 by\u0142o relatywnie ma\u0142o (podobnie jak i naprawd\u0119 z\u0142ych kredyt\u00f3w), to jednak zaufanie spad\u0142o do ca\u0142ej bran\u017cy, wi\u0119c zlikwidowa\u0107 trzeba by\u0142o ca\u0142e stada<\/strong>. Nieco podobny by\u0142 skutek panicznego rzucenia na rynek niechcianych securities.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Oczywi\u015bcie jednak Schoena szczeg\u00f3lnie interesuje spojrzenie na etyczne oceny i motywy dzia\u0142a\u0144 podmiot\u00f3w rynkowych. Wskazuje on szereg innych autor\u00f3w (Basham, Boddy, Chambers i inni) wyliczaj\u0105cych chciwo\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107 do bogactwa, oboj\u0119tno\u015b\u0107 na los innych jako moralne, charakterologiczne przyczyny kryzysu. \u00a0Wchodz\u0105c w detale, Schoen \u2013 podobnie jak inni autorzy dostrzega r\u00f3\u017cne potraktowane instytucji dotkni\u0119tych kryzysem: Bear Stearns, Fannie Mae, Feddie Mac i Lehman Brothers. Na upadek tego ostatniego wp\u0142yw mia\u0142 brak zgody podmiot\u00f3w zaanga\u017cowanych w pr\u00f3b\u0119 jego ratowania przez Treasury Secretary Henry Paulson, tj. Barclays Bank i New York Fed. Kolejnym epizodem, na kt\u00f3ry zwraca uwag\u0119 Schoen by\u0142o odkrycie przez PricewaterhouseCoopers, audytor\u00f3w AIG znacz\u0105cych brak\u00f3w w procedurach wewn\u0119trznej kontroli w tej korporacji. Dopiero coraz bardziej widoczna dzi\u0119ki temu skala problemu zmusi\u0142a rz\u0105d i instytucje finansowe do zorganizowanej akcji ratunkowej, w wyniku kt\u00f3rej ju\u017c w dob\u0119 po upadku Lehman Brothers do przej\u0119cia Merril Lynch, uratowania AIG, a nast\u0119pnie tak\u017ce przekszta\u0142cenia przy pomocy FED bank\u00f3w Morgan Stanley i Goldman Sachs. Nadal jednak nie dzia\u0142ano w pe\u0142ni konsekwentnie. Panika uderzy\u0142a Washington Mutual i Wachovia, co znowu z op\u00f3\u017anieniem wywo\u0142a\u0142o reakcj\u0119 Federal Deposit Insurance Corporation. I cho\u0107 nast\u0119pne wydarzenia, dzia\u0142ania i akty prawne nale\u017c\u0105 ju\u017c do historii \u0142agodzenia skutk\u00f3w kryzysu, to jednak dla Scheona s\u0105 r\u00f3wnie\u017c punktem wyj\u015bcia do stawiania kolejnych pyta\u0144 o etyczno\u015b\u0107 dokonywanych wybor\u00f3w, w efekcie kt\u00f3rych jedne instytucje i ich klienci mogli liczy\u0107 na ratunek rz\u0105du, a inni nie. <\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      W\u015br\u00f3d zjawisk uznanych wprost za nieetyczne Schoen wymienia tak\u017ce konflikty interes\u00f3w dotykaj\u0105ce mortgage brokers pobieraj\u0105cych wysokiego prowizje za sumprime loans; udzielanie kredyt\u00f3w z g\u00f3ry skazanych na upadek, podobnie jak form no-doc, low-doc, interest only i pick-a-pay; niedope\u0142nianie przez banki obowi\u0105zku udzielania pe\u0142nej informacji inwestorom przy sprzeda\u017cy z\u0142o\u017conych securities, konflikty interes\u00f3w wynikaj\u0105ce z wzajemnych powi\u0105za\u0144 mi\u0119dzy agencjami ratingowymi i bankami inwestycyjnymi; niedostateczny nadz\u00f3r ze strony Securities Exchange Commission; nadmierne lewarowanie, ukrywanie poziomu zad\u0142u\u017cenia bank\u00f3w za pomoc\u0105 ich structured investment vehicles<\/em> (SIV). Z drugiej jednak strony autor uznaje, z pewnymi zastrze\u017ceniami \u2013 etyczno\u015b\u0107 wybi\u00f3rczego stosowania pomocy, bo cho\u0107 jej brak dotkn\u0105\u0142 cho\u0107by pracownik\u00f3w i klient\u00f3w np. Lehman Brothers \u2013 to jednak zw\u0142aszcza w rozumieniu utylitarianizmu skutkowa\u0142o to wi\u0119kszym dobrem, czyli przyj\u0119ciem rozwi\u0105za\u0144 systemowych. Nieprzypadkowo jednak ca\u0142o\u015b\u0107 zjawiska rozpatrywanego w kategoriach moralnych \u2013 sk\u0142oni\u0142a Schoena do okre\u015blenia go kr\u00f3tko ju\u017c w tytule pracy jako \u201eerozj\u0119 etyki\u201d.<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      2.7 (Neo)Marks wiecznie \u017cywy<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Cho\u0107 mo\u017ce si\u0119 to wydawa\u0107 dziwnym \u2013 kryzys lat 2007-09 okaza\u0142 si\u0119 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c prawdziwym wyzwaniem dla wsp\u00f3\u0142czesnych marksist\u00f3w.\u00a0 Z jednej strony okoliczno\u015bci i sekwencja zdarze\u0144 zdawa\u0142y si\u0119 potwierdza\u0107 ich og\u00f3lny pogl\u0105d na nierozwi\u0105zywaln\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 sprzeczno\u015b\u0107 systemu kapitalistycznego, polegaj\u0105c\u0105 na nier\u00f3wno\u015bci dystrybucji po\u0142\u0105czonej z niewystarczaj\u0105c\u0105 si\u0142\u0105 nabywcz\u0105 biedniejszej cz\u0119\u015bci gospodarki \u2013 co jest wszak wpisane w marksistowsk\u0105 teori\u0119 cykli, w kt\u00f3rych kolejne kryzysy i za\u0142amania s\u0105 nieuniknione. Z drugiej jednak strony, niekt\u00f3re wska\u017aniki ca\u0142ej gospodarki, w tym te bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z przyczynami kryzysu, zdawa\u0142y si\u0119 wykracza\u0107 poza wzorzec marksistowski, zgodnie z kt\u00f3rym kolejne wzrosty i za\u0142amania powinny nast\u0119powa\u0107 w coraz kr\u00f3tszych odst\u0119pach czasu.<\/p>\n

