{"id":38911,"date":"2021-04-03T17:55:07","date_gmt":"2021-04-03T15:55:07","guid":{"rendered":"https:\/\/xportal.pl\/?p=38911"},"modified":"2021-04-03T17:55:07","modified_gmt":"2021-04-03T15:55:07","slug":"andrzej-zienkiewicz-epistemologiczny-wymiar-materializmu-historycznego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=38911","title":{"rendered":"Andrzej Zienkiewicz: Epistemologiczny wymiar materializmu historycznego"},"content":{"rendered":"

W\u0142odzimierz Lenin w rozprawie pt. Karol Marks<\/em> uczy, i\u017c na nauk\u0119 Karola Marksa sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 trzy wielkie nurty intelektualne \u2013 angielska klasyczna ekonomia polityczna, francuski socjalizm utopijny oraz klasyczna filozofia niemiecka. Za najwa\u017cniejszego filozoficznego poprzednika Marksa przywo\u0142uje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej Georga Wilhelma Friedricha Hegla, lecz to nie on, a Immanuel Kant by\u0142 inicjatorem pr\u0105du my\u015blowego zwanego klasyczn\u0105 filozofi\u0105 niemieck\u0105. Przyjrzyjmy si\u0119 zatem filozofii tego wielkiego m\u0119\u017ca i spr\u00f3bujmy sobie odpowiedzie\u0107 na pytanie \u2013 jaki jest zwi\u0105zek pomi\u0119dzy ide\u0105 transcendentalizmu a materializmem historycznym?<\/p>\n

\n

Friedrich Albert Lange (1828 \u2013 1875), wybitny przedstawiciel nurtu neokantowskiego (a \u015bci\u015blej \u2013 fizjologicznej jego odmiany), w swym donios\u0142ym dziele pod tytu\u0142em Geschichte<\/em> des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart<\/em> (1866) (Historia materializmu i krytyka jego znaczenia w tera\u017aniejszo\u015bci<\/em>) dokonuje podzia\u0142u na ,,materializm przed Kantem\u201d oraz ,,materializm po Kancie\u201d czym daje nam do zrozumienia, \u017ce posta\u0107 Kanta w historii filozofii by\u0142a na tyle donios\u0142a, \u017ce zasadnym jest rozpatrywanie pewnych zagadnie\u0144 przed filozoficznym wyst\u0105pieniem my\u015bliciela z Kr\u00f3lewca oraz po jego wyst\u0105pieniu.<\/p>\n

\n

W 1865 r. zosta\u0142a wydana ksi\u0105\u017cka o tytule Kant und die Epigonen<\/em> (Kant i epigoni<\/em>) autorstwa Otto Liebmanna (1840 \u2013 1912), kt\u00f3rej ka\u017cdy rozdzia\u0142 ko\u0144czy si\u0119 zdaniem: ,,Also\u00a0mu\u00df auf Kant zur\u00fcckgegangen werden<\/em>\u201d (,,A wi\u0119c nale\u017cy powr\u00f3ci\u0107 do Kanta<\/em>\u201d).<\/p>\n

W zwi\u0105zku z powy\u017cszym rodzi si\u0119 pytanie \u2013 co w podej\u015bciu kantowskim jest takiego nowatorskiego, a nie sta\u0142o si\u0119 udzia\u0142em my\u015blicieli przedkantowskich i dlaczego ma to znaczenie dla naszych rozwa\u017ca\u0144?<\/p>\n

\n

Idea transcendentalizmu otwiera nowy rozdzia\u0142 w teorii poznania inicjuj\u0105c pytanie epistemologiczne, w odr\u00f3\u017cnieniu od epistemicznego charakteru filozofii tradycyjnej. My\u015blenie epistemiczne operowa\u0142o zawsze przeciwie\u0144stwami, poza kt\u00f3re nie potrafi\u0142o wyj\u015b\u0107, a mowa tu o takich przeciwie\u0144stwach jak podmiot \u2013 przedmiot, byt \u2013 my\u015bl, subiektywno\u015b\u0107 \u2013 obiektywno\u015b\u0107. Klasyczna praktyka teoriopoznawcza zasadza\u0142a si\u0119 na rozgraniczeniu porz\u0105dku bytu i porz\u0105dku wiedzy o bycie, na dysjunktywnym ich oddzieleniu (1). Rzeczywisto\u015b\u0107 przed kt\u00f3r\u0105 staje poznaj\u0105cy podmiot jest czym\u015b zako\u0144czonym, gotowym, czym\u015b, co ukszta\u0142towa\u0142o si\u0119 w spos\u00f3b niezawis\u0142y wzgl\u0119dem my\u015blenia. My\u015blenie to musi si\u0119 do tego przedmiotu poznania dostosowa\u0107. Mo\u017cemy tu da\u0107 za przyk\u0142ad klasyczn\u0105 teori\u0119 prawdy, kt\u00f3ra implikuje, \u017ce dwa heterogeniczne porz\u0105dki musz\u0105 sobie odpowiada\u0107.<\/p>\n

\n

W epistemicznym polu teorii mie\u015bci si\u0119 zar\u00f3wno tradycja empiryzmu (Locke-Berkeley-Hume) jak i tradycja racjonalistyczna (Kartezjusz-Leibniz-Spinoza). Konsekwentny racjonalizm zaprowadzi\u0142 my\u015blicieli do metafizycznych twierdze\u0144 o charakterze dogmatycznym, za\u015b wynikiem analiz przeprowadzonych w duchu empiryzmu by\u0142 sceptycyzm w stosunku do ludzkiej wiedzy i nauki. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje tu przypadek Hume\u2019a i jego krytyka zasady przyczynowo\u015bci, kt\u00f3ra \u2013 jak sam Kant przyznawa\u0142 \u2013 wybudzi\u0142a go z dogmatycznej drzemki.<\/p>\n

\n

Na to, aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 ograniczenia dogmatyzmu z jednej strony i sceptycyzmu z drugiej, nale\u017cy dokona\u0107 krytyki rozumu<\/strong>, tj. sprawdzi\u0107 jego uprawnienia, zbada\u0107 o czym rozum ma prawo wyrokowa\u0107, a w jakich sferach jego roszczenia s\u0105 nieuprawnione. Bezspornym jest fakt istnienia nauki, a konkretniej \u2013 matematyki i czystego przyrodoznawstwa. Ich podstaw\u0105 s\u0105 twierdzenia pewne i powszechne, poszerzaj\u0105ce nasz\u0105 wiedz\u0119, ale nie oparte na do\u015bwiadczeniu \u2013 s\u0105dy syntetyczne a priori<\/em><\/strong>. Zatem dokona\u0107 krytyki rozumu to ustali\u0107 jak mo\u017cliwa jest nauka, czyli matematyka i czyste przyrodoznawstwo, albo inaczej \u2013 dowie\u015b\u0107 jak mo\u017cliwe s\u0105 s\u0105dy syntetyczne a priori<\/em>.<\/p>\n

\n

Trzeba mie\u0107 jednak metod\u0119, kt\u00f3ra umo\u017cliwi nam zbadanie natury rozumu. Metod\u0119 t\u0119 Kant nazywa metod\u0105 transcendentaln\u0105 i daje jej tak\u0105 charakterystyk\u0119:<\/p>\n

\n

,,Transcendentalnym nazywam wszelkie poznanie, kt\u00f3re zajmuje si\u0119 nie tyle przedmiotami [w og\u00f3le], ile w og\u00f3le naszym sposobem poznawa\u00adnia przedmiot\u00f3w, je\u015bli tylko spos\u00f3b ten ma by\u0107 a priori mo\u017cliwy. System takich poj\u0119\u0107 nazywa\u0142by si\u0119 filozofi\u0105 transcendentaln\u0105<\/em>\u201d(2).<\/p>\n

\n

Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: metoda transcendentalna bada podmiotowe warunki istnienia nauki. Hume takich warunk\u00f3w w podmiocie nie znalaz\u0142 i dlatego odrzuci\u0142 zasad\u0119 przyczynowo\u015bci a wraz z ni\u0105 nauki na niej ugruntowane. B\u0142\u0105d jego polega\u0142 szczeg\u00f3lnie na tym, \u017ce nie bada\u0142 on nauki, lecz \u015bwiadomo\u015b\u0107 potoczn\u0105. Zatrzymajmy si\u0119 w tym miejscu.<\/p>\n

