Zamordowanie przez jankes\u00f3w w Bagdadzie 3. stycznia 2020 r. ira\u0144skiego genera\u0142a Kasema Sulejmaniego i komendanta irackiej milicji szyickiej Kataib Hezbollah, Abu-Mahdiego al-Mohandesa, a tak\u017ce b\u0119d\u0105cy nast\u0119pstwem tych zamach\u00f3w gwa\u0142towny wzrost napi\u0119cia w stosunkach Waszyngtonu z Teheranem, po raz kolejny zwr\u00f3ci\u0142y uwag\u0119 \u015bwiata na Iran.<\/p>\n
\n
Naturalna skalna twierdza<\/strong><\/p>\n \n Jest on najwi\u0119kszym i najludniejszym pa\u0144stwem regionu<\/strong>; liczy sobie 1 648 tys. km\u00b2 powierzchni co daje mu 19. pod tym wzgl\u0119dem miejsce na \u015bwiecie, oraz 83 mln. mieszka\u0144c\u00f3w co daje z kolei 17. pozycj\u0119 na \u015bwiecie.[1]<\/a> Dla por\u00f3wnania: s\u0105siedni Irak liczy sobie zaledwie 438 tys. km \u00b2 powierzchni i 40 mln. mieszka\u0144c\u00f3w[2]<\/a>, natomiast po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d Afganistan \u2013 652 tys. km \u00b2 i 34 mln. mieszka\u0144c\u00f3w. Powierzchnia Iranu stanowi zatem p\u00f3\u0142torakrotno\u015b\u0107 po\u0142\u0105czonych powierzchni Iraku i Afganistanu, a jego populacja jest liczniejsza ni\u017c zsumowane populacje obydwu jego mniejszych s\u0105siad\u00f3w. Gdyby map\u0119 Iranu na\u0142o\u017cy\u0107 na map\u0119 Europy, by\u0142by on wi\u0119kszy ni\u017c ca\u0142a Europa Zachodnia: P\u00f3\u0142wysep Iberyjski, Francja, Beneluks i Niemcy[3]<\/a>.<\/p>\n \n Drug\u0105 cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tego pa\u0144stwa s\u0105 naturalne granice geopolityczne<\/strong>: od zachodu jest to pasmo g\u00f3r Zagros \u2013 z\u0142o\u017cone z wielu r\u00f3wnoleg\u0142ych pasm, rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 na d\u0142ugo\u015bci 1600 km. i \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy z G\u00f3rami Kurdyjskimi i Taurusem Arme\u0144skim; na p\u00f3\u0142nocy to pasmo Elbursu; na granicy z Nizin\u0105 Tura\u0144sk\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym wschodzie to stanowi\u0105cy cz\u0119\u015b\u0107 G\u00f3r Turkme\u0144sko-Chorosa\u0144skich \u0142a\u0144cuch Kopet-Dag; przy granicy z Afganistanem liczne pasma G\u00f3r \u015arodkowoafga\u0144skich zbiegaj\u0105cych si\u0119 na wsch\u00f3d ku Hindukuszowi; na po\u0142udniu biegn\u0105ce niemal po\u0142udnikowo G\u00f3ry Sulejma\u0144skie; nad wybrze\u017cem Zatoki Oma\u0144skiej niezbyt wysokie (do 2500 m.) G\u00f3ry Mekran[4]<\/a>. Wszystkie te pasma tworz\u0105 naturaln\u0105 skaln\u0105 twierdz\u0119, niezwykle trudn\u0105 do podbicia z zewn\u0105trz.<\/p>\n \n Ca\u0142kowita d\u0142ugo\u015b\u0107 granic Iranu wynosi 8640 km, przy czym 566 km. przypada na naturalnie ufortyfikowan\u0105 przez g\u00f3ry granic\u0119 z Turcj\u0105, 756 km. na podobnie zabezpieczon\u0105 granic\u0119 z Azerbejd\u017canem, 45 km. za\u015b na granic\u0119 z Armeni\u0105[5]<\/a>. Ekspansja Iranu ku p\u00f3\u0142nocnemu zachodowi napotyka zatem nie tylko wzgl\u0119dne przeszkody polityczne w postaci o\u015brodk\u00f3w si\u0142y tureckiego i rosyjskiego, lecz tak\u017ce obiektywne przeszkody geograficzne i klimatyczne<\/strong> w postaci trudnych do sforsowania pasm g\u00f3rskich. Licz\u0105ca sobie 1190 km. d\u0142ugo\u015bci granica z Turkmenistanem kryje po drugiej stronie ja\u0142ow\u0105 piaszczyst\u0105 Pustyni\u0119 Kara-kum. Na d\u0142ugo\u015bci w sumie 1843, 9 km. rozpo\u015bcieraj\u0105 si\u0119 granice Iranu z Afganistanem i Pakistanem; w tym przypadku do ekspansji z kt\u00f3rejkolwiek strony zniech\u0119ca zar\u00f3wno rze\u017aba terenu, jak i ja\u0142owo\u015b\u0107 ziem po obydwu stronach granicy.<\/p>\n \n P\u00f3\u0142nocna granica morska<\/strong> Iranu wynosi 843 km d\u0142ugo\u015bci i obejmuje wybrze\u017ce Morza Kaspijskiego, od kt\u00f3rego G\u00f3ry Elburs oddziela w\u0105ska Nizina Nadkaspijska (to ukszta\u0142towanie powierzchni wykorzysta\u0142a w XVIII w. Rosja, na lata 1723-1732 przej\u015bciowo opanowuj\u0105c perskie prowincje Mazanderan i Astrabad[6]<\/a>). Po\u0142udniowa linia wybrze\u017ca wynosi 2106 km. d\u0142ugo\u015bci i rozci\u0105ga si\u0119 nad Zatok\u0105 Persk\u0105 i Zatok\u0105 Oma\u0144sk\u0105 oraz Cie\u015bnin\u0105 Ormuz. W przew\u0119\u017ceniu tej ostatniej znajduje si\u0119 najwa\u017cniejszy port Iranu w mie\u015bcie Bandar Abbas<\/strong>. Jest to punkt wra\u017cliwy strategicznie, nie maj\u0105c za\u015b innych znacz\u0105cych port\u00f3w, Iran nie mo\u017ce aspirowa\u0107 do roli mocarstwa morskiego, pozostaj\u0105c przede wszystkim pot\u0119g\u0105 l\u0105dow\u0105<\/strong>.<\/p>\n \n Granica iracko-ira\u0144ska<\/strong><\/p>\n \n Najkorzystniejsze warunki geopolityczne dla ekspansji Iranu stwarza licz\u0105ca sobie 1608 km. d\u0142ugo\u015bci granica tego pa\u0144stwa z Irakiem<\/strong>. Wspomniane wy\u017cej G\u00f3ry Kurdyjskie zanikaj\u0105 po irackiej stronie granicy na po\u0142udnie od irackiego Kurdystanu. Po stronie ira\u0144skiej wznosi si\u0119 spe\u0142niaj\u0105ce rol\u0119 muru obronnego pasmo Zagros (ponad 4000 m. n.p.m.), natomiast po stronie irackiej rozpo\u015bciera si\u0119 p\u0142aska i \u017cyzna Nizina Mezopotamska. \u0141\u0105cz\u0105c w\u0142asny potencja\u0142 ludno\u015bciowy z potencja\u0142em gospodarczym Niziny Mezopotamskiej, w warunkach znacznej przewagi terytorialnej i ludno\u015bciowej w\u0142asnego kraju nad Irakiem, Iran jest w stanie osi\u0105gn\u0105\u0107 pozycj\u0119 mocarstwa. Przebieg wojny iracko-ira\u0144skiej z lat 1980-1988 wskazuje, \u017ce nawet przy przewadze technicznej i lepszym zorganizowaniu mieszka\u0144c\u00f3w nizin, pr\u00f3by atakowania okolonej pasmami g\u00f3rskimi naturalnej ira\u0144skiej twierdzy okazuj\u0105 si\u0119 dla nich zbyt trudne.<\/p>\n \n Korzenie konfliktu<\/strong> iracko-ira\u0144skiego si\u0119gaj\u0105 odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, gdy w 1847 r. w spos\u00f3b do\u015b\u0107 niedok\u0142adny wytyczona zosta\u0142a l\u0105dowa granica oddzielaj\u0105ca p\u00f3\u017aniej obydwa pa\u0144stwa. W latach ’50 i ’60 XX wieku przedmiotem sporu by\u0142o kotwicowisko Choramszahr i wyspa Abadan, do kt\u00f3rych pretensje zg\u0142asza\u0142a strona iracka, \u017c\u0105daj\u0105c by statki ira\u0144skie by\u0142y wyprowadzane przez irackich pilot\u00f3w. W kwietniu 1969 r. Bagdad og\u0142osi\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bcicielem rzeki Szatt al-Arab i zabroni\u0142 wp\u0142ywania tam obcym statkom. Deklaracji tej nie przyj\u0105\u0142 Iran, kt\u00f3ry dla os\u0142ony w\u0142asnych statk\u00f3w wysy\u0142a\u0142 okr\u0119ty wojenne. Sp\u00f3r czasowo za\u0142agodzi\u0142o kompromisowe porozumienie w Algierze w 1975 r., powr\u00f3ci\u0142 jednak w lipcu 1980 r., gdy Bagdad za\u017c\u0105da\u0142 od strony ira\u0144skiej przekazania mu spornych terytori\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b ropono\u015bnych teren\u00f3w przyznanych w Algierze Irakowi, wci\u0105\u017c jednak administrowanych przez Iran.<\/p>\n \n Plany operacyjne<\/strong> armii irackiej w rozpocz\u0119tej 22. wrze\u015bnia 1980 r. atakiem lotniczym Iraku na pozycje ira\u0144skie wojnie z tym pa\u0144stwem zak\u0142ada\u0142y zniszczenie przez Irak w ci\u0105gu 10-14 dni armii ira\u0144skiej oraz opanowanie spornych teren\u00f3w w Chuzestanie i cz\u0119\u015bci prowincji Ilam, po czym Teheranowi planowano zaoferowa\u0107 rozmowy pokojowe w toku kt\u00f3rych miano wynegocjowa\u0107 korzystny dla Iraku traktat pokojowy. Celem lotnictwa irackiego<\/strong> w pierwszych tygodniach wojny by\u0142o zdobycie panowania w powietrzu, zniszczenie ira\u0144skich baz lotniczych, zbombardowanie rejon\u00f3w dyslokacji ira\u0144skich wojsk l\u0105dowych, a tak\u017ce zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych w Teheranie, Abadanie, Kermanszah i Isfahanie oraz urz\u0105dze\u0144 wydobywczych i przepompowni na wyspie Chark. Pomimo wykonywania dziennie do ko\u0144ca wrze\u015bnia po 100-150 lot\u00f3w bojowych na dob\u0119, Irakijczykom nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 tych cel\u00f3w m.in. z powodu s\u0142abego rozpoznania lokalizacji obiekt\u00f3w i ich obrony oraz braku do\u015bwiadczenia pilot\u00f3w w niszczeniu stosunkowo niewielkich, cz\u0119sto ukrytych w terenie obiekt\u00f3w naziemnych. Do ko\u0144ca grudnia 1980 r. za\u0142ama\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c iracka ofensywa l\u0105dowa<\/strong>, napotykaj\u0105c pocz\u0105tkowo stosunkowo s\u0142aby op\u00f3r ochotnik\u00f3w, policji, jednostek \u017candarmerii i nielicznych jednostek artylerii, broni\u0105cych w\u0119z\u0142\u00f3w komunikacyjnych i poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bci, utrudniana jednak przez warunki naturalne w postaci g\u00f3rskiej rze\u017aby terenu i surowego klimatu[7]<\/a>.