       <\/p>\n

      Oczywi\u015bcie, sami marksi\u015bci twierdz\u0105 jednak, \u017ce najwa\u017cniejszym czynnikiem zauwa\u017conym ju\u017c przez ich patrona pozostaje niestabilno\u015b\u0107 rynk\u00f3w finansowych, wci\u0105\u017c spowodowana niedostatecznym wnoszeniem warto\u015bci realnej w wykonaniu finansowej cz\u0119\u015b\u0107 gospodarki, zwanej \u201ekapita\u0142em fikcyjnym<\/em>\u201d (Taques, de Souza i Alencar 2017). Dlatego kluczow\u0105 przyczyn\u0105 kryzysu pozostaje finansjalizacja gospodarki,<\/u> rozumiana jako pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 oderwanie od proces\u00f3w produkcyjnych. <\/strong>Tak wi\u0119c wzrost oczekiwany przez Marksa ma miejsce – ale tylko po stronie \u201ekapita\u0142u fikcyjnego<\/em>\u201d, kt\u00f3ry z kolei jedynie dalej zwi\u0119ksza dysproporcje przy braku proporcjonalnego wzrostu produkcji i dochodu. Tymczasem, poniewa\u017c nie mo\u017ce by\u0107 mowy o faktycznym rozdzieleniu proces\u00f3w produkcyjnych i cyrkulacyjnych, zatem kryzys finansowy musia\u0142 wp\u0142yn\u0105\u0107 r\u00f3wnie\u017c na sfer\u0119 ekonomii uznawan\u0105 przez t\u0119 szko\u0142\u0119 za realn\u0105, czyli ceny nieruchomo\u015bci. Innym wreszcie elementem powoduj\u0105cym nieuchronno\u015b\u0107 kryzysu by\u0142y problemy z utrzymuj\u0105c\u0105 si\u0119 tendencj\u0105 do wzrostu stopy warto\u015bci dodanej, przy jednoczesnym sta\u0142ym zwi\u0119kszaniu udzia\u0142u pracy nieproduktywnej, co z kolei obni\u017cy\u0142o rentowno\u015b\u0107, a to zn\u00f3w zwrotnie wp\u0142yn\u0119\u0142o na post\u0119puj\u0105c\u0105 finansjalizacj\u0119 gospodarki, w sytuacji, gdy nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o uzyska\u0107 oczekiwanych zysk\u00f3w z realnej ekonomii, na co s\u0142usznie zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Maniatis (2012).<\/p>\n