\n

Metoda transcendentalna inicjuje epistemologiczne pole teorii, poniewa\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 przedmiotowa wraz z faktem nauki zostaje uwarunkowana przez wiedzotw\u00f3rcze uposa\u017cenie podmiotu. Oczywi\u015bcie nie idzie tu o podmiot empiryczny, lecz o podmiot transcendentalny.\u00a0 Trzeba zawsze o tym pami\u0119ta\u0107 i nie pojmowa\u0107 filozofii Kanta w ten spos\u00f3b, i\u017c traktuje si\u0119 j\u0105 jako zwyk\u0142e odwr\u00f3cenie paradygmatu dotychczasowej tradycji my\u015blowej wedle kt\u00f3rej to podmiot musi si\u0119 dostosowa\u0107 do przedmiotu. To zar\u00f3wno podmiot jak i przedmiot, rzecz i \u015bwiadomo\u015b\u0107, sama ta dwoisto\u015b\u0107, ta ca\u0142o\u015bciowa relacja jest wt\u00f3rna wobec czystego rozumu, kt\u00f3ry wyznacza obszar mo\u017cliwego do\u015bwiadczenia (3), jego status ontologiczny i poznawczy. Du\u017ca zas\u0142uga Martina Heideggera, kt\u00f3ry w dziele pt. Kant und das Problem der Metaphysik<\/em>\u00a0 (Kant i problem metafizyki<\/em>) uwydatni\u0142 ten ontologiczny wymiar kantowskiej krytyki, poniewa\u017c czynnik wiedzotw\u00f3rczy wyznacza tak\u017ce spos\u00f3b istnienia przedmiotu. Epistemologia \u0142\u0105czy si\u0119 nierozerwalnie z ontologi\u0105 o czym zapomnieli ci, kt\u00f3rzy interpretuj\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cie Kanta na spos\u00f3b pozytywistyczny.<\/p>\n

\n

Centralnym przedmiotem bada\u0144 materializmu historycznego jest historyczno\u015b\u0107<\/strong>, nie historia, jak bowiem pisze prof. Marek Siemek:<\/p>\n

\n

,,Marksistowska dialektyka nie jest spekulatywn\u0105 filozofi\u0105 dziej\u00f3w ani badawcz\u0105 metod\u0105 naukowej historiografii empirycznej, ani wreszcie instrumentem hermeneutycznego rozumienia konkretnych wydarze\u0144 historii w niepowtarzalnej pe\u0142ni ich w\u0142asnego sensu<\/em>\u201d(4).<\/p>\n

\n

Historyczno\u015b\u0107 nale\u017cy rozumie\u0107 jako proces uspo\u0142ecznienia (denaturalizacji tj. ucz\u0142owieczania przyrody), kt\u00f3ry dokonuje si\u0119 poprzez sta\u0142e napi\u0119cia sfery podmiotowo \u2013 przedmiotowej zapo\u015bredniczonej przez praktyk\u0119. W\u0142a\u015bnie ten awans kategorii ,,praktyki\u201d jaki dokona\u0142 si\u0119 od czas\u00f3w Kanta jest tu tak bardzo istotny, poniewa\u017c doprowadzi\u0142 do ukonstytuowania si\u0119 zupe\u0142nie nowej ontologii \u2013 ontologii<\/strong> bytu spo\u0142ecznego<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 po raz pierwszy przedstawia nam Hegel w Fenomenologii Ducha<\/em>. W dziele tym doprowadzona zosta\u0142a do ko\u0144ca ta ,,strona czynna<\/em>\u201d idealizmu o kt\u00f3rej Marks pisa\u0142 w I Tezie o Feuerbachu, poniewa\u017c heglowski Duch jest wytworem swej w\u0142asnej autokreacji, jest causa sui<\/em>:<\/p>\n

\n

,,Wielko\u015b\u0107\u00a0<\/em>\u201eFenomenologii<\/em>„<\/em>\u00a0Hegla i jej ostatecznego rezultatu – dialektyki negatywno\u015bci jako zasady poruszaj\u0105cej i tw\u00f3rczej – polega wi\u0119c na tym, \u017ce Hegel samotworzenie si\u0119 cz\u0142owieka ujmuje jako proces, uprzedmiotowienie jako odprzedmiotowienie, jako alienacj\u0119 i jako zniesienie tej alienacji; polega wi\u0119c na tym, \u017ce uchwyci\u0142 on istot\u0119\u00a0pracy\u00a0i pojmuje cz\u0142owieka przedmiotowego, cz\u0142owieka prawdziwego, bo rzeczywistego, jako rezultat jego\u00a0w\u0142asnej pracy\u201d<\/em>(5).<\/em><\/p>\n

\n

Marksowska krytyczna kontynuacja tradycji heglowskiej polega mi\u0119dzy innemi na reinterpretacji poj\u0119cia ,,praktyki\u201d uj\u0119tej teraz jako ,,dzia\u0142alno\u015b\u0107 zmys\u0142owo \u2013 przedmiotowa<\/em>\u201d kt\u00f3rej podmiotem nie jest ju\u017c Duch, lecz ludzie i ich potrzeby(6).<\/p>\n

\n

Jedyn\u0105 substancj\u0105 \u2013 procesem lub te\u017c realno\u015bci\u0105 ontologiczn\u0105 jest uspo\u0142ecznienie i poj\u0119cia tego nie da si\u0119 zredukowa\u0107 do opozycji tradycyjnej filozofii takich jak podmiot \u2013 przedmiot, my\u015bl \u2013 byt, materia \u2013 duch, jako \u017ce kategorie te oraz ich poszczeg\u00f3lne warianty wykszta\u0142caj\u0105 si\u0119 dopiero na skutek historycznej praxis<\/em>. Materializm historyczny powinien by\u0107 tedy traktowany nie jako filozofia, lecz jako ,,filozofia filozofii\u201d, jako ,,metateoria\u201d, wszak tradycyjna filozofia ulega zniesieniu, zostaje rozpuszczona w spo\u0142eczno \u2013 historycznej praktyce.<\/p>\n

\n

Filozofia tradycyjna maj\u0105ca sw\u00f3j pocz\u0105tek w my\u015bli Kartezjusza, id\u0105ca poprzez systemy Spinozy i Leibniza, a ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 na my\u015bli Kanta i idealizmu niemieckiego traktuje rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra ma by\u0107 poznana ju\u017c jako co\u015b gotowego, do czego umys\u0142 ludzki ma si\u0119 odnie\u015b\u0107, natomiast materializm historyczny (metoda dialektyczna) ujmuje ten problemat jako cz\u0119\u015b\u0107 wy\u017cszej ca\u0142o\u015bci, tj. ujmuje j\u0105 jako epifenomen szczeg\u00f3lnej formy uspo\u0142ecznienia, z kt\u00f3rej nieprzypadkowo wyrastaj\u0105 systemy wspomniane wy\u017cej, lecz tak\u017ce nowo\u017cytne przyrodoznawstwo matematyczno \u2013 eksperymentalne. Dla Marksa nie istnieje problem stosunku cogito<\/em> do tego, co le\u017cy poza \u015bwiadomo\u015bci\u0105 (jak w filozofii Kartezjusza) ani te\u017c problem stosunku apriorycznych form poznania do danego materia\u0142u do\u015bwiadczalnego le\u017c\u0105cego na zewn\u0105trz \u015bwiadomo\u015bci (jak w filozofii Kanta). Niemiecki filozof anuluje centralne epistemologiczne pytanie tradycyjnej filozofii: ,,jaki jest stosunek my\u015blenia do bytu?<\/em>\u201d jako \u017ale postawione, gdy\u017c ju\u017c samo b\u0119d\u0105ce pochodn\u0105 oddzielenia podmiotu od przedmiotu w procesie historycznym. W Zarysie krytyki ekonomii politycznej<\/em> mo\u017cemy przeczyta\u0107:<\/p>\n

\n

,,Cz\u0142owiek odosabnia si\u0119 dopiero w przebiegu procesu historycznego. Pierwotnie wyst\u0119puje jako jednostka gatunku, plemienia, zwierz\u0119 stadne<\/em>\u201d(7),<\/p>\n

\n

za\u015b II teza o Feuerbachu powiada nam, \u017ce<\/p>\n

\n

,,Sp\u00f3r o rzeczywisto\u015b\u0107 czy nierzeczywisto\u015b\u0107 my\u015blenia izoluj\u0105cego si\u0119 od praktyki jest zagadnieniem czysto\u00a0scholastycznym<\/em>.\u201d<\/p>\n

\n

Z tego wzgl\u0119du wielki filozof Gy\u00f6rgy Luk\u00e1cs<\/strong> (1885 \u2013 1971) \u00a0<\/strong>w swych naj\u015bwietniejszych szkicach zawsze podkre\u015bla\u0142, \u017ce w logice dialektycznej najistotniejszy jest stosunek podmiotu i przedmiotu w procesie dziejowym:<\/p>\n