<\/p>\n \n Swoisty wyj\u0105tek od opisanego wy\u017cej typu granicy iracko-ira\u0144skiej stanowi ira\u0144ska prowincja Chuzestan<\/strong>, rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119 wzd\u0142u\u017c d\u0142ugiej na 200 km. rzeki Szatt el-Arab, stanowi\u0105c\u0105 wsp\u00f3lne dla Eufratu i Tygrysu uj\u015bcie do Zatoki Perskiej. Chuzestan jest regionem nizinnym i bagnistym, cho\u0107 zatem znajduje si\u0119 po zachodniej stronie g\u00f3r Zagros, doskonale nadaje si\u0119 do obrony przez ewentualnym agresorem z zachodu i tak\u0105 te\u017c rol\u0119 odegra\u0142 podczas zmaga\u0144 z agresj\u0105 irack\u0105 w latach ’80. Prowincj\u0119 zamieszkuj\u0105 jednak etniczni Arabowie zorganizowani wedle linii lojalno\u015bci przede wszystkim klanowych, nie za\u015b Persowie, co w przesz\u0142o\u015bci by\u0142o ju\u017c czynnikiem destabilizuj\u0105cym tam w\u0142adz\u0119 Iranu.<\/p>\n \n U schy\u0142ku XIX w. Chuzestan znany by\u0142 g\u0142\u00f3wnie z rozb\u00f3jnictwa. Urz\u0119dnicy z cesarskiego dworu Kad\u017car\u00f3w na jego dzikie stepy przybywali jedynie z rzadka i to zawsze pod eskort\u0105 wojskow\u0105. Rz\u0105dzi\u0142 Chuzestanem szejk Khazal z Muhamrahu, czerpi\u0105cy dochody ze \u015bci\u0105gania haraczy z karawan handlowych. Persja powierzy\u0142a jednak w\u00f3wczas zarz\u0105d c\u0142ami Belgom, co sk\u0142oni\u0142o szejka do zwr\u00f3cenia si\u0119 w 1898 r. o protektorat do Londynu. \u00d3wczesny ambasador brytyjski w Teheranie, sir Mortimer Durand da\u0142 odpowied\u017a wymijaj\u0105c\u0105, nie chc\u0105c rozgniewa\u0107 szacha. W tym samym jednak czasie, australijski podr\u00f3\u017cnik William Knox D’Arcy odkry\u0142 w Chuzestanie z\u0142o\u017ca ropy naftowej, a nast\u0119pnie uzyska\u0142 od szacha koncesj\u0119 na ich wy\u0142\u0105czn\u0105 eksploatacj\u0119. W tej sytuacji, kolejny ambasador brytyjski sir Arthur Hardinge doprowadzi\u0142 do obj\u0119cia w 1909 r. Chuzestanu protektoratem brytyjskim, w zamian za co podleg\u0142e szejkowi Khazalowi plemiona obieca\u0142y nie atakowa\u0107 instalacji Anglo-Persian Oil Company i nie porywa\u0107 wiertaczy.<\/p>\n \n Sytuacja odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 dopiero po nacjonalistycznej rewolucji 1921 roku, za spraw\u0105 p\u00f3\u017aniejszego szacha Rezy, gdy w 1924 r. Chuzestan obsadzony zosta\u0142 przez ira\u0144skie wojsko a szejk Khazal odwieziony pod stra\u017c\u0105 do Teheranu. Nie uszczupli\u0142o to jednak wp\u0142yw\u00f3w Anglo-Persian Oil Company (w 1933 r. przemianowanej na Anglo-Iranian Oil Company), kt\u00f3ra w Abadanie utrzymywa\u0142a nawet w\u0142asn\u0105 policj\u0119. Stan taki trwa\u0142 do znacjonalizowania w 1951 r. ira\u0144skiej ropy za spraw\u0105 premiera Mohammada Mosadeka, kt\u00f3ry jednak ju\u017c dwa lata p\u00f3\u017aniej obalony zosta\u0142 w zamachu stanu zorganizowanym przez jankes\u00f3w. Ostateczne odzyskanie Chuzestanu przez Ira\u0144czyk\u00f3w nast\u0105pi\u0107 mog\u0142o dopiero po rewolucji 1979 r. Fakt ten ma dla Iranu o tyle du\u017ce znaczenie, \u017ce z regionu tego pochodzi 85% wydobywanej przez to pa\u0144stwo ropy naftowej i gazu[8]<\/a><\/p>\n \n Mezopotamski klucz do pot\u0119gi Iranu<\/strong><\/p>\n \n Do czasu rozwoju \u017ceglugi oceanicznej, przez Iran wiod\u0142y najwa\u017cniejsze szlaki \u0142\u0105cz\u0105ce Indie i region \u015br\u00f3dziemnomorski<\/strong>. Zamieszkane przez Pers\u00f3w G\u00f3ry Zagros s\u0105 w istocie pomostem l\u0105dowym pomi\u0119dzy Azj\u0105 Zachodni\u0105 a P\u00f3\u0142wyspem Indyjskim. Jest to jednak droga uci\u0105\u017cliwa, z powodu niesprzyjaj\u0105cego, g\u00f3rskiego ukszta\u0142towania terenu. Rozbudowa infrastruktury i przemys\u0142u na stokach g\u00f3rskich jest niezwykle kosztowna<\/strong>. Transport wyposa\u017cenia i oddzia\u0142\u00f3w wojskowych na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 jest niemo\u017cliwy. To przyczyny dla kt\u00f3rych kolejne pr\u00f3by zaj\u0119cia Iranu przez zewn\u0119trzne o\u015brodki si\u0142y ko\u0144czy\u0142y si\u0119 niepowodzeniem. Ale to r\u00f3wnie\u017c czynnik decyduj\u0105cy o relatywnie niewielkiej efektywno\u015bci ira\u0144skiej gospodarki i relatywnym ub\u00f3stwie mieszka\u0144c\u00f3w tego kraju<\/strong>: PKB\/os. mierzony wed\u0142ug si\u0142y nabywczej wyni\u00f3s\u0142 w 2019 r. 17 600 dolar\u00f3w, co stawia\u0142o Iran na 95. miejscu na \u015bwiecie[9]<\/a>. Rynek ropy i gazu<\/strong> chroni Iran przed zupe\u0142n\u0105 degradacj\u0105 ekonomiczn\u0105, nie jest jednak \u017ar\u00f3d\u0142em zasob\u00f3w dostatecznych, by wyd\u017awign\u0105\u0107 to pa\u0144stwo z ub\u00f3stwa. Sytuacj\u0119 pogarszaj\u0105 za\u015b dodatkowo sankcje na\u0142o\u017cone przez USA jesieni\u0105 2018 r. i bezwzgl\u0119dne embargo na\u0142o\u017cone przez Waszyngton na import ira\u0144skiej ropy w maju 2019 r.<\/p>\n \n Ostatni\u0105 wreszcie konsekwencj\u0105 ukszta\u0142towania przestrzeni ira\u0144skiej jest strategiczna trudno\u015b\u0107 wyprowadzania z niej atak\u00f3w ku po\u0142o\u017conym na zachodzie nizinom<\/strong>; utrudnienia transportowe w pasmach Zagros ograniczaj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci nie tylko potencjalnych zewn\u0119trznych si\u0142 inwazyjnych, ale te\u017c samych Ira\u0144czyk\u00f3w. By rozbudowywa\u0107 swoje wp\u0142ywy w Iraku, Teheran musi odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do zorientowanych na niego aktor\u00f3w wewn\u0119trznych w tym kraju. Gdy Iran walczy\u0142 ze zintegrowanym politycznie rz\u0105dem irackim w latach ’80, pomimo du\u017cych strat w\u0142asnych nie osi\u0105gn\u0105\u0142 \u017cadnych korzy\u015bci. Postawiony wobec postsaddamowskiego Iraku po 2003 r., z orientuj\u0105c\u0105 si\u0119 na Teheran wi\u0119kszo\u015bci\u0105 szyick\u0105, szybko sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnym rozgrywaj\u0105cym i zyska\u0142 dost\u0119p do zasob\u00f3w pozwalaj\u0105cych mu dokonywa\u0107 dalszej ekspansji w regionie. Kluczowym czynnikiem ira\u0144skiej geostrategii jest zatem pozyskanie sojusznik\u00f3w na \u017cyznych nizinach Mezopotamii<\/strong>, co obecnie u\u0142atwia wyznaniowa blisko\u015b\u0107 szyit\u00f3w po obydwu stronach granicy ira\u0144sko-irackiej.<\/p>\n \n Podczas wojny lat 1980-1988 strategia Iranu podyktowana by\u0142a jego geopolityk\u0105<\/strong> – wojna mia\u0142a z perspektywy ira\u0144skiej mie\u0107 charakter odporno-zaczepny; ofensyw\u0119 irack\u0105 zamierzano powstrzyma\u0107 na mocno bronionych pozycjach w G\u00f3rach Zagros, na przedpolach miast Abadan, Choramszahr, Alwaz, Dezful, Szusztar, Musian i Mehran, a nast\u0119pnie pokona\u0107 agresora w kontrofensywie i przenie\u015b\u0107 dzia\u0142ania wojenne na terytorium Iraku. Po trzytygodniowej przerwie w dzia\u0142aniach wojennych, w styczniu 1981 r. Iran przeprowadzi\u0142 atak na pozycje irackie, odblokowuj\u0105c (kosztem du\u017cych strat w\u0142asnych) utracone jesieni\u0105 po\u0142\u0105czenie z Abadanem. We wrze\u015bniu tego samego roku przeprowadzono ofensyw\u0119 \u201eThamil ul Aimma\u201d. 22. marca 1982 r. Iran przeprowadzi\u0142 udan\u0105 operacj\u0119 \u201eFath\u201d, w wyniku kt\u00f3rej spod okupacji irackiej wyzwolono ok. 2 000 km\u00b2 terytorium ira\u0144skiego. Kolejna udana ira\u0144ska ofensywa \u201eQuds\u201d rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 30. kwietnia 1982 r. i doprowadzi\u0142a do odzyskania Choramszahr, wyzwolenia spod okupacji Iraku dalszych 5 000 km\u00b2 terytorium ira\u0144skiego w Chuzestanie, oraz ostatecznego wyparcia agresora poza granice Iranu.<\/p>\n \n Mniej powodzenia strona ira\u0144ska zanotowa\u0142a w pr\u00f3bach przeniesienia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych na terytorium Iraku: do 1988 r. Teheran przeprowadzi\u0142 23 operacje zaczepne, w toku kt\u00f3rych Ira\u0144czykom nie uda\u0142o si\u0119 jednak prze\u0142ama\u0107 bardzo sprawnej obrony dobrze wyposa\u017conych wojsk irackich na stworzonej przez Irak, ufortyfikowanej linii defensywnej. Najszerzej zakrojone spo\u015br\u00f3d tych ofensyw to: maj\u0105ca na celu zaj\u0119cie Basry i odci\u0119cie Iraku od Zatoki Perskiej operacja \u201eB\u0142ogos\u0142awiony Ramadan\u201d (13. lipca \u2013 5. sierpnia 1982) gdy strona ira\u0144ska straci\u0142a 18 tys. \u017co\u0142nierzy, 220 czo\u0142g\u00f3w i 133 transportery osi\u0105gaj\u0105c przesuni\u0119cie linii frontu zaledwie o 7 km. na zach\u00f3d;\u00a0 maj\u0105ca na celu odci\u0119cie Basry od reszty Iraku ofensywa \u201eBadr\u201d (marzec 1985) w kt\u00f3rej Iran straci\u0142 15-30 tys. zabitych i rannych; maj\u0105ca na celu zaj\u0119cie portu Al-Faw i bazy morskiej Umm-Kasr ofensywa \u201eWal-Fajr 8\u201d (luty-marzec 1986) kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 po\u0142owicznym sukcesem w postaci zaj\u0119cia portu Al-Faw i cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142wyspu o tej samej nazwie. Pomimo zaanga\u017cowania przez Iran du\u017cych si\u0142 w ludziach i sprz\u0119cie, nie uda\u0142o mu si\u0119 jednak doprowadzi\u0107 w dw\u00f3ch kolejnych ofensywach \u201eKarbala\u201d i \u201eFath\u201d (maj 1986-grudzie\u0144 1987) do za\u0142amania militarnego Iraku, ten za\u015b we w\u0142asnej ofensywie z kwietnia-czerwca 1988 r. odbi\u0142 z r\u0105k Ira\u0144czyk\u00f3w p\u00f3\u0142wysep Al-Faw oraz wypar\u0142 ich wojska z rejonu Basry, Mad\u017cnunu, Zubaidatu i Mehranu[10]<\/a>. 