       <\/p>\n

      Co wa\u017cne \u2013 w\u0142a\u015bnie powt\u00f3rzenie tego opisanego przez marksist\u00f3w cyklu obserwujemy obecnie i to na skal\u0119 powszechn\u0105, niejako prze\u0107wiczon\u0105 przy okazji zdarze\u0144 sprzed dekady. R\u00f3wnie oczywisty wydaje si\u0119 wi\u0119c ich skutek \u2013 przyspieszenie i wzmo\u017cenie finansjalizacji ju\u017c w spos\u00f3b skokowy, przy ca\u0142kowitym niemal pogr\u0105\u017ceniu produktywno\u015bci oraz skanalizowaniu i hydraulicznej regulacji konsumpcji<\/p>\n

       <\/p>\n

      Pr\u00f3by wyja\u015bnie\u0144 marksistowskich wzbudzi\u0142y jednak zastrze\u017cenia keynesist\u00f3w wskazuj\u0105ce, \u017ce Marks pisa\u0142 w realiach znacznie bardziej wolnorynkowego kapitalizmu, a zatem nie wszystkie jego obserwacje mo\u017cna odnie\u015b\u0107 do wsp\u00f3\u0142czesnej gospodarki konkurencji monopolistycznej – co podkre\u015bla\u0142 Sardoni (2015). Wed\u0142ug ortodoksyjnego marksizmu g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em kryzysu mia\u0142a by\u0107 nadprodukcja, kt\u00f3ra jednak nie wyst\u0105pi\u0142a w opisanej formie. W istocie kompromis w analizie jest mo\u017cliwy, je\u015bli rozumie si\u0119 przede wszystkim d\u0142u\u017csz\u0105 perspektyw\u0119 bie\u017c\u0105cych wydarze\u0144 gospodarczych (tak\u0105 sam\u0105 dla kryzys\u00f3w i kolejnych okres\u00f3w recesji). Wymaga to jednak wprowadzenia jako p\u0142aszczyzny \u0142\u0105cz\u0105cej dwie wielkie szko\u0142y ekonomii pogl\u0105d\u00f3w poprzedzaj\u0105cego, a nast\u0119pnie rozwijaj\u0105cego my\u015bl Keynesa Micha\u0142a Kaleckiego, w tym zw\u0142aszcza jego koncepcji niedostatecznego popytu zagregowanego<\/strong>. Do prawid\u0142owego diagnozowania sytuacji niezb\u0119dny bowiem okazuje si\u0119 zar\u00f3wno neo-marksistowski nacisk na rozwarstwienie i nier\u00f3wnoprawno\u015b\u0107 sektor\u00f3w, jak i oparta o M. Kaleckiego krytyka przyj\u0119tych ju\u017c po 2007 r. program\u00f3w rzekomo tylko pomocowych, a w istocie umacniaj\u0105cych\u2026 przyczyny i g\u0142\u00f3wnych autor\u00f3w kryzysu odpowiedzialnych za jego powstania, a tak\u017ce obecny nawr\u00f3t pod postaci\u0105 tak zwanego ratowania \u015bwiatowej gospodarki przed skutkami pandemii.<\/em><\/p>\n