\n

,,Ta wewn\u0119trzna forma ujmowania problemu prowadzi nas zn\u00f3w ku o\u015brodkowemu zagadnieniu dialektycznej metody \u2013 ku w\u0142a\u015bciwie rozumianemu priorytetowi kategorii ca\u0142o\u015bci (Totalit\u00e4t<\/a>), a tym samym ku filozofii Heglowskiej. Filozoficzna metoda Hegla, kt\u00f3ra zawsze by\u0142a \u2013 co w najbardziej porywaj\u0105cy spos\u00f3b pokazuje Fenomenologia Ducha \u2013 zarazem histori\u0105 filozofii i filozofi\u0105 historii, w tym istotnym punkcie nigdy nie zosta\u0142a przez Marksa porzucona. Albowiem Heglowskie \u2013 dialektyczne stopienie w jedno my\u015blenia i bytu, uj\u0119cie ich jedni jako jedno\u015bci i ca\u0142o\u015bci pewnego procesu, stanowi r\u00f3wnie\u017c istot\u0119 filozoficznej koncepcji dziej\u00f3w (Gschichtsphilosophie) w materializmie historycznym<\/em>\u201d(8).<\/p>\n

\n

Co do tego jak nale\u017cy pojmowa\u0107 materializm historyczny chce da\u0107 nam pewn\u0105 podpowied\u017a tak\u017ce Antonio Gramsci<\/strong> (1891-1937), kt\u00f3rego s\u0142owa teraz przywo\u0142amy:<\/p>\n

\n

,,Zapomina si\u0119 cz\u0119sto u\u017cywaj\u0105c powszechnego okre\u015blenia (materializm historyczny), \u017ce nale\u017cy k\u0142a\u015b\u0107 akcent na drugim cz\u0142onie tego okre\u015blenia (historyczny), a nie na pierwszym, kt\u00f3ry jest terminem pochodzenia metafizycznego. Filozofia praktyki jest absolutnym ,,historycyzmem\u201d, absolutnym ,,ze\u015bwiecczeniem\u201d my\u015bli, ,,zej\u015bciem na ziemie\u201d, absolutnym ucz\u0142owieczeniem historii<\/em>\u201d(9).<\/p>\n

\n

Tak\u017ce w innym miejscu, podczas dokonywania krytyki bucharinowskiej koncepcji materializmu historycznego Gramsci oznajmia:<\/p>\n

\n

,,Koncepcja ,,obiektywno\u015bci\u201d wed\u0142ug materializmu metafizycznego ma, jak si\u0119 zdaje, oznacza\u0107 obiektywno\u015b\u0107 istniej\u0105c\u0105 r\u00f3wnie\u017c poza cz\u0142owiekiem. Jednak\u017ce kiedy si\u0119 twierdzi, \u017ce jaka\u015b rzeczywisto\u015b\u0107 istnia\u0142aby nawet w\u00f3wczas, gdyby nie istnia\u0142 cz\u0142owiek \u2013 to albo traktuje si\u0119 to twierdzenie jako przeno\u015bnie, albo te\u017c popada si\u0119 w pewn\u0105 form\u0119 mistycyzmu. Znamy rzeczywisto\u015b\u0107 tylko w zwi\u0105zku z cz\u0142owiekiem, a skoro cz\u0142owiek jest historycznym stawaniem si\u0119, to r\u00f3wnie\u017c poznanie i rzeczywisto\u015b\u0107 s\u0105 stawaniem si\u0119, r\u00f3wnie\u017c obiektywno\u015b\u0107 jest stawaniem si\u0119 itd.<\/em>\u201d(10).<\/p>\n

\n

Zasadnicz\u0105 tre\u015b\u0107 powy\u017cszych ust\u0119p\u00f3w mo\u017cemy zamkn\u0105\u0107 w dwu tezach:<\/p>\n

\n

    \n
  1. a) materializm filozoficzny jako koncepcja niedialektyczna nie wchodzi w zakres doktryny materialistycznego pojmowania dziej\u00f3w\n

    b) materializm historyczny jest jedynie refleksem okre\u015blonej praktyki spo\u0142eczno \u2013 historycznej i wraz z jej przezwyci\u0119\u017ceniem zostaje zniesiony, tj. nie ma on wa\u017cno\u015bci ponadhistorycznej<\/li>\n<\/ol>\n

    Po pierwsze, Gramsci przekonuje nas, \u017ce termin ,,materializm<\/em>\u201d jest, jak on to okre\u015bla, ,,pochodzenia metafizycznego<\/em>\u201d oraz, \u017ce ,,znamy rzeczywisto\u015b\u0107 tylko w zwi\u0105zku z cz\u0142owiekiem\u201d<\/em>. To drugie zdanie jest bardzo wa\u017cne. Ot\u00f3\u017c, zgodnie z dialektyk\u0105 Hegla i Marksa jedyn\u0105 realno\u015bci\u0105 ontologiczno \u2013 historyczn\u0105 jest podmiotowo \u2013 przedmiotowa relacja zapo\u015bredniczona przez praxis<\/em> a wi\u0119c zar\u00f3wno stanowisko realizm\/naturalizm jak i idealizm obiektywny\/ platonizm s\u0105 nieuprawnione, tj. obydwa stanowiska s\u0105 hipostazowaniem jednego z cz\u0142on\u00f3w dialektycznej relacji \u2013 czy to my\u015bli (w przypadku platonizmu), czy bytu (w przypadku materializmu). Nie mamy wgl\u0105du w to, jak wygl\u0105da ,,\u015bwiat w sobie\u201d, poniewa\u017c zawsze jest on dany ,,dla nas\u201d. Nie usz\u0142o to uwadze Marksa, gdy odnotowywa\u0142, \u017ce:<\/p>\n

    \n

    ,,Przyroda, ujmowana abstrakcyjnie, dla siebie, wzi\u0119ta w oderwaniu od cz\u0142owieka, jest dla niego niczym<\/em>\u201d(11).<\/p>\n

    \n

    Jak tedy nale\u017cy rozumie\u0107 termin ,,materializm\u201d ? Naturalnie nie chcemy tu wchodzi\u0107 w zbytni werbalizm i dedukowa\u0107 ca\u0142ej doktryny z analizy s\u0142\u00f3w, gdy\u017c nie zadowoli nas tu definicja czysto formalna, jednak\u017ce ma\u0142o jest poj\u0119\u0107, z kt\u00f3rymi wi\u0105za\u0142oby si\u0119 tyle zafa\u0142szowa\u0144, tyle niedopowiedze\u0144 i skrajnych uproszcze\u0144 jak z poj\u0119ciem materializmu. Antonio Labriola<\/strong> (1843 \u2013 1904) tak si\u0119 na to zagadnienie zapatruje:<\/p>\n

    \n

    \u00a0,,Wobec tego, \u017ce zadaniem moim na tych pierwszych stronicach jest wst\u0119pne tylko podwa\u017cenie owych przes\u0105d\u00f3w i ujawnienie wspieraj\u0105cych je intencji i tendencji, wypada przypomnie\u0107, \u017ce znaczenia tej doktryny trzeba si\u0119 doszukiwa\u0107 przede wszystkim w stanowisku, jakie zajmuje ona wzgl\u0119dem teorii, do walki z kt\u00f3rymi zosta\u0142a stworzona, szczeg\u00f3lnie za\u015b wzgl\u0119dem ideologii r\u00f3\u017cnego rodzaju; \u017ce sprawdzianem jej warto\u015bci jest wy\u0142\u0105cznie najtrafniejsze i najszersze wyja\u015bnienie mechanizmu ludzkiego dzia\u0142ania; \u017ce wreszcie doktryna ta nie implikuje jakiego\u015b subiektywnego wywy\u017cszenia na zasadzie arbitralnej decyzji tej lub innej jako\u015bci, tej lub innej grupy interes\u00f3w ludzkich, przeciwstawnych innym interesom, lecz tylko ujawnia prawa obiektywnej koordynacji i subordynacji wszystkich interes\u00f3w w rozwoju ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, w drodze procesu genetycznego, kt\u00f3ry polega na przechodzeniu od przyczyn do skutk\u00f3w, od czynnik\u00f3w wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych o rzeczy utworzonych<\/em>\u201d(12).<\/p>\n

    \n

    W przytoczonym wy\u017cej ust\u0119pie pada s\u0142owo kluczowe \u2013 ideologia. Wyt\u0142umaczeniem tego poj\u0119cia jak i roli, jak\u0105 odgrywa ona w metodologii materializmu historycznego zajmiemy si\u0119 w dalszych partiach tekstu. Co za\u015b tyczy si\u0119 samego materializmu to b\u0119dziemy go rozumie\u0107 jako ,,szukanie ziemskiej podstawy<\/em>\u201d, jak wyra\u017ca\u0142 si\u0119 m\u0142ody Marks, dla panuj\u0105cej ideologii danej epoki.<\/p>\n