20. sierpnia 1988 r. podpisano rozejm, za\u015b 10. lutego 1991 r., po ust\u0119pstwach Iraku poczynionych pod presj\u0105 reakcji ONZ na iracki atak na Kuwejt 2. sierpnia 1990 r., podpisano uk\u0142ad pokojowy przywracaj\u0105cy status quo ante bellum[11]<\/strong><\/a><\/em>.<\/p>\n \n Wojna iracko-ira\u0144ska to zatem rzadki przyk\u0142ad konfliktu zako\u0144czonego wzgl\u0119dn\u0105 pora\u017ck\u0105 obydwu stron: Irak odni\u00f3s\u0142 w niej pora\u017ck\u0119 strategiczn\u0105, Iran natomiast \u2013 taktyczn\u0105. Bilans konfliktu dla Iranu obj\u0105\u0142 milion ofiar w ludziach (w tym 300 tys. ofiar \u015bmiertelnych), koszt 645 mld. USD oraz zrujnowan\u0105 infrastruktur\u0119 i gospodark\u0119[12]<\/a>. Konflikt unaoczni\u0142 znaczenie pasma g\u00f3rskiego Zagros<\/strong>: z jednej strony uniemo\u017cliwiaj\u0105cego mezopotamskiemu o\u015brodkowi si\u0142y pokonanie perskiego o\u015brodka si\u0142y, z drugiej za\u015b \u2013 niedostateczno\u015b\u0107 potencja\u0142u perskiego o\u015brodka si\u0142y z pasa osadniczego Zagros-Elburs do samodzielnego opanowania Mi\u0119dzyrzecza przy niedostatecznemu wsparciu si\u0142 miejscowych.<\/p>\n Kierunek wschodni<\/strong><\/p>\n \n Rozpatruj\u0105c geografi\u0119 Iranu, na koniec trzeba kr\u00f3tko wspomnie\u0107 o terenach na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnego pasa osadniczego Zagros-Elburs<\/strong>: s\u0105 to obszary niego\u015bcinne i nale\u017c\u0105ce do najmniej przyjaznych cz\u0142owiekowi. Tereny nizinne to przede wszystkim Wielka Pustynia S\u0142ona<\/strong> na wsch\u00f3d od Teheranu i Kum, oraz rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119 ku Belud\u017cystanowi pustynia Daszt-e Lut<\/strong>. Powierzchnia tej pierwszej, stosownie do jej nazwy, to warstwa soli wymieszana z grub\u0105 warstw\u0105 py\u0142u (pustynia so\u0142onczakowa). Ta druga to pustynia typu piaszczystego. Notowano na niej temperatur\u0119 70\u00b0C i nale\u017cy ona do najsuchszych i najgor\u0119tszych miejsc na \u015bwiecie. Obydwie pustynie s\u0105 niezamieszka\u0142e i niezdatne do zamieszkania. Okoliczne ja\u0142owe pasma g\u00f3rskie pomi\u0119dzy miastami Jazd i Karman to regiony w kt\u00f3re, po wiekach islamizacji Iranu, zepchni\u0119to ostatecznie religijne relikty mazdaistyczne[13]<\/a>.<\/p>\n \n Pustynie Wy\u017cyny Ira\u0144skiej s\u0105 rozleg\u0142ymi r\u00f3wninami z odpornymi na rozmywanie i wietrzenie poziomymi warstwami osadowymi typu konglomerat\u00f3w (zlepie\u0144c\u00f3w). Okalaj\u0105ce Wielk\u0105 Pustyni\u0119 S\u0142on\u0105 pasma Elbursu, Kopet-Dag, G\u00f3r \u015arodkowira\u0144skich i G\u00f3r Tabaskich oraz okalaj\u0105ce Daszt-e Lut pasma Kuh-e Behan (od po\u0142udniowego zachodu) i G\u00f3r Wschodnioira\u0144skich (od p\u00f3\u0142nocnego wschodu) hamuj\u0105 tam nap\u0142yw wilgotnych mas powietrza, co decyduje o wyj\u0105tkowo ubogich opadach atmosferycznych (60-100 mm) i zarazem bardzo wysokich temperaturach powietrza. Klimat obydwu pusty\u0144 jest typu subtropikalnego kontynentalnego. Niemal przez ca\u0142y rok niebo jest tam bezchmurne, powietrze suche, latem panuj\u0105 du\u017ce upa\u0142y, wyst\u0119puj\u0105 suche mg\u0142y i huragany py\u0142owe. W \u015brodkowej cz\u0119\u015bci obydwu pusty\u0144 wyst\u0119puj\u0105 pasma piask\u00f3w barchanowych, kt\u00f3re w przypadku Daszt-e Lut (gdzie ich zasi\u0119g jest wi\u0119kszy) przemieszczaj\u0105 si\u0119 tak szybko, \u017ce powoduje to zasypywanie osad<\/strong>: studni, urz\u0105dze\u0144 wodnych, ziem uprawnych i budowli. Ro\u015blinno\u015b\u0107 naturalna jest bardzo uboga i ogranicza si\u0119 do niewielkich krzaczk\u00f3w tamaryszka i 2-3 gatunk\u00f3w s\u0142onoro\u015bli[14]<\/a>.<\/p>\n \n Nie dziwi w tym kontek\u015bcie ograniczona aktywno\u015b\u0107 Iranu na kierunku wschodnim i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim: najg\u0142o\u015bniejszy jej epizod mia\u0142 charakter reaktywny i ograniczy\u0142 si\u0119 do przej\u015bciowego wzrostu napi\u0119cia w stosunkach Teheranu z Kabulem \u2013 chodzi\u0142o o reakcj\u0119 Iranu na zamordowanie przez Talib\u00f3w 10 dyplomat\u00f3w ira\u0144skich i korespondenta agencji IRNA<\/strong> podczas szturmu na konsulat Iranu w Mazar-i-Szarif we wrze\u015bniu 1998 r. Iran zmobilizowa\u0142 w\u00f3wczas na granicy z Afganistanem 70 tys. \u017co\u0142nierzy a powszechne oburzenie w Iranie sugerowa\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszej eskalacji napi\u0119cia[15]<\/a>. Negocjacje nad uwolnieniem zak\u0142adnik\u00f3w ira\u0144skich pilotowane by\u0142y ze strony Teheranu przez gen. K. Sulejmaniego, kt\u00f3ry uczestniczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c w przygotowywaniu strategicznych plan\u00f3w ewentualnej wojny z Afganistanem. K. Sulejmani kierowa\u0142 te\u017c w\u00f3wczas dzia\u0142aniami na rzecz zapewnienia bezpiecze\u0144stwa wschodniej granicy pa\u0144stwa, kt\u00f3r\u0119dy bieg\u0142y szlaki przerzutu narkotyk\u00f3w z Afganistanu[16]<\/a>.<\/p>\n \n Najnowsza aktywno\u015b\u0107 Teheranu na kierunkach afga\u0144skim i pakista\u0144skim ogranicza si\u0119 do mobilizowania w tych krajach szyickich ochotnik\u00f3w do walki w Syrii<\/strong>. W przypadku Afganistanu, nazywani s\u0105 oni \u201eFatemjun<\/strong>\u201d i rekrutuj\u0105 si\u0119 spo\u015br\u00f3d wyznaj\u0105cych szyick\u0105 wersj\u0119 islamu Chazar\u00f3w oraz afga\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w w Iranie. Tradycja zaanga\u017cowania Fatemjun po stronie Teheranu si\u0119ga ju\u017c lat wojny iracko-ira\u0144skiej. Znacznie mniej liczni s\u0105 szyiccy ochotnicy z Pakistanu nazywani \u201eZajnabjum<\/strong>\u201d. Obydwie te kategorie ochotnik\u00f3w otrzymuj\u0105 jedynie podstawowe przeszkolenie wojskowe ze strony Iranu lub Hezbollahu trwaj\u0105ce z regu\u0142y 20-45 dni[17]<\/a>, a ich straty ludzkie w dzia\u0142aniach wojennych w Syrii s\u0105 bardzo wysokie[18]<\/a>.<\/p>\n \n Zasady i instrumenty strategii Iranu<\/strong><\/p>\n \n Zdecydowanie szerszy zakres maj\u0105 dzia\u0142ania Iranu na kierunku zachodnim, na terenie Iraku. Prze\u0142omem by\u0142a rozpocz\u0119ta 19. marca 2003 r. agresja USA na Irak<\/strong>, kt\u00f3ra po trzech tygodniach doprowadzi\u0142a do upadku Saddama Husajna \u2013 celu, kt\u00f3rego Iranowi nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 podczas o\u015bmioletniej wojny z Irakiem w latach 1980-1988. W ci\u0105gu zaledwie kilku miesi\u0119cy Iran wdro\u017cy\u0142 strategi\u0119 dzia\u0142a\u0144 hybrydowych<\/strong> maj\u0105cych podnie\u015b\u0107 koszty jankeskiej okupacji Iraku i formowa\u0107 jego scen\u0119 polityczn\u0105 w kierunku jej komplementarno\u015bci z interesami Teheranu. Strategia Iranu uwzgl\u0119dnia\u0142a jego niewielk\u0105 si\u0142\u0119 militarn\u0105 i nisk\u0105 skuteczno\u015b\u0107 w warunkach konwencjonalnego konfliktu na du\u017c\u0105 skal\u0119, skupiaj\u0105c si\u0119 na dzia\u0142aniach asymetrycznych i unikni\u0119ciu starcia z silniejszymi konkurentami. Strategia ta przynios\u0142a Teheranowi bezprecedensowe sukcesy i do 2011 r., gdy oficjalnie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 okupacja Iraku przez USA, podnios\u0142a jego mi\u0119dzynarodowy status do uznanej przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 rangi regionalnego mocarstwa<\/strong>.