       <\/p>\n

      III. Koniec ekonomii zamiast ko\u0144ca historii?<\/strong><\/p>\n

       <\/p>\n

      Ani skala, ani zakres, ani trwanie kryzysu, ani nawet przydawane mu zgodnie przez wszystkich ekonomist\u00f3w znacznie – nie doprowadzi\u0142y w najmniejszym nawet stopniu do uzgodnienia przez nich stanowisk odno\u015bnie jego przyczyn, a zatem i dr\u00f3g wyj\u015bcia i \u015brodk\u00f3w zaradczych na przysz\u0142o\u015b\u0107. Nie uleg\u0142y bowiem zmianie paradygmaty g\u0142\u00f3wnych szk\u00f3\u0142 ekonomicznych \u2013 ani nie zosta\u0142 w \u017caden spos\u00f3b rozstrzygni\u0119ty ich fundamentalny sp\u00f3r odno\u015bnie roli pa\u0144stwa w gospodarce. Nadal r\u00f3wnie uprawnione mia\u0142o by\u0107 obci\u0105\u017canie odpowiedzialno\u015bci\u0105 za kryzys nadmiernej deregulacji i braku odpowiednich dzia\u0142a\u0144 ochronny ze strony pa\u0144stwa \u2013 a z drugiej strony podnoszenie, \u017ce zawini\u0142a deregulacja niedostateczna i niedoskona\u0142a, przy nadmiernym wp\u0142ywie pa\u0144stwa na decyzje podmiot\u00f3w ekonomicznych. R\u00f3wnie nierozstrzygni\u0119ty pozostaje dylemat czy post\u0119powanie ludzi i ich kreacji mo\u017ce i powinno by\u0107 oceniane w kategoriach etycznych, czy po prostu przyjmowane do wiadomo\u015bci i absorbowane w obr\u0119b rozszerzone analizy ryzyka (czy raczej w kategoriach ekonomicznych \u2013 niepewno\u015bci).<\/p>\n

       <\/p>\n

      Niezale\u017cnie od tego jednak czy efektywniejszy jest aparat poj\u0119ciowy uczni\u00f3w von Hayeka, Minsky\u2019ego czy Marksa, bior\u0105c pod uwag\u0119 m.in. pewn\u0105 sta\u0142o\u015b\u0107 cech ludzkich charakter\u00f3w i umys\u0142\u00f3w i pomimo tego, \u017ce kryzys lat 2007-09 teoretycznie nauczy\u0142 nas wi\u0119cej o technikach wsp\u00f3\u0142czesnych rynk\u00f3w finansowych \u2013 okazali\u015bmy si\u0119 ca\u0142kowicie nieprzygotowani na znalezienie si\u0119 w kolejnym punkcie krytyczny<\/strong>m. Ekonomiczny i systemowo finansowy aspekt pandemii koronawirusa niemal od razu sta\u0142y si\u0119 przedmiotem bada\u0144, cho\u0107 oczywi\u015bcie najch\u0119tniej pisze si\u0119 nie tylko analizy, ale i prognozy zdarze\u0144, kt\u00f3re ju\u017c nast\u0105pi\u0142y, nie za\u015b trwaj\u0105cych i naprawd\u0119 trudnych do odgadni\u0119cia. Na dzi\u015b mo\u017cna co najwy\u017cej postawi\u0107 robocz\u0105 hipotez\u0119, \u017ce mamy do czynienia z doko\u0144czeniem proces\u00f3w eskalowanych przed trzynastu laty, za\u015b ewolucja \u015bwiatowego systemu kapitalistycznego znacznie przyspieszy\u0142a, tym mocniej kontrastuj\u0105c z powszechnie odczuwanym, odg\u00f3rnie wymuszonym zastojem. Badania nad d\u0142ugofalowymi skutkami rzecz jasna b\u0119d\u0105 trwa\u0142y, ekonomia, rozumiana jako nauka odtw\u00f3rcza i recenzyjna \u017cadn\u0105 miar\u0105 si\u0119 nie sko\u0144czy. Ju\u017c jednak o przedmiocie jej bada\u0144: ekonomii jako \u017cywej materii i formie tej cz\u0119\u015bci stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich – z tak\u0105 sam\u0105 pewno\u015bci\u0105 powiedzie\u0107 tego nie spos\u00f3b\u2026<\/p>\n

       <\/p>\n

      Konrad R\u0119kas<\/strong><\/p>\n

      ———————————–<\/strong><\/p>\n

      Przypisy<\/strong><\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      AKERLOF, G. A., 1970. The Market for \u201cLemons\u201d: Quality Uncertainty and the Market Mechanism. Oxford: The Quarterly Journal of Economics<\/em>, 84(3), pp. 488-500.<\/p>\n

      AKERLOF, G. A. and SHILLER, R. J., 2009.\u00a0Animal Spirits: How Human Psychology Drives the Economy, and Why It Matters for Global Capitalism. <\/em>Princeton, NJ: Princeton\u00a0University Press.<\/p>\n