    \n

    Po drugie, w\u0142oski my\u015bliciel okre\u015bla ,,filozofi\u0119 praktyki<\/em>\u201d mianem ,,absolutnego historycyzmu<\/em>\u201d. Jest to mocno dyskusyjna teza, co do kt\u00f3rej mocno oponowa\u0142 jeden z przedstawicieli marksizmu strukturalistycznego \u2013 Louis Althusser<\/strong> (1918 \u20131990). Przyjrzyjmy si\u0119 chocia\u017c pobie\u017cnie temu problemowi, jako \u017ce wydaje si\u0119 on nam interesuj\u0105cy i warty poruszenia. Jak odnotowuje Althusser, rozumienie marksizmu jako absolutnego historyzmu pochodzi w\u0142a\u015bnie od Gramsciego, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 t\u0119 koncepcj\u0119 od Labrioli i Crocego (13). Oznacza on przede wszystkim zhistoryzowanie Wiedzy Absolutnej, tj. tego momentu historii, w kt\u00f3rej \u015bwiadomo\u015b\u0107 zespala si\u0119 z wiedz\u0105 i dzi\u0119ki temu mo\u017ce ona spojrze\u0107 wstecz na ca\u0142\u0105 drog\u0119 jak\u0105 przeby\u0142a, by stwierdzi\u0107, \u017ce przedmiotowo\u015b\u0107 jest jej wytworem, co te\u017c daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 ponownego wch\u0142oni\u0119cia eksterioryzacji. Wiedza Absolutna warunkuje uprzywilejowan\u0105 tera\u017aniejszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra zdobywszy si\u0119 na samowiedz\u0119 i na samokrytyk\u0119 (sam fakt pojawienia si\u0119 Kapita\u0142u<\/em> Marksa jest tego dowodem) umo\u017cliwia czytanie z historii jak z otwartej ksi\u0119gi, poniewa\u017c wedle Hegla prawda pojawia si\u0119 zawsze post festum<\/em>. Je\u015bli nie ma Wiedzy Absolutnej to znaczy, \u017ce ka\u017cda tera\u017aniejszo\u015b\u0107 jest tak samo uprzywilejowana i znika mo\u017cliwo\u015b\u0107 pojawienia si\u0119 naukowego (tj. nieideologicznego) badania historii. Zreszt\u0105 Gramsci zalicza poznanie naukowe do nadbudowy, co Marksowi, wyj\u0105wszy lata m\u0142odo\u015bci (R\u0119kopisy ekonomiczno-filozoficzne z 1844 roku<\/em>), si\u0119 nie zdarza\u0142o (14).<\/p>\n

    \n

    Sp\u00f3jrzmy na podtytu\u0142 g\u0142\u00f3wnego dzie\u0142a Marksa \u2013 Kapita\u0142u<\/em>. Brzmi on: krytyka ekonomii politycznej<\/em>. Zatem opus magnum<\/em> Marksa nie jest dzie\u0142em z zakresu ekonomii politycznej, czyli tej nauki, kt\u00f3ra powsta\u0142a dzi\u0119ki intelektualnemu zaanga\u017cowaniu takich my\u015blicieli jak Adam Smith czy David Ricardo. Jak rozumie\u0107 s\u0142owo krytyka<\/em>?<\/p>\n

    \n

    Po pierwsze, trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce w metodologii dialektycznej, m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem Hegla \u2013 substancja staje si\u0119 podmiotem (w istocie ca\u0142a Fenomenologa Ducha<\/em> jest wielkim projektem i pr\u00f3b\u0105 uj\u0119cia substancji jako podmiotu) i sama ustanawia a nast\u0119pnie przezwyci\u0119\u017ca swe kategorie ontologiczne, tak, i\u017c jej ruch jest zawsze immanentny (jest samoruchem). T\u0119 prawid\u0142owo\u015b\u0107 mo\u017cna dostrzec w Nauce Logiki<\/em>, w kt\u00f3rej orzeczniki bytu rozwijaj\u0105 si\u0119 same z siebie (par exemple<\/em> s\u0142ynna triada heglowska). Nie inaczej jest w przypadku kategorii ontologicznych w Kapitale<\/em>. Pocz\u0105wszy od kategorii towaru, z kt\u00f3rego Marks wyprowadza poj\u0119cie warto\u015bci u\u017cytkowej i warto\u015bci, dochodzi nast\u0119pnie do kategorii pieni\u0105dza. W dalszej kolejno\u015bci ze stosunk\u00f3w towarowo \u2013 pieni\u0119\u017cnych wywiedziony zostaje kapita\u0142, et caetera<\/em>\u2026<\/p>\n

    \n

    Wypada nam w tym miejscu poczyni\u0107 pewn\u0105 uwag\u0119. Socjalizm utopijny w osobach Saint-Simona, Owena czy Fouriera atakowa\u0142 stosunki kapitalistyczne jako niezgodne z kryteriami racjonalno\u015bci umiejscowionymi poza rzeczywisto\u015bci\u0105, st\u0105d czyste fantazjowanie o idealnym ustroju spo\u0142ecznym jako alternatywie i krytyka kapitalizmu polegaj\u0105ca na moralnym oburzeniu. Biegunowo przeciwnie rzecz ma si\u0119 z marksowsk\u0105 krytyk\u0105 stosunk\u00f3w bur\u017cuazyjnych. Przyk\u0142adowo postulat ,,wyw\u0142aszczenia wyw\u0142aszczycieli\u201d ma by\u0107 nieodzownym panaceum na nieustanne kryzysy nadprodukcji b\u0119d\u0105ce skutkiem istnienia w\u0142asno\u015bci prywatnej, a \u015bci\u015blej \u2013 oddzielenia od siebie pracy i kapita\u0142u (oraz ziemi) jakie za sob\u0105 niesie, a kt\u00f3re powoduje szereg przeciwie\u0144stw i przeciwstawnych tendencji, takich jak sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy organizacj\u0105 produkcji w poszczeg\u00f3lnej fabryce a anarchi\u0105 produkcji w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie, czy te\u017c sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy warto\u015bci\u0105 wymienn\u0105 jako motywu dzia\u0142alno\u015bci kapitalisty i warto\u015bci u\u017cytkowej, o kt\u00f3r\u0105 zabiegaj\u0105 pracownicy najemni. Je\u015bli wi\u0119c kto\u015b podnosi zarzut w stosunku do Marksa, \u017ce metoda jego rozumowania jest utopijna tj. \u017ce przeciwstawia on porz\u0105dek zastany jakiej\u015b abstrakcyjnej idei alternatywnej organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa niezale\u017cnej od tego\u017c porz\u0105dku, to dowodzi tym samym, \u017ce nie rozumie na czym polega metoda dialektyczna i implikowana przez ni\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 my\u015blenia i bytu. W przypadku dialektyki przedmiot poznania i metoda poznania przedmiotu s\u0105 tym samym. Z tego powodu mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce cech\u0105 marksowskiej krytyki jest antyutopizm <\/strong>(15). Poznanie jest samopoznaniem, wiedza \u2013 samowiedz\u0105, a krytyka \u2013 samokrytyk\u0105.<\/p>\n

    \n

    Po wt\u00f3re, marksowska krytyka, co najwa\u017cniejsze \u2013 jest krytyk\u0105<\/strong> ideologii<\/strong>, odkrywa ona przed nami mistyfikuj\u0105cy charakter nauki bur\u017cuazyjnej. \u017beby jednak wiedzie\u0107 czym jest krytyka ideologii musimy wiedzie\u0107 czym jest ideologia. Prof. Leszek Ko\u0142akowski w taki spos\u00f3b rekonstruuje marksowskie poj\u0119cie ideologii:<\/p>\n

    \n

    ,,Ideologia (\u2026) jest to mianowicie \u015bwiadomo\u015b\u0107 fa\u0142szywa, czyli proces my\u015blowy w tak spos\u00f3b zmistyfikowany w \u015bwiadomo\u015bci, i\u017c cz\u0142owiek nie zna si\u0142, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie kieruj\u0105 jego my\u015bleniem i wyobra\u017ca sobie, \u017ce powoduje nim czysta konsekwencja my\u015bli samej oraz czysto my\u015blowe wp\u0142ywy; w my\u015bleniu ideologicznie zdeformowanym cz\u0142owiek nie jest \u015bwiadom, \u017ce wszelka my\u015bl, i w szczeg\u00f3lno\u015bci jego w\u0142asna poddana jest w swoim toku i wynikach dzia\u0142aniu pozamy\u015blowych warunk\u00f3w spo\u0142ecznych, i \u017ce warunki te wyra\u017ca w postaci zniekszta\u0142conej przez interesowne preferencje jakiej\u015b zbiorowo\u015bci. Ideologia tedy to ca\u0142o\u015b\u0107 idei (w sensie: pogl\u0105d\u00f3w, opinii, hase\u0142 – nade wszystko odnosz\u0105cych si\u0119 do \u017cycia spo\u0142ecznego, a wi\u0119c opinii filozoficznych, religijnych, ekonomicznych, historycznych, prawnych, a tak\u017ce utopii, program\u00f3w politycznych i gospodarczych), kt\u00f3re \u017cyj\u0105 \u017cyciem pozornie niezale\u017cnym w umys\u0142ach swoich wyznawc\u00f3w, rz\u0105dzone w\u0142asnymi prawami, pozbawione samowiedzy swoich \u017ar\u00f3de\u0142 w spo\u0142ecznych warunkach i swojej funkcji w utrzymywaniu lub odmienianiu tych\u017ce warunk\u00f3w<\/em>\u201d (16).<\/p>\n