<\/p>\n \n Doktrynalne podstawy dla ira\u0144skiego interwencjonizmu realizowanego w imi\u0119 szyizmu, islamu jako takiego a tak\u017ce uznania \u201eniepodleg\u0142o\u015bci, wolno\u015bci, oraz rz\u0105d\u00f3w sprawiedliwo\u015bci i prawdy\u201d za prawo \u201ewszystkich ludzi na \u015bwiecie\u201d i poparcia dla \u201ewalki bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107 przeciwko ciemi\u0119\u017ccom w ka\u017cdym zak\u0105tku globu\u201d\u00a0 zawarte s\u0105 w Konstytucji Islamskiej Republiki Iranu<\/strong> z 3. grudnia 1979 r. (Preambu\u0142a, art. 3 (Cele Pa\u0144stwa), art. 152. (Zasady Polityki Zagranicznej), art. 154. (Niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Poparcie dla Sprawiedliwej Walki) i art. 155. (Azyl)[19]<\/a>. Kolejnym ich \u017ar\u00f3d\u0142em s\u0105 \u201eCa\u0142o\u015bciowe Regulacje Si\u0142 Zbrojnych Iranu<\/strong>\u201dz 1992 r. odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 zar\u00f3wno do czynnika geostrategicznego w postaci ukszta\u0142towania powierzchni Iranu, jak i do roli konwencjonalnych si\u0142 zbrojnych (w tym szczeg\u00f3lnie si\u0142 rakietowych) i znaczenia morale w postaci rewolucyjnej energii islamskiej. Podstaw\u0105 dla realizacji strategii zbrojnej Iranu maj\u0105 by\u0107 Armia Islamskiej Republiki Iranu<\/strong> (Artesz-e D\u017comuri-je Islami-je Iran, w skr\u00f3cie Artesz<\/strong>) oraz Korpus Stra\u017cnik\u00f3w Rewolucji Islamskiej<\/strong> (Sepah-e Pasdaran-e Enghelab-e Islami, znany pod angielskim akronimem IRGC<\/strong>)[20]<\/a>.<\/p>\n \n Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w realizacji strategii militarnej Iranu odgrywa IRGC <\/strong>za\u0142o\u017cony 22. kwietnia 1979 r. z polecenia ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego (1902-1989). Art. 150 Konstytucji Iranu nak\u0142ada na niego zadanie \u201estania na stra\u017cy Rewolucji i jej osi\u0105gni\u0119\u0107\u201d[21]<\/a>.Liczy on sobie 190 tys. \u017co\u0142nierzy (w tym: si\u0142y l\u0105dowe \u2013 150 tys., marynarka \u2013 20 tys., si\u0142y powietrzne \u2013 15 tys., Si\u0142y Kuds \u2013 5 tys.) oraz 450 tys. rezerw w postaci milicji Basid\u017ci[22]<\/a>. Jednostk\u0105 specjalnego przeznaczenia w ramach IRGC s\u0105 Si\u0142y Kuds <\/strong>(Si\u0142 Jerozolimy), kt\u00f3rych zadanie ajatollah Ali Chamenei okre\u015bli\u0142 w 1990 r. jako \u201eustanowienie kom\u00f3rek ludowego Hezbollahu na ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d, za\u015b dow\u00f3dca IRGC gen. Mohammad Ali D\u017cafari w 2016 r. powiedzia\u0142, \u017ce \u201emisj\u0105 Si\u0142 Kuds jest misja eksterytorialna, polegaj\u0105ca na niesieniu pomocy ruchom islamskim, rozszerzaniu Rewolucji Islamskiej oraz wzmocnieniu ruchu oporu i wytrzyma\u0142o\u015bci cierpi\u0105cych lud\u00f3w \u015bwiata oraz ludzi potrzebuj\u0105cych pomocy w krajach takich jak Liban, Syria i Irak\u201d[23]<\/a>. Pierwszym dow\u00f3dc\u0105 Si\u0142 Kuds by\u0142 gen. bryg. Ahmad Vahidi, oko\u0142o 1998 r. zast\u0105piony przez gen. K. Sulejmaniego[24]<\/a>. W okresie gdy dowodzi\u0142 Kuds, formacja ta utworzy\u0142a oko\u0142o 20 oboz\u00f3w szkoleniowych w samym Iranie, a tak\u017ce podobne o\u015brodki w Libanie i prawdopodobnie w Sudanie[25]<\/strong><\/em><\/a>.<\/p>\n \n Punktem odniesienia dla Si\u0142 Kuds jest tzw. \u201eO\u015b Oporu<\/strong>\u201d, tworzona przez wspieranych przez Iran pa\u0144stwowych i niepa\u0144stwowych aktor\u00f3w w regionie Bliskiego Wschodu: Syri\u0119<\/strong> pod rz\u0105dami Baszara al-Asada, liba\u0144ski Hezbollah<\/strong> (45 tys. bojownik\u00f3w), szyickie milicje w Iraku<\/strong> (75-145 tys. bojownik\u00f3w aktywnych w ponad 35 milicjach), Hutich<\/strong> w Jemenie (10-30 tys. bojownik\u00f3w), opozycj\u0119 w Bahrajnie<\/strong>[26]<\/a> oraz palesty\u0144skie (sunnickie) Hamas<\/strong> (25 tys. bojownik\u00f3w), Palesty\u0144ski Islamski D\u017cihad <\/strong>(8 tys. bojownik\u00f3w) i Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny \u2013 Dow\u00f3dztwo Generalne<\/strong> (800 bojownik\u00f3w)[27]<\/a>. Znaczenie Iranu wzrasta te\u017c jednak w Afryce, gdzie jego sojusznikiem jest mi\u0119dzy innymi prze\u015bladowany przez sunnickie w\u0142adze w Abud\u017cy szyicki Islamski Ruch w Nigerii<\/strong> pod kierownictwem szejka Ibrahima Zakzakiego<\/strong>[28]<\/a>, a Teheran finansuje szko\u0142y i za po\u015brednictwem liba\u0144skiego Hezbollahu prowadzi szkolenia miejscowych szyit\u00f3w[29]<\/a>.<\/p>\n \n Iracki teatr dzia\u0142a\u0144 po 2003 r.<\/strong><\/p>\n \n Kluczowym polem realizacji strategii politycznej Iranu sta\u0142 si\u0119 jednak po 2003 r. s\u0105siedni Irak<\/strong>. Zdobywaj\u0105c wp\u0142ywy w Iraku, Teheran buduje g\u0142\u0119bi\u0119 strategiczn\u0105<\/strong> oraz kana\u0142 wp\u0142ywu<\/strong> na podmioty takie jak Kurdystan, Jordania, Kuwejt i Arabia Saudyjska. Podstaw\u0105 dla realizacji strategii Iranu na terenie Iraku jest pozyskanie sojusznik\u00f3w po\u015br\u00f3d miejscowej wi\u0119kszo\u015bci szyickiej<\/strong>. Cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 irackich szyit\u00f3w nie jest stronnikami chomeinizmu, to jednak znacz\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 ich dzia\u0142aczy odebra\u0142a przeszkolenie w Iranie, znajdowa\u0142a w przesz\u0142o\u015bci schronienie w tym kraju lub korzysta\u0142a z pomocy Teheranu.<\/p>\n \n Pierwszym chronologicznie sojusznikiem Iranu by\u0142a za\u0142o\u017cona jeszcze w 1982 r. Najwy\u017csza Rada Rewolucji Islamskiej w Iraku (SCIRI), kt\u00f3rej zbrojnym ramieniem zosta\u0142 Korpus Badr, przemianowany z czasem na Organizacj\u0119 Badr<\/strong>, kt\u00f3ra z kolei usamodzielni\u0142a si\u0119 wobec SCIRI. Badr tworzyli z pocz\u0105tku szyiccy je\u0144cy wojny iracko-ira\u0144skiej, z czasem za\u015b r\u00f3wnie\u017c szyiccy uchod\u017acy polityczni z saddamowskiego Iraku. Po 2003 r. by\u0142a to ju\u017c dobrze wyszkolona, ideologicznie dojrza\u0142a i zdyscyplinowana grupa, kt\u00f3rej przyw\u00f3dca Hadi al-Ameri<\/strong> by\u0142 zwolennikiem \u015bcis\u0142ych zwi\u0105zk\u00f3w irackich szyit\u00f3w z Iranem. Inne, podobne organizacje, to m.in. Asaib Ahl al-Haq<\/strong> pod kierownictwem Quaisa al-Khazalego<\/strong>, Kataib Sajid al-Szuhada<\/strong> pod kierownictwem Abu Mustafy al-Szaibaniego<\/strong>, a tak\u017ce Kataib Hezbollah<\/strong> pod dow\u00f3dztwem zamordowanego wraz z K. Sulejmanim komendanta D\u017camala D\u017cafara Mohammada al-Ibrahimiego (znanego te\u017c jako Abu Mahdi al-Mohandes<\/strong>[30]<\/a>).<\/p>\n \n Po sukcesach ofensywy ISIS w Iraku w czerwcu 2014 r., Bagdad pod naciskiem Teheranu uruchomi\u0142 program Si\u0142 Mobilizacji Ludowej (znanych te\u017c jako Jednostki Mobilizacji Ludowej, al-Haszd al-Szabi<\/strong>), w ramach kt\u00f3rego milicje walcz\u0105ce z ISIS otrzymuj\u0105 \u017co\u0142d wyp\u0142acany przez w\u0142adze Iraku, zaopatrywane s\u0105 na ich koszt w bro\u0144, oraz dzia\u0142aj\u0105 oficjalnie jako organy pa\u0144stwa. Ideologiczn\u0105 podstaw\u0119 dla dzia\u0142alno\u015bci al-Haszd al-Szabi da\u0142a fatwa wielkiego ajatollaha Alego al-Sistani, wydana r\u00f3wnie\u017c w czerwcu 2014 r. W grudniu 2016 r. milicje dzia\u0142aj\u0105ce w ramach al-Haszd al-Szabi w\u0142\u0105czone zosta\u0142y formalnie w sk\u0142ad si\u0142 zbrojnych Iraku, za\u015b od marca 2018 r. przys\u0142uguj\u0105 im te same przywileje co pozosta\u0142ym funkcjonariuszom ministerstwa obrony Iraku.<\/p>\n \n Oficjalne zwierzchnictwo Bagdadu nie ma wi\u0119kszego wp\u0142ywu na faktyczn\u0105 lojalno\u015b\u0107 i orientacje polityczne poszczeg\u00f3lnych milicji; cz\u0119\u015b\u0107 z nich uznaje zwierzchnictwo wielkiego ajatollaha Alego al-Sistani, inne Muktady as-Sadra, jeszcze inne s\u0105 lojalne wobec Iranu. Milicje dzia\u0142aj\u0105 we wszystkich muhafazah Iraku z wyj\u0105tkiem regionu Kurdystanu irackiego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich bojownik\u00f3w stanow\u0105 Arabowie-szyici, s\u0105 te\u017c jednak Arabowie-sunnici, Turkmeni, a nawet chrze\u015bcijanie. Katalizatorem znaczenia Iranu w al-Haszd al-Szabi by\u0142 zamordowany przez jankes\u00f3w 3. stycznia 2020 r. Abu Mahdi al-Mohandes<\/strong>, oficjalnie pe\u0142ni\u0105cy rol\u0119 zast\u0119pcy dow\u00f3dcy tej formacji, a zarazem komendanta milicji Kataib Hezbollah. Urodzony w 1954 r., wi\u0119kszo\u015b\u0107 doros\u0142ego \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 jako uchod\u017aca polityczny w Iranie i opr\u00f3cz arabskiego, biegle pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 farsi. Faleh al-Fajad, nominalny dow\u00f3dca al-Haszd al-Szabi w latach 2014-2018, nigdy nie dysponowa\u0142 podobnymi wp\u0142ywami ani nie cieszy\u0142 si\u0119 podobnym autorytetem jak Abu Mahdi al-Mohandes i we wrze\u015bniu 2018 r. zosta\u0142 usuni\u0119ty ze swej czysto symbolicznej funkcji przez prezydenta Haidera al-Abadiego. Od tamtej pory stanowisko dow\u00f3dcy al-Haszd al-Szabi pozostaje nieobsadzone, za\u015b Abu Mahdi al-Mohandes do swej \u015bmierci pozostawa\u0142 najwy\u017cszym hierarchicznie ich funkcjonariuszem, odpowiadaj\u0105c m.in. za logistyk\u0119, zaopatrzenie, personel administracyjny i og\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 milicji.