      ARESTIS, P., 2016. Main and Contributory Causes of the Recent Financial Crisis and Economic Policy Implications. In: P. ARESTIS and M. Sawyer, eds. Emerging Economies During and After the Great Recession<\/em>. London: International Papers in Political Economy Series. pp. 1-36.<\/p>\n

      AUTHERS, J., 2010. The Fearful Rise of Markets. A Short View of Global Bubbles and Synchronised Meltdowns. <\/em>Harlow: Pearson Education Limited.<\/p>\n

      BOUGHTON, J. M., LOMBARDI, D., MALKIN, A., 2017. The Limits of Global Economic Governance after the 2007\u201309. International Financial Crisis. Global Policy,<\/em> 8(4), pp. 30-41.<\/p>\n

      BRUNI, L. and SUGDEN, R., 2007. The Road not Taken: How Psychology was Removed from Economics, and How it Might be Brought Back. The Economic Journal,<\/em> 117(516), pp.\u00a0146-173.<\/p>\n

      CLAESSENS, S., DELL\u2019ARICCIA, G., IGAN, D. and LAEVEN, L., 2010. Lessons and Policy Implications from the Global Financial Crises. IMF Working Paper, <\/em>44.<\/p>\n

      COLANDER, D., GOLDBERG, M., HAAS, A. et al., 2009. The Financial Crises and the Systematic Failure of the Economics Profession. Critical Review<\/em>, 21(2), pp. 249-267.<\/p>\n

      COYLE, D., 2007. Soulful Science. What Economists Really Do and Why IT Matters. <\/em>Princeton, NJ: Princeton\u00a0University Press.<\/p>\n

      GRIFFITH-JONES, S., OCAMPO, J. A. and STIGLITZ, J. E., 2012. Time for a visible hand-lessons from the 2008 world financial crisis. Journal of evolutionary economics, <\/em>22(2), pp.\u00a0401-406<\/p>\n

      HARDT, \u0141., 2010. Criticizing the Critique. Some Methodological Insights into the Debate on the State of Economic Theory in the Face of the Post 2008 Crises. Bank i Kredyt<\/em>, 41(4), pp.\u00a07-22.<\/p>\n

      HEIN, E., 2016. Causes and consequences of the financial crisis and the implications for a more resilient financial and economic system.<\/em> [online] Berlin: Hochschule f\u00fcr Wirtschaft und Recht Institute for International Political Economy (IPE). Available from: http:\/\/hdl.handle.net\/10419\/128497<\/a> [Accessed 10 April 2020].<\/p>\n

      HOSSAIN, A. A., 2019. U.S. Monetary Policy and its Role in the Global Financial Crisis: An Assessment after Ten Years. Journal of Business and Economic Analysis<\/em>, 2(1), pp. 1-18.<\/p>\n

      KRUGMAN, P., 2020. Arguing with Zombies. Economics, Politics, and the Fight for a Better Future. <\/em>New York, NY: W. W. Norton & Company.<\/p>\n

      KRUGMAN, P., 1999. The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008. <\/em>New\u00a0York, NY: W. W. Norton & Company.<\/p>\n

      LAEVEN, L. and VALENCIA F., 2010. Resolution of Banking Crises: The Good, the Bad, and the Ugly. IMF Working Paper<\/em>, 146.<\/p>\n

      LAWSON, T., 2009. The Current Economic Crises: Its Nature and the Course of Academic Economics. Cambridge Journal of Economics<\/em>, 33(4), pp. 759\u2013777.<\/p>\n

      MANIATIS, T.,\u00a02012.\u00a0Marxist Theories of Crisis and the Current Economic Crisis, Forum\u00a0for Social Economics<\/em>, 1(41), pp. 6-29.<\/p>\n

      MASON, P., 2009. Meltdown. The End of the Age of Greed. <\/em>London: Verso.<\/p>\n

      MEHRLING, P., 2011. The New Lombard Street: How the Fed Became the Dealer of Last Resort. <\/em>Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n

      REBONATO, R., 2007. Plight of the Fortune Tellers: Why We Need to Manage Financial Risk Differently. <\/em>Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n

      ROBERTS, R., 2019. Gambling with Other People\u2019s Money. How Perverse Incentives Caused the Financial Crisis. <\/em>Stanford, CA: Hoover Institution Press.<\/p>\n