    \n

    Jak by\u0142o ju\u017c wy\u0142o\u017cone \u2013 filozofia Marksa (w przeciwie\u0144stwie do filozofii tradycyjnej) ujmuje ka\u017cdorazowo \u015bwiadomo\u015b\u0107 jako sk\u0142adnik bytu spo\u0142ecznego, dualizm my\u015bli i bytu, podmiotu i przedmiotu zostaje zniesiony w kategorii uspo\u0142ecznienia, ka\u017cdorazowej ukonstytuowanej historycznie totalno\u015bci, czego konsekwencj\u0105 jest fakt, i\u017c:<\/p>\n

    \n

    \u201eMoralno\u015b\u0107, religia, metafizyka i wszystkie inne rodzaje ideologii oraz odpowiadaj\u0105ce im formy \u015bwiadomo\u015bci trac\u0105 ju\u017c przeto pozory samodzielno\u015bci. Nie maj\u0105 one historii, nie maj\u0105 rozwoju; to tylko ludzie, rozwijaj\u0105c sw\u0105 produkcj\u0119 materialn\u0105 i swe materialne stosunki wzajemne, zmieniaj\u0105 wraz z t\u0105 swoj\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 r\u00f3wnie\u017c swoje my\u015blenie i wytwory tego\u017c my\u015blenia. Nie \u015bwiadomo\u015b\u0107 okre\u015bla \u017cycie, lecz \u017cycie okre\u015bla \u015bwiadomo\u015b\u0107. Przy pierwszym sposobie rozpatrywania bierze si\u0119 za punkt wyj\u015bcia \u015bwiadomo\u015b\u0107 niby \u017cywego osobnika, przy drugim, kt\u00f3ry odpowiada rzeczywistemu \u017cyciu, punktem wyj\u015bcia s\u0105 rzeczywiste, \u017cywe osobniki, \u015bwiadomo\u015b\u0107 za\u015b rozpatruje si\u0119 tylko jako ich \u015bwiadomo\u015b\u0107<\/em>\u201d(17).<\/p>\n

    \n

    Przekonanie o heterogeniczno\u015bci my\u015blenia i spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci jest szczeg\u00f3ln\u0105 form\u0105 alienacji powsta\u0142\u0105 w konsekwencji oddzielenia si\u0119 pracy umys\u0142owej od pracy fizycznej. Maj\u0105c r\u00f3wnie\u017c na uwadze, \u017ce dotychczasowa forma uspo\u0142ecznienia ma charakter zantagonizowany (historia jak\u0105 znamy jest histori\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw klasowych) zmistyfikowana \u015bwiadomo\u015b\u0107 wyra\u017ca ka\u017cdorazowo interesy klas panuj\u0105cych.<\/p>\n

    \n

    \u00a0,,My\u015bli klasy panuj\u0105cej s\u0105 w ka\u017cdej epoce my\u015blami panuj\u0105cymi, tzn. \u017ce ta klasa, kt\u00f3ra jest w spo\u0142ecze\u0144stwie panuj\u0105c\u0105 si\u0142\u0105 materialn\u0105, stanowi zarazem jego panuj\u0105c\u0105 si\u0142\u0119 duchow\u0105. Klasa maj\u0105ca w swym rozporz\u0105dzeniu \u015brodki produkcji materialnej dysponuje te\u017c przez to jednocze\u015bnie \u015brodkami produkcji duchowej, tak i\u017c na og\u00f3\u0142 klasie tej podlegaj\u0105 dzi\u0119ki temu r\u00f3wnie\u017c i my\u015bli tych, kt\u00f3rym do duchowej produkcji brak \u015brodk\u00f3w. My\u015bli panuj\u0105ce s\u0105 niczym innym jak tylko idealnym wyrazem panuj\u0105cych stosunk\u00f3w materialnych, s\u0105 wyra\u017conymi w formie my\u015bli panuj\u0105cymi stosunkami materialnymi; s\u0105 wyrazem tych w\u0142a\u015bnie stosunk\u00f3w, kt\u00f3re czyni\u0105 jedn\u0105 klas\u0119 klas\u0105 panuj\u0105c\u0105, a wi\u0119c s\u0105 to my\u015bli jej panowania\u201d <\/em>(18).<\/p>\n

    \n

    Zdaniem Marksa ideologi\u0105 wyrastaj\u0105c\u0105 na gruncie kapitalistycznego systemu produkcji jest\u00a0 ekonomia polityczna<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 to poddaje analizie, lecz analizie szczeg\u00f3lnego rodzaju, ta jest bowiem epistemologiczna, w przeciwie\u0144stwie do epistemicznego statusu nauki bur\u017cuazyjnej. Oznacza to, \u017ce Marks nie my\u015bli w kategoriach tej nauki, ale same te kategorie poddaje analizie. Nie jest to punkt widzenia ekonomii politycznej, lecz teoria samego tego punktu widzenia. Filozof z Trewiru pyta o mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia ekonomii politycznej jako nauki, podobnie\u017c jak Kant w Krytyce czystego rozumu<\/em> pyta\u0142 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia matematyki i czystego przyrodoznawstwa. Lecz istnieje zasadnicza r\u00f3\u017cnica w podej\u015bciu Marksa i Kanta. Dla Kanta bowiem umys\u0142 ludzki wyposa\u017cony jest w trwa\u0142e i niezmienne kategorie organizuj\u0105ce przedmioty do\u015bwiadczenia (cho\u0107 nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce poza do\u015bwiadczeniem ustanawia niepoznawalne noumeny). Logika transcendentalna przyjmuje dualizm zmys\u0142owo\u015bci (tre\u015bci) i kategorii intelektu (formy). Hegel ujmuje sam\u0105 struktur\u0119 sensotw\u00f3rcz\u0105 jako produkt autokreacji Ducha w ruchu dialektycznym, tak \u017ce ka\u017cda figura historyczno\u015bci posiada swoje w\u0142asne formy podmiotowo\u015bci i przedmiotowo\u015bci, lecz te pozostaj\u0105 dla \u015bwiadomo\u015bci ka\u017cdorazowo nieczytelne, przys\u0142oni\u0119te, o czym b\u0119dzie mowa p\u00f3\u017aniej. Marks idzie dok\u0142adnie tym tropem.<\/p>\n

    \n

    Ca\u0142\u0105 ekonomi\u0119 polityczn\u0105, od Adama Smitha, poprzez Davida Ricardo, Jean Baptiste Saya Saya, a\u017c do Johna Stuarta Milla, cechuje jedna zasadnicza my\u015bl, a mianowicie przekonanie, \u017ce kapitalistyczny spos\u00f3b produkcji odzwierciedla naturalny \u0142ad spo\u0142eczny, a prawid\u0142owo\u015bci nim rz\u0105dz\u0105ce otrzymuj\u0105 ten sam status, co prawa fizyki. Dookre\u015blmy to nieco:<\/p>\n

    \n

    ,,Twierdz\u0105c, \u017ce panuj\u0105ce obecnie stosunki \u2013 stosunki produkcji bur\u017cuazyjnej \u2013 s\u0105 naturalne, ekonomi\u015bci chc\u0105 nam przez to powiedzie\u0107, \u017ce w tych w\u0142a\u015bnie stosunkach tworzy si\u0119 bogactwo i rozwijaj\u0105 si\u0119 si\u0142y wytw\u00f3rcze\u00a0 zgodne z prawami natury. A wi\u0119c i same te stosunki s\u0105 te\u017c prawami naturalnymi i nie podlegaj\u0105 wp\u0142ywowi czasu. S\u0105 to prawa wieczne, kt\u00f3re powinny zawsze rz\u0105dzi\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwem. Historia tedy ongi istnia\u0142a, ale dzisiaj historii ju\u017c nie ma. Istnia\u0142a ona, poniewa\u017c istnia\u0142y instytucje feudalne, a w tych feudalnych instytucjach znajdujemy stosunki produkcji zupe\u0142nie odmienne o stosunk\u00f3w w spo\u0142ecze\u0144stwie bur\u017cuazyjnym, kt\u00f3re to stosunki z woli ekonomist\u00f3w maj\u0105 uchodzi\u0107 za naturalne, a wi\u0119c wieczne<\/em>\u201d(19).<\/p>\n

    \n

    My\u015bl mieszcza\u0144ska nie zna historii, bo nie mo\u017ce jej zna\u0107. Musia\u0142aby w\u00f3wczas proces historyczny odnie\u015b\u0107 do aktualnie panuj\u0105cych, kapitalistycznych stosunk\u00f3w produkcji, st\u0105d lapidarnie sformu\u0142owanie Marksa: ,,Historia tedy ongi istnia\u0142a, ale dzisiaj historii ju\u017c nie ma.<\/em>\u201d Pytanie brzmi \u2013\u00a0 z czego wynika taki a nie inny charakter mieszcza\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci? Dlaczego spo\u0142ecze\u0144stwo kapitalistyczne widzi samo siebie w taki spos\u00f3b?<\/p>\n