<\/p>\n \n Iraccy sojusznicy Teheranu<\/strong><\/p>\n \n Jego milicja Kataib Hezbollah nale\u017cy do naj\u015bci\u015blej powi\u0105zanej z Iranem kategorii milicji orientuj\u0105cych si\u0119 na Teheran z powod\u00f3w ideowych<\/strong>: uznaj\u0105cych szyick\u0105 zasad\u0119 \u201eczuwania\u201d interpretator\u00f3w prawa islamskiego (ulem\u00f3w) nad wiernymi (Vel\u00e2yat-e Faqih<\/em><\/strong>). Walka z ISIS jest dla nich cz\u0119\u015bci\u0105 rozleglejszej walki z niewiernymi Anglosasami i wys\u0142uguj\u0105cymi im si\u0119 zdradzieckimi pa\u0144stwami sunnickimi. Islamska Republika Iranu jest przodownikiem w tej walce i najwa\u017cniejszym ogniwem Osi Oporu. Kataib Hezbollah<\/strong> okre\u015bla si\u0119 mianem \u201esi\u0142y oporu\u201d i otwarcie podkre\u015bla swoje zwi\u0105zki z Iranem i udzia\u0142 w atakach na jankeskich okupant\u00f3w Iraku i ich kolaborant\u00f3w. Podobn\u0105 orientacj\u0119 przyjmuje wy\u0142oniona z Kataib Hezbollah milicja Kataib Sajid al-Szuhada<\/strong>, dowodzona przez Abu Alego al-Walaija<\/strong> oraz wspomnianego wy\u017cej A. B. al-Szaibaniego. Powody rozej\u015bcia si\u0119 obydwu formacji nie s\u0105 jasne, wed\u0142ug s\u0142\u00f3w A. A. al-Walaija, nie mia\u0142y jednak charakteru ideowego[31]<\/a>. Kataib Sajid al-Szuhada jest grup\u0105 przede wszystkim zbrojn\u0105, w mniejszym za\u015b stopniu polityczn\u0105, okre\u015blaj\u0105c si\u0119 mianem \u201estronnictwa oporu wspieranego przez Islamsk\u0105 Republik\u0119 Iranu\u201d[32]<\/a>. Zerwanie przez milicje zaliczane do kategorii ideowych sojusznik\u00f3w Iranu wi\u0119zi z Teheranem wymaga\u0142oby z ich strony radykalnej reinterpretacji w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci i sensu dzia\u0142ania, wydaje si\u0119 wi\u0119c ma\u0142o prawdopodobne, a podmioty tej kategorii nale\u017c\u0105 do najpewniejszych sojusznik\u00f3w Teheranu w Iraku.<\/p>\n \n Drug\u0105 kategori\u0119 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem \u201esojusznik\u00f3w politycznych<\/strong>\u201d, podzielaj\u0105cych zasadniczo idee chomeinizmu, lecz podkre\u015blaj\u0105cych zarazem sw\u0105 irack\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i staraj\u0105cych si\u0119 adaptowa\u0107 chomeinizm do kontekstu irackiego. Do kategorii tej mo\u017cna zaliczy\u0107 Organizacj\u0119 Badr<\/strong>, funkcjonuj\u0105c\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie jako zbrojna milicja i jeden z najwa\u017cniejszych aktor\u00f3w irackiej sceny politycznej. Przyw\u00f3dca organizacji, Hadi al-Ameri<\/strong> w latach 2010-2014 pe\u0142ni\u0142 urz\u0105d ministra transportu Republiki Iraku, za\u015b wp\u0142ywowe ministerstwo spraw wewn\u0119trznych<\/strong> i podleg\u0142a mu formacja Policji Federalnej sta\u0142y si\u0119 sektorem administracji centralnej nieoficjalnie przekazanym do zarz\u0105dzania cz\u0142onkom Organizacji Badr. Dzia\u0142aczami Organizacji Badr byli mi\u0119dzy innymi minister spraw wewn\u0119trznych Mohammad al-Ghabban<\/strong> i jego nast\u0119pca w latach 2017-2018 Kasim al-Arad\u017ci<\/strong>. Organizacja Badr jest najpewniej najwi\u0119kszym podmiotem w ramach Al-Haszd al-Szabi, reprezentuj\u0105c te\u017c relatywnie wysoki poziom profesjonalizmu i technologicznych kompetencji. Jej przyw\u00f3dcy i kadry przedstawiaj\u0105 si\u0119 nie jako wykonawcy woli Teheranu, lecz Irakijczycy staraj\u0105cy si\u0119 zaadoptowa\u0107 idee ira\u0144skiej Rewolucji Islamskiej do warunk\u00f3w miejscowych.<\/p>\n \n Do kategorii politycznych sojusznik\u00f3w Teheranu zaliczy\u0107 te\u017c nale\u017cy Asaib Ahl al-Haq<\/strong>, pierwotnie lojaln\u0105 wobec Muktady as-Sadra, kt\u00f3ra jednak zerwa\u0142a z nim w nast\u0119pstwie r\u00f3\u017cnic ideowych pomi\u0119dzy M. as-Sadem a swoim przyw\u00f3dc\u0105 Quaisem al-Khazalim<\/strong>. Asaib Ahl al-Haq jest zbrojona i szkolona przez Iran i liba\u0144ski Hezbollah w co najmniej trzech obozach szkoleniowych na terenie Iranu. Pieni\u0105dze, bro\u0144 i sprz\u0119t dla Asaib Ahl al-Haq szmuglowane s\u0105 przez granic\u0119 ira\u0144sko-irack\u0105 w ramach realizowanego przez Si\u0142y Kuds od 2005 r. programu \u201eGrup Specjalnych\u201d. Od czasu wycofania wojsk USA z Iraku w 2011 r. Asaib Ahl al-Haq obecne jest na irackiej scenie politycznej, a jej przedstawiciele zasiadaj\u0105 w irackim parlamencie. To\u017csamo\u015b\u0107 grupy ewoluowa\u0142a od irackiego nacjonalizmu linii Muktady as-Sadra, po lansowan\u0105 przez Teheran transnarodow\u0105 ide\u0119 Osi Oporu, o czym \u015bwiadczy udzia\u0142 bojownik\u00f3w tej milicji w walkach w Syrii i wizyta Quaisema al-Khazalego na granicy Syrii i pa\u0144stwa \u017cydowskiego w Palestynie w grudniu 2017 r.<\/p>\n \n Nieco inny jest przypadek milicji Saraja Aszura <\/strong>zwi\u0105zanej z Najwy\u017csz\u0105 Islamsk\u0105 Rad\u0105 Iraku (ISCI). Wydaje si\u0119 ona odchodzi\u0107 od rewolucyjnej retoryki Teheranu, za\u015b jej by\u0142y przyw\u00f3dca Ammar al-Hakim <\/strong>zerwa\u0142 z ISCI, w wyborach parlamentarnych 2018 r. startuj\u0105c w ramach nowo uruchomionego Ruchu M\u0105dro\u015bci Narodowej. Grupa wci\u0105\u017c jednak dzieli z Iranem platform\u0119 wyznaniow\u0105 w postaci szyickiej wersji islamu, swoj\u0105 rol\u0119 gra r\u00f3wnie\u017c fakt maj\u0105cych wieloletni\u0105 tradycj\u0119 jej zwi\u0105zk\u00f3w z Teheranem i by\u0107 mo\u017ce istniej\u0105cej wci\u0105\u017c pewnej zale\u017cno\u015bci materialnej od Iranu. Wymienione trzy czynniki utrudniaj\u0105, a z pewno\u015bci\u0105 spowalniaj\u0105 rozej\u015bcie si\u0119 przez ISCI z lini\u0105 polityczn\u0105 Teheranu.<\/p>\n \n Trzeci\u0105 kategori\u0119 sojusznik\u00f3w Iranu w\u015br\u00f3d milicji irackich tworz\u0105 podmioty kt\u00f3re mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 mianem \u201eoportunistycznych<\/strong>\u201d. S\u0105 to milicje utworzone z inspiracji Iranu w latach 2012-2013 do walki w Syrii, nast\u0119pnie za\u015b w czerwcu 2014 r. w\u0142\u0105czone do al-Haszd al-Szabi i walcz\u0105ce w jego ramach, r\u00f3wnie\u017c pod faktycznym dow\u00f3dztwem ira\u0144skim, przeciw ISIS na terenie Iraku. Organizacje te nie posiadaj\u0105 samodzielnych wp\u0142yw\u00f3w politycznych w Iraku, zawdzi\u0119czaj\u0105c wszystko stronie ira\u0144skiej. Gdyby nie Iran, najpewniej by nie istnia\u0142y. Ich przyw\u00f3dcy reprezentuj\u0105 niski poziom intelektualny i najpewniej nie maj\u0105 za sob\u0105 formalnego wykszta\u0142cenia. Poziom intelektualny i moralny szeregowych dzia\u0142aczy, rekrutuj\u0105cych si\u0119 cz\u0119sto z dolnych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa irackiego, jest jeszcze ni\u017cszy. To w\u0142a\u015bnie tej kategorii milicje odpowiedzialne s\u0105 za nadu\u017cycia wojenne po stronie przeciwnik\u00f3w ISIS w latach 2014-2015. Do kategorii tej kwalifikuj\u0105 si\u0119 takie na przyk\u0142ad milicje jak Jund al-Imam<\/strong>, Saraja al-Chorasani<\/strong>, czy Harakat al-Nud\u017caba<\/strong>, powsta\u0142a jako grupa roz\u0142amowa z Asaib Ahl al-Haq i kierowana przez Akrama al-Kaabiego<\/strong> – by\u0142ego komendanta Armii Mahdiego i Asaib Ahl al-Haq. Demonstruj\u0105 one wszystkie g\u0142o\u015bno lojalno\u015b\u0107 wobec Iranu i jego najwy\u017cszego przyw\u00f3dcy, ajatollaha Alego Chameneja, nie ma ona jednak pog\u0142\u0119bionego charakteru ideowego ani intelektualnego, prawdopodobnie za\u015b kluczow\u0105 rol\u0119 odgrywa zale\u017cno\u015b\u0107 materialna i funkcjonalna od Iranu. W razie odci\u0119cia pomocy ira\u0144skiej, grupy te mog\u0142yby poszuka\u0107 sobie nowego patrona.<\/p>\n \n Ostatni\u0105 grup\u0105 sojusznik\u00f3w Teheranu w ramach Al-Haszd al Szabi s\u0105 sojusznicy maj\u0105cy wsp\u00f3lne z Iranem cele dora\u017ane. Przyk\u0142adem jest sunnicka milicja Liwa Salahaddin <\/strong>(51. Brygada) dzia\u0142aj\u0105ca w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci muhafazy Salahaddin (niedaleko obszaru Bad\u017ci, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 najbogatsze irackie z\u0142o\u017ca ropy) pod dow\u00f3dztwem Jazana al-D\u017caburiego<\/strong>. Korzysta ona z broni i danych wywiadowczych dostarczanych przez stron\u0119 ira\u0144sk\u0105, jej samej pozwalaj\u0105c wyj\u015b\u0107 poza szyicki kr\u0105g wyznaniowy i pozyska\u0107 sojusznik\u00f3w r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d irackich sunnit\u00f3w. Podobne pod\u0142o\u017ce ma werbunek prowadzony w\u015br\u00f3d sunnickiego arabskiego szczepu Karawi<\/strong> przez Asaib Ahl al-Haq w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci muhazy Dijala. Stronie ira\u0144skiej pozwala to poszerzy\u0107 polityczny kr\u0105g oddzia\u0142ywania, Karawi zyskuj\u0105 za\u015b wsparcie materialne oraz polityczn\u0105 legitymizacj\u0119 jako podmiot zwi\u0105zany z al-Haszd al-Szabi. Iran rozszerza r\u00f3wnie\u017c swoje oddzia\u0142ywanie na niezwi\u0105zane z nim grupy szyickie: cz\u0142onkowie administracji meczet\u00f3w imama Alego i imama Husajna w Nad\u017cafie i Karbali<\/strong>, politycznie zwi\u0105zanych z ajatollahem A. al-Sistanim, decyzj\u0105 A. M. al-Muhandisa korzystaj\u0105 ze szkole\u0144 wojskowych organizowanych w Iraku przez weteran\u00f3w Organizacji Badr.