      SARDONI, C., 2015. Is a Marxist explanation of the current crisis possible? Review\u00a0of\u00a0Keynesian Economics, <\/em>3(2), pp 143-157.<\/p>\n

      SCHOEN, E. J., 2017. The 2007\u20132009 Financial Crisis: An Erosion of Ethics: A Case Study. Journal of business ethics<\/em>, 146(4), pp.805-830.<\/p>\n

      SHILLER, R. J., 2012. The Subprime Solution. How Today\u2019s Global Financial Crisis Happened and What to Do about It. <\/em>5th ed. Princeton, NJ: Princeton University Press.<\/p>\n

      SKIDELSKY, R., 2004. John Maynard Keynes: 1883-1946: Economist, Philosopher, Statesman. <\/em>2nd ed. London: Pan Macmilan Ltd.<\/p>\n

      STIGLITZ, J. E., 2009. The Financial Crisis of 2007\/2008 and its Macroeconomic Consequences. <\/em>[online] New York, NY: Initiative for Policy Dialogue Working Paper Series. Available from: https:\/\/api.semanticscholar.org\/CorpusID:166835774 [Accessed\u00a09\u00a0April\u00a02020].<\/p>\n

      STIGLITZ, J. E. et al., 2010. The Stiglitz Report. Reforming the International Monetary and Financial Systems in the Wake of the Global Crisis. <\/em>New York, NY: The New Press.<\/p>\n

      TAQUES, F.H., DE SOUZA, H.P.B. and ALENCAR, D.A., 2017. The 2007-08 Financial Crisis from a Marxist View. Modern Economy<\/em>, 8, pp. 1069-1081.<\/p>\n