    \n

    Nieprzypadkowo Marks w I tomie Kapita\u0142u<\/em> bada zjawisko, nazwane przez niego ,,fetyszyzmem towarowym<\/em>\u201d. Luk\u00e1cs twierdzi\u0142, \u017ce jest to najwa\u017cniejszy motyw my\u015bli marksistowskiej. Powszechny charakter produkcji towarowej b\u0119d\u0105cych szczeg\u00f3ln\u0105 cech\u0105 kapitalistycznego sposobu produkcji tworzy zar\u00f3wno specyficzn\u0105 form\u0119 podmiotowo\u015bci jak i przedmiotowo\u015bci, za po\u015brednictwem tego, co zwyk\u0142o nazywa\u0107 urzeczowieniem <\/strong>(Verdinglichung<\/em>). Rzecz jasna, produkcja towarowa istnia\u0142a ju\u017c na bardzo prymitywnych szczeblach rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa, lecz dopiero w spo\u0142ecze\u0144stwie kapitalistycznym wp\u0142ywa ona na ca\u0142o\u015b\u0107 ludzkiego funkcjonowania, we wszystkich jego aspektach (20). Zjawisku urzeczowienia Marks daje nast\u0119puj\u0105cy opis:<\/p>\n

    \n

    ,,Tajemniczo\u015b\u0107 formy towarowej polega wi\u0119c po prostu na tym, \u017ce odzwierciedla ona ludziom spo\u0142eczny charakter ich w\u0142asnej pracy jako przedmiotowy charakter samych produkt\u00f3w pracy, jako spo\u0142eczne w\u0142asno\u015bci naturalne tych rzeczy; dlatego te\u017c spo\u0142eczny stosunek wytw\u00f3rc\u00f3w do pracy og\u00f3lnej wyst\u0119puje jako istniej\u0105cy poza nimi spo\u0142eczny stosunek przedmiot\u00f3w. Dzi\u0119ki temu quid pro quo produkty pracy staj\u0105 si\u0119 towarami, rzeczami zarazem zmys\u0142owymi i nadzmys\u0142owymi, spo\u0142ecznymi. Podobnie oddzia\u0142ywanie \u015bwietlne jakiej\u015b rzeczy na nerw wzrokowy nie przejawia si\u0119 jako subiektywne pobudzenie samego nerwu, lecz jako przedmiotowa forma rzeczy na zewn\u0105trz oka. Ale przy widzeniu \u015bwiat\u0142o pada naprawd\u0119 z jednej rzeczy, przedmiotu zewn\u0119trznego, na inn\u0105 rzecz – na oko. Jest to fizyczny stosunek mi\u0119dzy fizycznymi rzeczami. Natomiast forma towarowa i stosunek warto\u015bciowy produkt\u00f3w pracy, w kt\u00f3rym ona znajduje wyraz, nie ma absolutnie nic wsp\u00f3lnego z ich fizyczn\u0105 natur\u0105 i z wynikaj\u0105cymi z niej rzeczowymi stosunkami. To tylko okre\u015blony stosunek spo\u0142eczny mi\u0119dzy samymi lud\u017ami przyjmuje tu dla nich u\u0142udn\u0105 posta\u0107 stosunku mi\u0119dzy rzeczami. Aby wi\u0119c znale\u017a\u0107 analogi\u0119, trzeba si\u0119 przenie\u015b\u0107 w mg\u0142awice \u015bwiata religii. Tu produkty ludzkiej g\u0142owy wydaj\u0105 si\u0119 obdarzone w\u0142asnym \u017cyciem, samodzielnymi postaciami, pozostaj\u0105cymi w stosunkach z sob\u0105 i z lud\u017ami. Podobnie dzieje si\u0119 w \u015bwiecie towar\u00f3w z produktami ludzkiej r\u0119ki. Nazywam to fetyszyzmem, kt\u00f3ry przylgn\u0105\u0142 do produkt\u00f3w pracy, odk\u0105d s\u0105 wytwarzane jako towary, i jest nieod\u0142\u0105czny od produkcji towarowej<\/em>\u201d(21).<\/p>\n

    \n

    Towar jest stosunkiem spo\u0142ecznym \u2013 jedno\u015bci\u0105 warto\u015bci u\u017cytkowej (motywu konsumpcji) i warto\u015bci wymiennej (motywu produkcji), cho\u0107 zgodnie z wy\u017cej przytoczon\u0105 wypowiedzi\u0105 Marksa, ten stosunek spo\u0142eczny ujmowany jest przez ludzi jako rzecz, przez co cz\u0142owiek i siebie i innych i ca\u0142y otaczaj\u0105cy go \u015bwiat traktuje wy\u0142\u0105cznie w kategoriach towaru, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z minimalizowaniem strony jako\u015bciowej i maksymalizowaniem strony ilo\u015bciowej.<\/p>\n

    \n

    W tym tkwi pewien paradoks kapitalizmu. W miejsce stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich, kt\u00f3re w spo\u0142ecze\u0144stwach przedkapitalistycznych mia\u0142y jeszcze w du\u017cej mierze przyrodniczy charakter (o miejscu jednostki w spo\u0142ecze\u0144stwie decydowa\u0142y takie kategorie jak p\u0142e\u0107, wiek, si\u0142a fizyczna czy wi\u0119zy krwi), wprowadzi\u0142 stosunki oparte na wymianie towarowej (czyli stosunki spo\u0142eczne par<\/em> excellence<\/em>) kt\u00f3re same sta\u0142y si\u0119, u\u017cywaj\u0105c terminu Luk\u00e1csa, ,,drug\u0105 natur\u0105<\/em>\u201d. Usamodzielnienie si\u0119 towar\u00f3w implikuje bierny, lub, by u\u017cy\u0107 bardziej precyzyjnego okre\u015blenia, kontemplacyjny rodzaj poznania. Powstaje przekonanie, za spraw\u0105 \u017cywio\u0142owego i dynamicznego procesu ruchu towar\u00f3w, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 kapitalistyczna posiada wymiar naturalny, autonomiczny, do kt\u00f3rego cz\u0142owiek musi si\u0119 dostosowa\u0107, podobnie jak do praw przyrody. Fryderyk Engels pisze:<\/p>\n

    \n

    ,,Ludzie tworz\u0105 sami w\u0142asn\u0105 histori\u0119 , ale dotychczas nawet w granicach danego \u015bci\u015ble wyodr\u0119bnionego spo\u0142ecze\u0144stwa nie kierowali si\u0119 oni w tej czynno\u015bci og\u00f3ln\u0105 wol\u0105, nie dzia\u0142ali wed\u0142ug og\u00f3lnego planu. D\u0105\u017cno\u015bci ich krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 i w\u0142a\u015bnie dlatego we wszystkich takich spo\u0142ecze\u0144stwach panuje konieczno\u015b\u0107, kt\u00f3rej uzupe\u0142nieniem i form\u0105 przejawiania si\u0119 na zewn\u0105trz jest przypadkowo\u015b\u0107. Konieczno\u015bci\u0105 przebijaj\u0105c\u0105 si\u0119 tu poprzez wszelk\u0105 przypadkowo\u015b\u0107 jest znowu ostatecznie konieczno\u015b\u0107 ekonomiczna<\/em>\u201d(22).<\/p>\n

    \n

    Spo\u0142ecze\u0144stwo, w kt\u00f3rym fenomen reifikacji jest wszechobecny, musia\u0142o oddzia\u0142a\u0107 specyficznie na metodologi\u0119 poznania tego\u017c spo\u0142ecze\u0144stwa, a jest ona ,,matematyczno \u2013 kalkulatoryjna\u201d lub te\u017c ,,formalno \u2013 racjonalna\u201d. Reifikacja ka\u017ce zastosowa\u0107 do kapitalizmu metodologi\u0119 wzi\u0119t\u0105 z nauk przyrodniczych i tak powstaj\u0105 koncepcje ,,praw natury\u201d fizjokrat\u00f3w, czy ,,niewidzialna r\u0119ka rynku\u201d Adama Smitha (23), ale tak\u017ce i darwinizm spo\u0142eczny Spencera.<\/p>\n