<\/p>\n \n Poza systemem al-Haszd al-Szabi przestrzeni\u0105 wp\u0142yw\u00f3w Iranu s\u0105 sektory administracji irackiej opanowane przez cz\u0142onk\u00f3w Organizacji Badr i innych reemigrant\u00f3w z Iranu. Zalicza si\u0119 tu Policj\u0119 Federaln\u0105<\/strong>, Jednostk\u0119 Reagowania Kryzysowego Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych<\/strong>, 5. Dywizj\u0119 i<\/strong> 8. Dywizj\u0119 armii irackiej<\/strong>, oraz s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa<\/strong> i biurokracj\u0119 Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych<\/strong>. Ira\u0144skie wp\u0142ywy w administracji irackiej u\u0142atwiaj\u0105 dost\u0119p do zasob\u00f3w materialnych i informacji oraz funkcjonowanie proira\u0144skim milicjom w ramach al-Haszd al-Szabi, a tak\u017ce parali\u017cuj\u0105 ewentualny rozw\u00f3j antyira\u0144sko zorientowanego irackiego nacjonalizmu w kluczowych dla funkcjonowania pa\u0144stwa irackiego segmentach jego aparatu instytucjonalnego.<\/p>\n \n Podczas walk z ISIS w 2014 r. Iran dostarcza\u0142 r\u00f3wnie\u017c taktycznego wsparcia militarnego si\u0142om Peszmerg\u00f3w<\/strong> \u2013 szczeg\u00f3lnie na terenach kontrolowanych przez Patriotyczn\u0105 Uni\u0119 Kurdystanu (PUK)<\/strong>. Wsparcie obejmowa\u0142o dostawy broni, amunicji, sprz\u0119tu wojskowego, obecno\u015b\u0107 ira\u0144skich doradc\u00f3w wojskowych a nawet jednostek artylerii ira\u0144skiej. Sensem dla strony ira\u0144skiej by\u0142o odsuni\u0119cie zagro\u017cenia ISIS od region\u00f3w przy granicy iracko-ira\u0144skiej, zdywersyfikowanie wsparcia dla Kurd\u00f3w i zmniejszenie w ten spos\u00f3b ich zale\u017cno\u015bci od USA, jak r\u00f3wnie\u017c zmniejszenie kurdyjskiej opozycji wobec obecno\u015bci proira\u0144skich milicji al-Haszd al-Szabi na tzw. \u201eterytoriach spornych\u201d do kontroli nad kt\u00f3rymi pretensje zg\u0142aszaj\u0105 zar\u00f3wno centralny rz\u0105d Iraku, jak i Kurdyjski Rz\u0105d Regionalny (KRG).<\/p>\n \n Jako bazy logistyczne i o\u015brodki wsparcia dla al-Haszd al-Szabi wykorzystywana jest infrastruktura ju\u017c istniej\u0105cych baz wojskowych armii irackiej<\/strong>, co zapewnia sojusznikom Iranu nie tylko dost\u0119p do irackiej infrastruktury, lecz r\u00f3wnie\u017c politycznie komplikuje ewentualne uderzenia USA w o\u015brodki dyslokacji tych milicji. Najwi\u0119cej baz wykorzystywanych przez al-Haszd al-Szabi znajduje si\u0119 przy tym na terenach mieszanych wyznaniowo lub etnicznie, b\u0105d\u017a te\u017c w regionach dominacji Arab\u00f3w-sunnit\u00f3w.<\/p>\n \n Miar\u0105 znaczenia szyickich milicji w Iraku s\u0105 wyniki dw\u00f3ch kolejnych wybor\u00f3w parlamentarnych: z 2014 r. i z 2018 r.<\/strong> W 2014 r. zwyci\u0119stwo odnios\u0142a Koalicja Pa\u0144stwa Prawa premiera Nuriego al-Malikiego (24%), drugie miejsce zaj\u0105\u0142 Sojusz Al-Muwatim kierowany przez A. al-Hakima (7,5%), trzecie za\u015b sadrystowski Blok Al-Ahrar (7%).\u00a0 W 2018 r. zwyci\u0119\u017cy\u0142a koalicja Sajrun M. as-Sadra (14,3%), drugie miejsce zaj\u0119\u0142a za\u015b Koalicja Fatah (13%) tworzona przez si\u0142y proira\u0144skie, wyprzedzaj\u0105c Sojusz Nasr premiera Haidera al-Abadiego (10,9%). W por\u00f3wnaniu do 2014 r. nie zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 parlamentarny stan posiadania Organizacji Badr, wzros\u0142a natomiast liczba parlamentarzyst\u00f3w Asaib Ahl al-Haq. Wraz z sukcesem wyborczym pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 podobn\u0105, antyoligarchiczn\u0105 retoryk\u0105 sadryst\u00f3w, wskazuje to na wzrost w irackim spo\u0142ecze\u0144stwie postaw kontestacyjnych i zwi\u0119kszenie elektoratu protestu.<\/p>\n \n W wyborach 2018 r., na 329 mandat\u00f3w w Radzie Reprezentant\u00f3w<\/strong>[33]<\/a> partie zwi\u0105zane z al-Haszd al-Szabi zdoby\u0142y \u0142\u0105cznie 101 miejsc (Sajrun \u2013 54, Organizacja Badr \u2013 22, Asaib Ahl al-Haq \u2013 15, inne powi\u0105zane z Iranem milicje \u2013 10), podczas gdy Koalicja Pa\u0144stwa Prawa \u2013 25 mandat\u00f3w, Sojusz Nasr \u2013 42 mandaty, partie kurdyjskie \u2013 56 mandat\u00f3w, partie sunnickie \u2013 60 mandat\u00f3w, wszystkie pozosta\u0142e partie za\u015b – 100 mandat\u00f3w. W\u0142\u0105czaj\u0105c sadrystowski Sajrun[34]<\/a>, szyickie partie sprzyjaj\u0105ce Iranowi posiadaj\u0105 wi\u0119c najliczniejsze przedstawicielstwo parlamentarne.<\/p>\n \n Mord na gen. K. Sulejmanim i komendancie A. M. al-Mohandesie 3. stycznia 2020 r. by\u0142 dotkliwym ciosem dla polityki zagranicznej Iranu, gdy\u017c obydwaj zamordowani reprezentowali starsze pokolenie dzia\u0142aczy, formuj\u0105cych si\u0119 w okresie wojny iracko-ira\u0144skiej i irackiej emigracji politycznej w Iranie<\/strong>. Do\u015bwiadczenia te zbli\u017ca\u0142y do siebie dzia\u0142aczy irackich i ira\u0144skich i kszta\u0142towa\u0142y mi\u0119dzy nimi niepowtarzalne wi\u0119zi osobiste<\/strong>. A. M. al-Mohandes m\u00f3g\u0142 by\u0107 dzi\u0119ki temu filarem wp\u0142yw\u00f3w Iranu u jego zachodniego s\u0105siada, podczas gdy gen. K. Sulejmani architektem ca\u0142ej bliskowschodniej polityki Teheranu. Nowym dzia\u0142aczom, jak zast\u0119puj\u0105cy gen. K. Sulejmaniego na stanowisku dow\u00f3dcy Si\u0142 Kuds gen. Esmail Ghaani<\/strong>, trudniej b\u0119dzie utrzyma\u0107 ten specyficzny rodzaj wi\u0119zi ze stron\u0105 irack\u0105.<\/p>\n \n Hybrydowa strategia Iranu<\/strong><\/p>\n \n Geopolityczne sukcesy Teheranu po 2003 r. mo\u017cliwe by\u0142y dzi\u0119ki umiej\u0119tnemu wdro\u017ceniu strategii hybrydowej<\/strong>, unikaniu anga\u017cowania znacz\u0105cych si\u0142 w\u0142asnych, a co za tym idzie strategicznego przeci\u0105\u017cenia, oraz unikaniu frontalnego starcia z silniejszymi przeciwnikami. Strategia ta obejmowa\u0142a tworzenie, zbrojenie, finansowanie, wspieranie w zakresie przeszkolenia, transportu i rozpoznania szeregu milicji szyickich (a czasem te\u017c sunnickich), zdolnych walczy\u0107 z wieloma r\u00f3wnocze\u015bnie przeciwnikami Iranu na odr\u0119bnych teatrach dzia\u0142a\u0144 wojennych<\/strong>. Iran osi\u0105gn\u0105\u0142 zatem zdolno\u015b\u0107 prowadzenia (przez po\u015brednik\u00f3w) kilku wojen r\u00f3wnocze\u015bnie. Liczebno\u015b\u0107 sojusznik\u00f3w Iranu na obszarze Bliskiego Wschodu po 2011 r. si\u0119gn\u0119\u0142a 200 tys. bojownik\u00f3w. Stopie\u0144 ich kontroli przez Teheran i forma wsparcia zale\u017ca\u0142y od charakterystyk samych sojusznik\u00f3w, w tym poziomu ich technologicznego i organizacyjnego zaawansowania, oraz wymaga\u0144 danego teatru dzia\u0142a\u0144 \u2013 wy\u017csza jest w przypadku milicji syryjskich oraz omawianych tu milicji irackich, ni\u017csza natomiast w przypadku jeme\u0144skich Hutich i liba\u0144skiego Hezbollahu. Iranowi uda\u0142o si\u0119 te\u017c pozyska\u0107 segmenty arabskiej spo\u0142eczno\u015bci sunnickiej<\/strong> (ruchy palesty\u0144skie, niekt\u00f3re milicje irackie), tak wi\u0119c dokona\u0107 wy\u0142omu w tradycyjnej, nacjonalistycznej solidarno\u015bci Arab\u00f3w wobec Pers\u00f3w, oraz w wyznaniowej solidarno\u015bci sunnit\u00f3w wobec szyit\u00f3w.<\/p>\n \n Iran anga\u017cuje w poszczeg\u00f3lnych konfliktach jako doradc\u00f3w wy\u017cszych oficer\u00f3w Si\u0142 Kuds; dostarcza swoim sojusznikom wsparcia logistycznego, materialnego i cybernetycznego; szkoli pozostaj\u0105ce w swym kr\u0119gu oddzia\u0142ywania milicje zar\u00f3wno na w\u0142asnym terytorium jak i na miejscu dzia\u0142a\u0144, w celu podniesienia ich warto\u015bci ideowej, a tak\u017ce efektywno\u015bci i zaawansowania technologicznego; anga\u017cuje w poszczeg\u00f3lnych konfliktach niewielkie grupy specjalist\u00f3w z Si\u0142 Kuds i IRGC; dostarcza zaawansowanej broni rodzaj\u00f3w adekwatnych do wymaga\u0144 danego teatru dzia\u0142a\u0144 \u2013 technologii wywiadowczych, dron\u00f3w bojowych (UAV), zaawansowanych technologii rakietowych, penetrator\u00f3w formowanych wybuchowo (EFP), zdalnie sterowanych \u0142odzi wybuchowych; formuje sojusznicze wobec siebie si\u0142y wedle wzorca liba\u0144skiego Hezbollahu[35]<\/a>.