      TAYLOR, J., B., 2009. Getting Off Track. How Government Actions and Interventions Caused, Prolonged, and Worsened the Financial Crises. <\/em>Stanford, CA: Hoover Institution Press.<\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Rok 2020 mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 prze\u0142omowy dla dziej\u00f3w cywilizacji \u2013 w ka\u017cdym razie takiej, jak\u0105 j\u0105 znamy. Bez wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci zostanie te\u017c dopisany do czarnej […]<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":38587,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[22],"tags":[255,428,5156,6271,2545,6216],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/347694_r2_940.jpg?fit=940%2C516&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-a2m","jetpack-related-posts":[{"id":36698,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=36698","url_meta":{"origin":38586,"position":0},"title":"Eugeniusz Onufryjuk: Polski przemys\u0142 w polskich r\u0119kach","date":"30 kwietnia 2020","format":false,"excerpt":"Panuj\u0105ca obecnie pandemia koronawirusa pokazuje nam, \u017ce projekt globalnej wioski, g\u0142oszony przez liberalnych demagog\u00f3w, okaza\u0142 si\u0119 u\u0142ud\u0105 \u2013 wystarczy\u0142 jeden powa\u017cniejszy kryzys, by ludzie w\u00a0obawie o swoje \u017cycie dobrowolnie pozamykali si\u0119 w domach, a pa\u0144stwa zamkn\u0119\u0142y swoje granice dla przyjezdnych, \u0142ami\u0105c jedno z tzw. \u201epraw cz\u0142owieka\u201d, czyli prawo do przemieszczania\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/produkcja_stali3_99981.jpg?fit=1200%2C763&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":24968,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=24968","url_meta":{"origin":38586,"position":1},"title":"Polska: Prawicowa rewolucja m\u0142odych","date":"8 kwietnia 2016","format":false,"excerpt":"Od Redakcji:\u00a0Polecamy uwadze Czytelnik\u00f3w kr\u00f3tki, ale interesuj\u0105cy wywiad o socjologii polskiej polityki, przeprowadzony przez dziennik \"Rzeczpospolita\" z profesorem Henrykiem Doma\u0144skim\u00a0z Polskiej Akademii Nauk. \"Rzeczpospolita\":\u00a0Badania pokazuj\u0105, \u017ce m\u0142odzi Polacy w wieku 18\u201324 lat s\u0105 najbardziej niech\u0119tni imigrantom, a zarazem najmocniej popieraj\u0105 ca\u0142kowity zakaz aborcji. Henryk Doma\u0144ski:\u00a0To jest zupe\u0142nie sprzeczne z prawid\u0142owo\u015bciami\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"11l092","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/11l092.jpeg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":28665,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=28665","url_meta":{"origin":38586,"position":2},"title":"USA: „R\u00f3wnouprawnienie” w armii w praktyce","date":"10 marca 2017","format":false,"excerpt":"Ameryka\u0144scy \u017co\u0142nierze z Korpusu Piechoty Morskiej, tzw. marines, dzielili si\u0119 nagimi zdj\u0119ciami swoich kole\u017canek poprzez tajn\u0105 grup\u0119 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w jednym z medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o ok. 30 tysi\u0119cy czynnych \u017co\u0142nierzy i weteran\u00f3w tej formacji. W \u015brod\u0119 dwie kobiety z Korpusu - w tym jedna w czynnej s\u0142u\u017cbie - wypowiedzia\u0142y\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/nintchdbpict000307582938.jpg?fit=960%2C631&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":30852,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=30852","url_meta":{"origin":38586,"position":3},"title":"Ukraina: Konflikt wewn\u0119trzny nasila si\u0119","date":"17 wrze\u015bnia 2017","format":false,"excerpt":"Sytuacja na Ukrainie wydaje si\u0119 zaostrza\u0107. Niedawno informowali\u015bmy o g\u0142o\u015bnym przedarciu si\u0119 \u201ewygna\u0144ca politycznego\u201d Michai\u0142a Saakaszwiliego do Lwowa, pomimo ci\u0105\u017c\u0105cego na nim zakazu wjazdu na ukrai\u0144skie terytorium. Czyn ten jakkolwiek zuchwa\u0142y, nie spotka\u0142 si\u0119 praktycznie z \u017cadn\u0105 reakcj\u0105 w\u0142adz w Kijowie. Teraz ukrai\u0144ska prokuratora zapewni\u0142a wr\u0119cz o tym, \u017ce gruzi\u0144ski\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/Poroszenko-Saakaszwili.jpeg?fit=691%2C356&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":39180,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=39180","url_meta":{"origin":38586,"position":4},"title":"Konrad R\u0119kas: Kazachski Majdan \u2013 okr\u0105\u017canie Chin?","date":"7 stycznia 2022","format":false,"excerpt":"Kazachowie byli liderami eurazjatyzmu. Tyle, \u017ce ci\u0119\u017cko robi\u0107 eurazjatyzm bez Rosji, a Moskwa jak zwykle dawa\u0142a si\u0119 od integracji Kontynentu odci\u0105ga\u0107 jakimi\u015b europejskimi pierdu\u0142ami. Astana (Nur-Su\u0142tan) zacz\u0119\u0142a wi\u0119c bawi\u0107 si\u0119 w wielowektorowo\u015b\u0107, a to si\u0119 dla kraj\u00f3w Wschodu zawsze \u017ale ko\u0144czy. I Janukowycz, i nawet Ba\u0107ka mogliby o tym E\u0142basemu\u2026","rel":"","context":"In "Polityka"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/2022-01-06T024947Z_1_OVFT3QQM9_RTRMADC_0_KAZAKHSTAN-PROTESTS-ROUGH-CUT.jpg?fit=960%2C540&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":31007,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=31007","url_meta":{"origin":38586,"position":5},"title":"Syria: Kontratak ISIS zadaje ci\u0119\u017ckie straty Kurdom i si\u0142om rz\u0105dowym","date":"28 wrze\u015bnia 2017","format":false,"excerpt":"Po przej\u015bciowej utracie kontroli nad As-Suwar (ok. 50 km na wsch\u00f3d od Deir Ezzor), dzihady\u015bci ISIS wyprowadzili pot\u0119\u017cne kontruderzenie, wypieraj\u0105c dzi\u015b z miasta Syryjskie Si\u0142y Demokratyczne (SDF). Tym samym kurdyjska ofensywa w dolinie rzeki Chabur zosta\u0142a przynajmniej czasowo zatrzymana. R\u00f3wnie nieprzyjemne zaskoczenie spotka\u0142o tak\u017ce oddzia\u0142y Syryjskiej Armii Arabskiej w mie\u015bcie\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/1414683957619_wps_7_ISIS_fighters.jpg?fit=634%2C396&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38586"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38586"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38586\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38588,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38586\/revisions\/38588"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38587"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38586"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38586"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38586"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}