    \n

    S\u0142ynna tr\u00f3jjedyna formu\u0142a g\u0142osz\u0105ca, i\u017c kapita\u0142 generuje zysk (i procent), praca \u2013 p\u0142ac\u0119 robocza, ziemia \u2013 rent\u0119 gruntow\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c wyrazem fetyszyzmu i \u015bwiadczy o zapoznaniu spo\u0142ecznego charakteru renty, zysku i p\u0142acy. W formule tej wszystko przedstawione jest na opak \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo rozpada si\u0119 na trzy klasy spo\u0142eczne: pracownik\u00f3w najemnych, kapitalist\u00f3w i w\u0142a\u015bcicieli ziemskich odpowiednio do dochod\u00f3w generowanych przez kapita\u0142, prac\u0119 i ziemi\u0119 (24). Tak samo jak drzewo rodzi owoce, tak ziemia rodzi rent\u0119 gruntow\u0105, a praca najemna, kt\u00f3ra dla swego istnienia wymaga wolnego (w sensie mog\u0105cego swobodnie rozporz\u0105dza\u0107 swoj\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105) robotnika oddzielonego od \u015brodk\u00f3w produkcji okazuje si\u0119 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c kategori\u0105 ponadhistoryczn\u0105. Ten ci\u0119\u017cki b\u0142\u0105d naturalistyczny uwiecznia kategorie gospodarki kapitalistycznej i rozci\u0105ga je na ca\u0142\u0105 histori\u0119 ludzko\u015bci. Kategorie te staj\u0105 si\u0119 wiecznymi condition humaine<\/em>, zostaj\u0105 ca\u0142kowicie odarte z ich w\u0142asno\u015bci spo\u0142ecznych. Naprawd\u0119 jednak to stosunek spo\u0142eczny polegaj\u0105cy na oddzieleniu od siebie ziemi, pracy i kapita\u0142u jest autentycznym \u017ar\u00f3d\u0142em wspomnianych dochod\u00f3w.<\/p>\n

    \n

    Nieprzekraczaln\u0105 granic\u0105 ekonomii politycznej jest zjawisko kryzys\u00f3w ekonomicznych. I cho\u0107 tak wielki ekonomista jak David Ricardo \u017cywi\u0142 co do tego tematu pewne domys\u0142y (teoria stanu stacjonarnego) to jednak nie potrafi\u0142 przekroczy\u0107 \u015bwiadomo\u015bci urzeczowionej w kt\u00f3r\u0105 by\u0142 uwik\u0142any. Mamy tu na my\u015bli konkretnie indywidualizm metodologiczny. Ekonomia bur\u017cuazyjna zawsze ocenia zjawiska ekonomiczne ze stanowiska jednostki. Kapitalizm b\u0119d\u0105cy pogoni\u0105 za warto\u015bci\u0105 wymienn\u0105 d\u0105\u017cy do coraz to wi\u0119kszej racjonalizacji produkcji, a przez to do rozcz\u0142onkowania organizacji pracy. Spo\u0142ecze\u0144stwo kapitalistyczne jawi si\u0119 jako spo\u0142ecze\u0144stwo zatomizowane, co warunkuje atomistyczne my\u015blenie o tym spo\u0142ecze\u0144stwie i tym nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 empiryzm i pozytywizm metod badawczych ekonomii klasycznej. Tymczasem ca\u0142o\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa mo\u017ce by\u0107 uchwycona tylko ze stanowiska podmiotu, kt\u00f3ry sam jest ca\u0142o\u015bci\u0105, a jest to mo\u017cliwe tylko przyj\u0105wszy metod\u0119 dialektyczn\u0105.<\/p>\n

    \n

    A czy zjawisko urzeczowienia nie oddzia\u0142a\u0142o w swoisty spos\u00f3b r\u00f3wnie\u017c na instytucj\u0119 Pa\u0144stwa? Niech wypowie si\u0119 Max Weber:<\/p>\n

    \n

    ,,Nowoczesne pa\u0144stwo, je\u015bli rozwa\u017ca\u0107 je z punktu widzenia nauki o spo\u0142ecze\u0144stwie, jest pewnym <<przedsi\u0119biorstwem>>, dok\u0142adnie tak samo jak fabryka w\u0142a\u015bnie to stanowi jego historyczn\u0105 specyfik\u0119. I jednorodnie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c i tu, i tam uwarunkowane stosunki panowania w obr\u0119bie przedsi\u0119biorstwa. Tak jak wzgl\u0119dna samodzielno\u015b\u0107 rzemie\u015blnika lub domowego wyrobnika, sw\u0105 ziemi\u0105 w\u0142adaj\u0105cego ch\u0142opa lub administratora beneficj\u00f3w duchowych, rycerza i wasala polega\u0142a na tym, \u017ce to on sam by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem narz\u0119dzi, zasob\u00f3w, \u015brodk\u00f3w pieni\u0119\u017cnych czy broni, przy pomocy kt\u00f3rych wype\u0142nia\u0142 sw\u0105 ekonomiczn\u0105, polityczn\u0105 czy wojskow\u0105 funkcj\u0119 i z kt\u00f3rych \u017cy\u0142 w trakcie jej wype\u0142niania, tak tutaj hierarchiczna zale\u017cno\u015b\u0107 robotnika, handlowego subiekta, pracownika technicznego, asystenta w akademickim instytucie oraz urz\u0119dnika pa\u0144stwowego i \u017co\u0142nierza opiera si\u0119 w zupe\u0142nie jednakowej mierze na tym, i\u017c narz\u0119dzia, zasoby i \u015brodki p\u0142atnicze, kt\u00f3re s\u0105 niezb\u0119dne dla ich dzia\u0142alno\u015bci zawodowej i ca\u0142ej ekonomicznej egzystencji, skoncentrowane s\u0105 w gestii dyspozycyjnej (Verf\u00fcgungsgewalt) kogo\u015b innego, mianowicie w jednym przypadku \u2013 przedsi\u0119biorcy, w drugim za\u015b \u2013 dysponenta w\u0142adzy politycznej<\/em>\u201d(25).<\/p>\n

    \n

    My\u015bliciele liberalni, kt\u00f3rzy z tak ogromn\u0105 nieufno\u015bci\u0105 odnosz\u0105 si\u0119 do instytucji Pa\u0144stwa traktuj\u0105c je niemal\u017ce jak pewne cia\u0142o obce nadbudowane nad harmonijnie zorganizowanym spo\u0142ecze\u0144stwem liberalnym, powinni przyswoi\u0107 sobie t\u0119 prawd\u0119, \u017ce sama instytucja nowoczesnego Pa\u0144stwa jest wytworem tak gloryfikowanych przez nich stosunk\u00f3w kapitalistycznych, nie za\u015b autonomicznym tworem ukonstytuowanym niezale\u017cnie od spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n

    \n

    Ludziom ich w\u0142asne stosunki spo\u0142eczne, kt\u00f3re oni sami powo\u0142ali do \u017cycia, jawi\u0105 si\u0119 jako obce pot\u0119gi, co do kt\u00f3rych musz\u0105 si\u0119 dostosowa\u0107, a rzeczywisto\u015b\u0107 jak\u0105 znaj\u0105 jest rzeczywisto\u015bci\u0105 zmistyfikowan\u0105. Hegel w Fenomenologii Ducha <\/em>za pomoc\u0105 okre\u015blenia ,,plecy \u015bwiadomo\u015bci<\/strong>\u201d t\u0142umaczy nam genez\u0119 takiego stanu rzeczy. \u015awiadomo\u015b\u0107 jako wsp\u00f3\u0142konstytuuj\u0105ca byt spo\u0142eczny nie zdaje sobie sprawy, \u017ce jest aktywnym czynnikiem kreuj\u0105cym rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, bo sama jest cz\u0119\u015bci\u0105 tej rzeczywisto\u015bci. Nie widzi ,,tego, co ma za plecami\u201d. W konsekwencji rodzi si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 fa\u0142szywa. Przy czym nie jest ona fa\u0142szem w znaczeniu formalnologicznym, tzn. nie jest ona po prostu nieprawd\u0105. Jest ona koniecznym wytworem danych stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, lecz mimo to nie przedstawia ona tych\u017ce stosunk\u00f3w w adekwatnej formie. Dlatego nigdy nie mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 o epoce na podstawie tego, co ona sama o sobie s\u0105dzi. To bardzo wa\u017cna wskaz\u00f3wka Marksa. Zdaniem filozofii jest zerwa\u0107 zas\u0142ony iluzji i rozproszy\u0107 pozory, w kt\u00f3re uwik\u0142ali si\u0119 ludzie wbrew swej woli.<\/p>\n

    \n

    W jaki spos\u00f3b po zdiagnozowaniu zmistyfikowanego charakteru stosunk\u00f3w kapitalistycznych uwolni\u0107 si\u0119 od iluzji, kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwo to rodzi?<\/p>\n