<\/p>\n \n Zaanga\u017cowanie Iranu i rozszerzenie przez niego swoich wp\u0142yw\u00f3w mo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 w warunkach<\/strong>: dezorganizacji pa\u0144stwa w obr\u0119bie kt\u00f3rego nast\u0119puje rozbudowa wp\u0142yw\u00f3w oraz dezorganizacji istniej\u0105cych w nim si\u0142 sk\u0142onnych do przeciwdzia\u0142ania polityce Teheranu; istnienia spo\u0142eczno\u015bci szyickiej postrzegaj\u0105cej si\u0119 jako zagro\u017cona w swej egzystencji i przez to orientuj\u0105cej si\u0119 na wsparcie podmiot\u00f3w zewn\u0119trznych; istnienia kana\u0142u transportowego umo\u017cliwiaj\u0105cego Iranowi dostarczanie swym sojusznikom broni, \u015brodk\u00f3w materialnych i ludzkich, oraz transport na swe terytorium bojownik\u00f3w poddawanych p\u00f3\u017aniej przeszkoleniu; braku podmiot\u00f3w zdolnych i ch\u0119tnych przeciwdzia\u0142a\u0107 polityce Teheranu, a co za tym idzie braku tzw. \u201eczerwonych linii\u201d wyznaczaj\u0105cych granice rozszerzania wp\u0142yw\u00f3w ira\u0144skich.<\/p>\n \n Wielokierunkowa i szeroka strategia iracka<\/strong><\/p>\n \n Najwi\u0119ksze znaczenie spo\u015br\u00f3d teatr\u00f3w dzia\u0142a\u0144 na jakich zaanga\u017cowany jest Iran ma Irak<\/strong>. Sytuacja w Iraku mo\u017ce wywiera\u0107 decyduj\u0105cy wp\u0142yw na wewn\u0119trzn\u0105 stabilno\u015b\u0107 i bezpiecze\u0144stwo Iranu, czego ilustracj\u0105 by\u0142a zar\u00f3wno wojna iracko-ira\u0144ska z lat 1980-1988, jak i ofensywa ISIS w p\u00f3\u0142nocnym Iraku w czerwcu 2014 r. Irak jest r\u00f3wnie\u017c korytarzem transportowym koniecznym dla utrzymywania \u0142\u0105czno\u015bci Iranu z sojusznicz\u0105 Syri\u0105 i z liba\u0144skim Hezbollahem. Jak zauwa\u017cyli\u015bmy ju\u017c na pocz\u0105tku, mniejszy i mniej ludny Irak, jest w stosunku do swojego wschodniego s\u0105siada g\u0119\u015bciej zaludniony i po\u0142o\u017cony jest na dogodniejszych dla gospodarowania terenach nizinnych. Ewentualny udzia\u0142 Iranu w powojennej rekonstrukcji Iraku i zadzierzgni\u0119cie z nim bliskich wi\u0119zi gospodarczych, poszerzy\u0142oby ira\u0144sk\u0105 baz\u0119 gospodarcz\u0105 do poziomu koniecznego, by utrzyma\u0107 Iran na pozycji mocarstwa i regionalnego hegemona. By zaanga\u017cowa\u0107 na swoje potrzeby potencja\u0142 Iraku, Iran potrzebuje jednak na miejscu sprzyjaj\u0105cych mu i podzielaj\u0105cych jego orientacj\u0119 sojusznik\u00f3w, bez kt\u00f3rych jego potencja\u0142 mobilizacji si\u0142 jest niewystarczaj\u0105cy dla kierowania polityk\u0105 Bagdadu<\/strong>.<\/p>\n \n Od czasu obalenia Saddama Husajna przez jankes\u00f3w w 2003 r., Iran dokonuje w zwi\u0105zku z tym g\u0142\u0119bokiej penetracji irackiej spo\u0142eczno\u015bci szyickiej<\/strong>, w mniejszym za\u015b stopniu r\u00f3wnie\u017c innych podmiot\u00f3w na terenie Iraku, staraj\u0105c si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 polityk\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 i orientacj\u0119 strategiczn\u0105 tego pa\u0144stwa w kierunku odpowiadaj\u0105cym wymogom swego bezpiecze\u0144stwa. G\u0142\u00f3wnymi celami Teheranu na terenie Iraku pozostaj\u0105 niezmiennie usuni\u0119cie z niego jankes\u00f3w oraz wp\u0142ywanie na proces formowania si\u0119 pa\u0144stwowo\u015bci irackiej. W tym celu Iran zainwestowa\u0142 znaczne \u015brodki w szereg cz\u0119sto rywalizuj\u0105cych ze sob\u0105 nawzajem grup politycznych i militarnych na terenie Iraku<\/strong>.<\/p>\n \n Szyicka spo\u0142eczno\u015b\u0107 Iraku jest na tyle wewn\u0119trznie niejednolita (np. nacjonalistyczni sadry\u015bci vs chomeinistowskie milicje, systemowa Organizacja Badr vs antysystemowa Asaib Ahl al-Haq), \u017ce zorganizowanie jej ca\u0142ej w zjednoczonej formule polityczno-militarnej na wz\u00f3r liba\u0144skiego Hezbollahu pozostanie w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci niemo\u017cliwe. Zamiast tego, Teheran wygrywa dla swych cel\u00f3w rywalizacje polityczne wewn\u0105trz irackiego systemu politycznego i wewn\u0105trz sprzyjaj\u0105cego sobie konglomeratu r\u00f3\u017cnorodnych podmiot\u00f3w<\/strong>. Iran wp\u0142ywa na iracki proces decyzyjny nie poprzez dyktowanie rozwi\u0105za\u0144, ale budow\u0119 przyjaznych kontakt\u00f3w ze wszystkimi jego rzeczywistymi i potencjalnymi uczestnikami, by \u017caden podmiot uzyskuj\u0105cy przewag\u0119 w Iraku nie by\u0142 wrogi Iranowi ani jego kluczowym interesom<\/strong>.<\/p>\n \n Iran buduje swoj\u0105 pozycj\u0119 raczej jako patrona decydent\u00f3w ni\u017c decydenta, akceptuj\u0105c rywalizacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych pozostaj\u0105cych w sferze swojego oddzia\u0142ywania milicji i nadbudowanych nad nimi oboz\u00f3w politycznych \u2013 tak d\u0142ugo jak nie obraca si\u0119 ona w konflikt wewn\u0105trz obozu proira\u0144skiego, co mog\u0142oby podminowa\u0107 wp\u0142ywy Teheranu jako takie. Iran dzia\u0142a w Iraku jako broker w\u0142adzy i mediator spor\u00f3w, nie za\u015b polityczny suweren lub hegemon<\/strong>. Polityka Teheranu w Iraku polega na tworzeniu i pozostawieniu otwartymi tak wielu mo\u017cliwo\u015bci jak to mo\u017cliwe, nie za\u015b pr\u00f3bach narzucenia rozwi\u0105za\u0144 i kierunku politycznego, co mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do rozstrzygaj\u0105cego konfliktu, w kt\u00f3rym Iran i jego sojusznicy mogliby ponie\u015b\u0107 pora\u017ck\u0119.<\/p>\n \n Zbudowanie przez Iran rozleg\u0142ego portfolio politycznego w Iraku<\/strong> uodparnia Teheran na zmiany koniunktury politycznej u swojego zachodniego s\u0105siada i niemal uniemo\u017cliwia zadanie irackiej polityce Teheranu \u201enokautuj\u0105cego\u201d Ira\u0144czyk\u00f3w ciosu. W warunkach utrzymywania przez Iran przyjaznych relacji i wywierania wp\u0142yw\u00f3w o r\u00f3\u017cnej intensywno\u015bci na du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rywalizuj\u0105cych ze sob\u0105 nawzajem uczestnik\u00f3w irackiego systemu politycznego, uderzenie przez aktora trzeciego w jedn\u0105 z frakcji wspieranych przez Iran, wzmacnia automatycznie inne frakcje \u2013 r\u00f3wnie\u017c wspierane przez Iran. Pr\u00f3ba rozgrywania przez jankes\u00f3w niezadowolenia spo\u0142ecznego w Iraku przeciwko wp\u0142ywom ira\u0144skim spali\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci na panewce: w wyborach parlamentarnych 2018 r. zmniejszy\u0142o si\u0119 poparcie dla uwa\u017canej za si\u0142\u0119 establiszmentow\u0105 proira\u0144skiej Organizacji Badr, wzros\u0142o jednak r\u00f3wnocze\u015bnie poparcie dla uwa\u017canej za antyestabliszmentow\u0105 r\u00f3wnie\u017c proira\u0144skiej\u00a0 Asaib Ahl al-Haq.<\/p>\n \n D\u0142ugofalowym celem polityki ira\u0144skiej jest skoordynowanie dzia\u0142a\u0144 i polityczne zbli\u017cenie poszczeg\u00f3lnych sprzyjaj\u0105cych mu milicji irackich<\/strong>. Po zamordowaniu gen. K. Sulemnaniego i A. M. al-Mohandesa 3. stycznia 2020 r., z inicjatywy Iranu w dniach 9-13 stycznia odby\u0142o si\u0119 w Bejrucie i Kum szereg spotka\u0144 pomi\u0119dzy dzia\u0142aczami proira\u0144skich jednostek al-Haszd al-Szabi, w celu przezwyci\u0119\u017cenia dziel\u0105cych je r\u00f3\u017cnic, zapobie\u017cenia dezorganizacji al-Haszd al-Szabi po \u015bmierci ich tw\u00f3rc\u00f3w K. Sulejmaniego i A. M. al-Mohandesa, oraz utworzenia zjednoczonego ruchu oporu przeciw politycznej i wojskowej obecno\u015bci USA w Iraku<\/strong>. Przyw\u00f3dcy milicji irackich zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 o \u201emi\u0119dzynarodowych grupach oporu\u201d, \u201emi\u0119dzynarodowych pu\u0142kach oporu\u201d oraz \u201eirackim froncie oporu\u201d. Rywalizuj\u0105cy ze sob\u0105 szyicki nacjonalista iracki M. as-Sadr i sprzyjaj\u0105cy Iranowi H. Al-Ameri po\u0142\u0105czyli si\u0142y dla przyj\u0119cia przez Rad\u0119 Reprezentant\u00f3w 5. stycznia uchwa\u0142y wzywaj\u0105cej do opuszczenia przez wojska USA Iraku<\/strong>. 14. stycznia M. as-Sadr zapowiedzia\u0142 te\u017c na 24. stycznia antyjankeski marsz w Bagdadzie, kt\u00f3rego wsp\u00f3\u0142organizatorem by\u0142y traktowane przez niego dotychczas z dystansem proira\u0144skie milicje al-Haszd al-Szabi. Jeszcze przed sw\u0105 \u015bmierci\u0105, gen. K. Sulejmani pracowa\u0142 te\u017c nad powo\u0142aniem kolejnej proira\u0144skiej milicji: Saraja Imam al-Husajn al-Istiszhadija[36]<\/a>. Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce zamordowanie przez jankes\u00f3w K. Sulejnaniego i A. M. al-Mohandesa mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 czynnikiem katalizuj\u0105cym wzajemne zbli\u017cenie milicji w ramach al-Haszd al-Szabi i konsoliduj\u0105cym opozycj\u0119 przeciwko okupacji Iraku przez USA.<\/p>\n \n Wyzwania dla strategii Iranu<\/strong><\/p>\n \n Dora\u017anym wyzwaniem dla irackiej polityki Teheranu sta\u0142a si\u0119 zamordowanie przez jankes\u00f3w jej najwa\u017cniejszych architekt\u00f3w w osobach <\/strong>gen. K. Sulejmaniego i Abu Madiego al-Muhandisa. Z czasem nabiera\u0107 znaczenia b\u0119dzie wygaszanie, z racji wieku, aktywno\u015bci przez kolejnych dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy swoje polityczne \u015bwiadomo\u015b\u0107 i to\u017csamo\u015b\u0107 budowali na uchod\u017astwie w Iranie w latach wojny 1980-1988 i w kolejnych latach istnienia dyktatury Saddama Husajna. Dla m\u0142odszego pokolenia dzia\u0142aczy irackich pomoc Iranu nie odgrywa ju\u017c roli formacyjnego do\u015bwiadczenia \u017cyciowego, jak w przypadku starszych aktywist\u00f3w.<\/p>\n \n Wymagaj\u0105c\u0105 rozwi\u0105zania kwesti\u0105 jest te\u017c przysz\u0142o\u015b\u0107 proira\u0144skich milicji irackich<\/strong>. Samo ich istnienie wydaje si\u0119 zabezpieczone, w zwi\u0105zku z trwaj\u0105c\u0105 wci\u0105\u017c obecno\u015bci\u0105 w Iraku okupacyjnych wojsk USA i satelit\u00f3w Waszyngtonu (w tym, niestety, Polski) oraz wojsk tureckich. \u015arodowisko polityczne Iraku cechuje te\u017c wci\u0105\u017c wysoki poziom niepewno\u015bci \u2013 mo\u017cliwe jest rozognienie konflikt\u00f3w wyznaniowych lub polityczno-spo\u0142ecznych (jak powracaj\u0105ce od lata 2018 r.,\u00a0 wspierane przez USA protesty antyrz\u0105dowe), kwesti\u0105 otwart\u0105 pozostaje przysz\u0142o\u015b\u0107 irackiego Kurdystanu, aktywni pozostaj\u0105 epigoni Daesz. Stref\u0105 tarcia b\u0119dzie natomiast miejsce milicji w strukturze politycznej Iraku: w obecnej sytuacji, istnienie znajduj\u0105cych si\u0119 pod wp\u0142ywem Iranu lub niekiedy wprost sterowanych przez Iran milicji, odbiera Irakowi monopol na przemoc na w\u0142asnym terytorium pa\u0144stwowym, kt\u00f3ry to monopol jest jednym z podstawowych atrybut\u00f3w ka\u017cdego pa\u0144stwa. Finansuj\u0105cy z w\u0142asnego bud\u017cetu al-Hasz al-Szabi Irak mo\u017ce podj\u0105\u0107 w przysz\u0142o\u015bci starania dla \u015bci\u015blejszego decyzyjnego podporz\u0105dkowania sobie milicji.<\/p>\n \n Trudno\u015bci\u0105 w dalszej rozbudowie mocarstwowych wp\u0142yw\u00f3w Iranu mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 ograniczono\u015b\u0107 bazy finansowej i gospodarczej<\/strong>. Iran anga\u017cuje si\u0119 na teatrach dzia\u0142a\u0144 w kt\u00f3rych jest obecny poprzez ograniczone do minimum w\u0142asne zasoby ludzkie, anga\u017cuje jednak r\u00f3wnocze\u015bnie znacz\u0105ce, jak na w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie skal\u0119, \u015brodki finansowe \u2013 w transferach got\u00f3wkowych, dostawach ropy, broni i sprz\u0119tu wojskowego z w\u0142asnych zapas\u00f3w. Wydatki obejmuj\u0105 op\u0142acanie i trening dla tysi\u0119cy bojownik\u00f3w oraz koszty eksploatacji wojskowych samolot\u00f3w ira\u0144skich i cywilnych linii lotniczych u\u017cywanych dla przerzutu zaopatrzenia i \u015brodk\u00f3w materialnych. Wydatki ponoszone na wsparcie sojusznik\u00f3w w Syrii, Iraku i Jemenie oceniane s\u0105 na 16 mld. USD na przeci\u0105gu ostatnich ponad o\u015bmiu lat. Niezale\u017cnie od tego, Iran przekazuje 700 mln. USD rocznie na wsparcie dla liba\u0144skiego Hezbollahu i kilka kolejnych milion\u00f3w USD na wsparcie dla organizacji palesty\u0144skich. Wielko\u015b\u0107 ira\u0144skiej pomocy dla Syrii w 2011 r. by\u0142a rekordowa, je\u015bli chodzi o wsparcie zagraniczne udzielone kiedykolwiek w dotychczasowej historii Iranu. ONZ ocenia\u0142a w 2015 r. roczn\u0105 pomoc Iranu dla Syrii na 6 mld. USD. Wed\u0142ug MFW, Iran w 2013 r. udzieli\u0142 Syrii kredytu wysoko\u015bci 1,9 mld. USD, w 2014 r. – 3 mld. USD, w 2015 r. – 0,97 mld. USD. Ponadto, Iran dostarcza\u0142 do Syrii dziennie 60 tys. bary\u0142ek ropy naftowej[37]<\/a>.<\/p>\n \n Inn\u0105 przeszkod\u0105 dla ira\u0144skiej polityki mocarstwowej okazuje si\u0119 niedostatek technologicznego zaawansowania w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w militarnych<\/strong>. Spostrze\u017cenie takie narzuca si\u0119 w odniesieniu do s\u0142abo\u015bci i technologicznego zap\u00f3\u017anienia Artesz i IRGC w takich obszarach jak lotnictwo[38]<\/a> i bro\u0144 rakietowa[39]<\/a>, a tak\u017ce nieposiadania przez Iran w\u0142asnej broni atomowej[40]<\/a>. S\u0142abo\u015b\u0107 ta ujawni\u0142a si\u0119 w warunkach Arabskiej Wiosny i rosn\u0105cego od czasu jej przeniesienia na teren Syrii zaanga\u017cowania ira\u0144skiego w tym kraju. W pierwszej fazie wydarze\u0144 Si\u0142y Kuds okaza\u0142y si\u0119 za s\u0142abe, by pokona\u0107 aparaty bezpiecze\u0144stwa arabskich pa\u0144stw sunnickich regionu Zatoki Perskiej i Iranowi nie uda\u0142o si\u0119 rozpali\u0107 \u017cadnego trwa\u0142ego ogniska buntu po\u015br\u00f3d szyickich populacji tych kraj\u00f3w, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to b\u0119d\u0105cy obiektem szczeg\u00f3lnych zabieg\u00f3w Teheranu Bahrajn.<\/p>\n \n W drugiej fazie, wojna domowa w Syrii, pomimo cz\u0105stkowych sukces\u00f3w jak wyzwolenie Quasyr w maju 2013 r. (co odblokowa\u0142o po\u0142\u0105czenie z liba\u0144sk\u0105 Dolin\u0105 Bekaa b\u0119d\u0105c\u0105 matecznikiem Hezbollahu, odblokowa\u0142o po\u0142\u0105czenie pomi\u0119dzy Damaszkiem a wybrze\u017cem \u015br\u00f3dziemnomorskim Syrii b\u0119d\u0105cym z kolei matecznikiem zwolennik\u00f3w B. al-Asada,\u00a0 zablokowa\u0142o za\u015b Homs b\u0119d\u0105ce matecznikiem opozycji) okaza\u0142a si\u0119 dla Iranu dziur\u0105 bez dna. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 ira\u0144skich, do 2015 r. w Syrii poleg\u0142o 18 wysokich rang\u0105 oficer\u00f3w IRGC i co najmniej 400 ira\u0144skich i afga\u0144skich ochotnik\u00f3w. W sierpniu tego roku si\u0142y rz\u0105dowe Syrii kontrolowa\u0142y zaledwie sz\u00f3st\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kraju. Walcz\u0105cym u ich boku Ira\u0144czykom pod kierownictwem gen. K. Sulejmaniego (osobi\u015bcie dowodzi\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 si\u0142 syryjskich i liba\u0144skich w bitwie o Quasyr) brakowa\u0142o wsparcia lotnictwa bojowego, zaawansowanej artylerii, system\u00f3w koordynacji pocisk\u00f3w rakietowych i do\u015bwiadczonych wojsk specjalnych. Losy wojny odwr\u00f3ci\u0142o dopiero w\u0142\u0105czenie si\u0119 do niej Rosji 30. wrze\u015bnia 2015 r.<\/p>\n \n Mocarstwo ponowoczesne<\/strong><\/p>\n \n Strategie Teheranu realizowane zar\u00f3wno wobec Iraku jak i wobec ca\u0142ego Bliskiego Wschodu za sw\u00f3j punkt wyj\u015bcia maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 elit ira\u0144skich co do obiektywnej s\u0142abo\u015bci<\/strong> ich pa\u0144stwa i jego niezdolno\u015bci do bezpo\u015bredniego narzucania swojej woli innym podmiotom. W miejsce wertykalnych struktur hierarchicznego podporz\u0105dkowania, Iran buduje horyzontalne struktury sieciowe. Iran jest mocarstwem postmodernistycznym, zaszczepiaj\u0105cym w r\u00f3\u017cnych punktach otaczaj\u0105cej go przestrzeni autonomiczne, cz\u0119sto samorodne, samopowielaj\u0105ce si\u0119 polityczne replikatory, adaptuj\u0105ce jego w\u0142asne idee Rewolucji Islamskiej i Osi Oporu do zastanych warunk\u00f3w lokalnych. Ira\u0144ska sie\u0107 mocarstwowa jest struktur\u0105 asymetryczn\u0105, niejednorodn\u0105, dynamiczn\u0105, elastyczn\u0105, polimorficzn\u0105 i policentryczn\u0105. Teheran umiej\u0119tnie rozgrywa na swoj\u0105 korzy\u015b\u0107 niedookre\u015blono\u015b\u0107, wzgl\u0119dno\u015b\u0107 i mg\u0142awicowo\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci ponowoczesnej i \u201estaj\u0105cych si\u0119\u201d w niej podmiot\u00f3w-przedmiot\u00f3w (granica pomi\u0119dzy politycznym podmiotem a przedmiotem ulega w ponowoczesno\u015bci zatarciu). Zrozumienie fenomenu sukces\u00f3w obecnej polityki ira\u0144skiej mo\u017cliwe jest przy zrozumieniu zar\u00f3wno prawide\u0142 geopolityki, jak i przede wszystkim struktury i charakteru rzeczywisto\u015bci ponowoczesnej (ontologii ponowoczesno\u015bci). Do analizy i interpretacji polityki ira\u0144skiej nale\u017cy zatem pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 aparatem filozofii i geopolityki postmodernistycznej.<\/p>\n \n Ronald Lasecki<\/strong><\/p>\n \n \n \u00a0(artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w kwartalniku \u201ePolityka Polska\u201d)<\/em><\/p>\n \n [1]<\/a>https:\/\/www.cia.gov\/library\/publications\/the-world-factbook\/geos\/ir.html<\/a> (10.01.2020).<\/p>\n [2]<\/a>https:\/\/www.cia.gov\/library\/publications\/the-world-factbook\/geos\/iz.html<\/a> (10.01.2020).<\/p>\n [3]<\/a>The Geopolitics of Iran: Holding the Center of a Mountain Fortress, https:\/\/worldview.stratfor.com\/article\/geopolitics-iran-holding-center-mountain-fortress<\/a><\/em> (10.02.2020).<\/p>\n [4]<\/a>J. Makowski, Geografia fizyczna \u015bwiata, <\/em>Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 138.<\/p>\n [5]<\/a>Wszystkie dane na temat d\u0142ugo\u015bci granic Iranu za: Iran Statistical Yearbook 2016-2017 (1395)<\/em>, s. 55.<\/p>\n