    \n

    ,,Or\u0119\u017c krytyki nie mo\u017ce oczywi\u015bcie zast\u0105pi\u0107 krytyki or\u0119\u017cem<\/em>\u201d(26). Sama idea nie wystarczy do zmiany spo\u0142ecze\u0144stwa, jak s\u0105dzi\u0142 Bruno Bauer i m\u0142odohegli\u015bci, kt\u00f3rych Marks krytykowa\u0142 w \u015awi\u0119tej rodzinie<\/em>. Nie mamy zamiaru przedstawia\u0107 tu krytyki filozoficznego idealizmu, jego ogranicze\u0144 i politycznych konsekwencji. Pozwolimy sobie tylko nadmieni\u0107, \u017ce ideologiczny wymiar kapitalizmu mo\u017ce zosta\u0107 pokonany tylko poprzez przezwyci\u0119\u017cenie samego kapitalizmu w akcie rewolucyjnym. Zagadnienie to zwi\u0105zane jest z tym, co w teorii dialektyki nazywa si\u0119 jedno\u015bci\u0105 teorii i praktyki tudzie\u017c wykracza poza tematyk\u0119 niniejszego opracowania.<\/p>\n

    \n

    Ekonomia polityczna jest zmistyfikowan\u0105 samowiedz\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa bur\u017cuazyjnego, a epistemologiczny wymiar materializmu historycznego polega na przedstawieniu ekonomii politycznej jako produktu historycznie ukonstytuowanych form przedmiotowo\u015bci i podmiotowo\u015bci wytworzonych przez produkcj\u0119 towarow\u0105. Sama ekonomia polityczna nie widzi tego, poniewa\u017c sama jest tym widzeniem. Materializm historyczny tworzy teori\u0119 tego widzenia i jako taki jest on wielkim dziedzictwem kantowskiego transcendentalizmu oraz nast\u0119pc\u00f3w Kanta, tote\u017c Fryderyk Engels m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107: \u201eM<\/em>y, socjali\u015bci niemieccy, dumni jeste\u015bmy z tego, \u017ce pochodzimy nie tylko od Saint-Simona, Fouriera i Owena, lecz r\u00f3wnie\u017c od Kanta, Fichtego i Hegla<\/em>\u201c.<\/p>\n

    \n

    \n

    Andrzej Zienkiewicz<\/strong><\/p>\n

     <\/p>\n

    (1) \u2013 M. J. Siemek, Transcendentalizm jako stanowisko epistemologiczne<\/em>, w: M. J. Siemek, Dialektyka. Rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 2018, s. 83<\/p>\n

    (2) \u2013 I. Kant, Krytyka<\/em> czystego rozumu<\/em>, Krak\u00f3w 1957, s .86<\/p>\n

    (3) \u2013 M. J. Siemek, Kant: Transcendentalizm<\/em> jako stanowisko epistemologiczne<\/em>, w: M. J. Siemek, Idea transcendentalizmu<\/em> u Fichtego i Kanta<\/em>, Warszawa 2019, s. 80<\/p>\n

    (4) \u2013 M. J. Siemek, Dialektyczna epistemologia Luk\u00e1csa<\/em>, w: M. J. Siemek, Dialektyka. Rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 2018, s. 160<\/p>\n

    (5) \u2013 K. Marks, R\u0119kopisy ekonomiczno<\/em> \u2013 filozoficzne z 1844 r.<\/em>, w: K. Marks, F. Engels, Dzie\u0142a<\/em>, t. 1, Warszawa 1960, s. 622<\/p>\n

    (6) \u2013 M. J. Siemek, Poznanie jako praktyka (Prolegomena do przysz\u0142ej epistemologii)<\/em>, w: M. J. Siemek, Marksizm w kulturze filozoficznej XX wieku<\/em>, Warszawa 1988, s. 12<\/p>\n

    (7) \u2013 K. Marks, Zarys krytyki ekonomii politycznej<\/em>, s. 388 \u2013 389<\/p>\n

    (8) \u2013 G. Luk\u00e1cs, Historia i<\/em> \u015bwiadomo\u015b\u0107 klasowa. Studia o marksistowskiej<\/em> dialektyce<\/em>, Warszawa 2013, s. 120<\/p>\n

    \n

    (9) \u2013 A. Gramsci, Uwagi krytyczne<\/em> o ,,Popularnym zarysie socjologii<\/em>\u201d, Warszawa 2014, s. 50<\/p>\n

    (10) \u2013 Tam\u017ce, s. 35<\/p>\n

    \n

    (11) \u2013 K. Marks, R\u0119kopisy<\/em>\u2026, op. cit., s. 637<\/p>\n

    \n

    (12) \u2013 A. Labriola, Szkice o materialistycznym pojmowaniu dziej\u00f3w<\/em>, Warszawa 1961, s. 91-92<\/p>\n

    (13) \u2013 L. Althusser, E. Balibar, Czytanie ,,Kapita\u0142u\u201d<\/em>, Warszawa 1975, s. 185<\/p>\n

    \n

    \n(14) \u2013 Tam\u017ce, s. 195<\/p>\n

    \n

    \n

    (15) \u2013 M. J. Siemek, Materializm historyczny jako filozofia marksizmu<\/em>, w: M. J. Siemek, Filozofia. Dialektyka. Rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, Warszawa 2018, s. 129<\/p>\n

    \n

    \n

    (16) \u2013 L. Ko\u0142akowski, G\u0142\u00f3wne nurty marksizmu<\/em>, t. 1, Warszawa 2009, s. 150<\/p>\n

    \n

    \n

    (17) \u2013 K. Marks, F. Engels, Ideologia niemiecka<\/em>, w: K. Marks, F. Engels, Dzie\u0142a<\/em>, t. 3, Warszawa 1961, s. 28<\/p>\n

    \n

    (18) \u2013 Tam\u017ce, s. 50<\/p>\n

    \n

    (19) \u2013 K. Marks, N\u0119dza filozofii<\/em>, Warszawa 1948, s. 48<\/p>\n

    \n

    \n

    (20) \u2013 G. Luk\u00e1cs, op. cit., s. 200<\/p>\n

    \n

    (21) \u2013 K. Marks, Kapita\u0142<\/em>, t. 1, w: Dzie\u0142a<\/em>, t. 23, s. 83<\/p>\n

    \n

    (22) \u2013 K. Marks, F. Engels, Dzie\u0142a wybrane<\/em>, wyd. cyt., t. 2, s. 482-483<\/p>\n

    \n

    \n

    (23) \u2013 P. Sweezy, Teoria rozwoju kapitalizmu. Zasady marksistowskiej ekonomii politycznej<\/em>, Warszawa 1957, s. 63<\/p>\n

    \n

    (24) \u2013 S. Rainko, Marks. Dwie filozofie<\/em>, Warszawa 2015, s. 94<\/p>\n

    \n

    (25) \u2013 M. Weber, Gesammelte<\/em> politische Schriften<\/em>, M\u00fcnchen 1924, s. 140-142<\/p>\n

    \n

    (26) \u2013 K. Marks, Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa. Wst\u0119p<\/em>, w: K. Marks, F. Engels, Dzie\u0142a<\/em>, t. 1, s. 466<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W\u0142odzimierz Lenin w rozprawie pt. Karol Marks uczy, i\u017c na nauk\u0119 Karola Marksa sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 trzy wielkie nurty intelektualne \u2013 angielska klasyczna ekonomia polityczna, francuski […]<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":38912,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[24],"tags":[6202,505,551,552,3768],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Andrzej-480x480.jpg?fit=480%2C480&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-a7B","jetpack-related-posts":[{"id":37372,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=37372","url_meta":{"origin":38911,"position":0},"title":"Andrzej Zienkiewicz: Filozoficzne b\u0142\u0119dy Fryderyka Engelsa","date":"3 wrze\u015bnia 2020","format":false,"excerpt":"Teoria naukowa tego, co zwyk\u0142o nazywa\u0107 si\u0119 ,,marksizmem\u201d powsta\u0142a jako rezultat intelektualnego wysi\u0142ku i czterdziestoletniej wsp\u00f3\u0142pracy dwu rewolucyjnych my\u015blicieli. Przyj\u0119\u0142o si\u0119 w pewnych kr\u0119gach s\u0105dzi\u0107, \u017ce podczas gdy Karol Marks po\u015bwi\u0119ca\u0142 si\u0119 zagadnieniom specjalnie ekonomicznym, to Fryderyk Engels swoj\u0105 uwag\u0119 skupia\u0142 g\u0142\u00f3wnie na warsztacie filozoficznym nowopowsta\u0142ej teorii. Pomijaj\u0105c b\u0142\u0119dno\u015b\u0107 tego\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/friedrich-engels-german-938720.jpg?fit=467%2C600&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":21268,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=21268","url_meta":{"origin":38911,"position":1},"title":"Adam Danek: Philosophia vetera","date":"16 czerwca 2015","format":false,"excerpt":"Wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 filozofi\u0119 cechuje skrajna wsobno\u015b\u0107. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, uprawianie filozofii sprowadza si\u0119 dzisiaj do obsesyjnego d\u0142ubania wewn\u0105trz w\u0142asnego Ja, umys\u0142u, ja\u017ani lub psyche (w zale\u017cno\u015bci od terminu preferowanego przez d\u0142ubacza). Tym samym nowoczesna filozofia zupe\u0142nie oderwa\u0142a si\u0119 od korzeni filozofii jako takiej. Nie odpowiada ju\u017c cz\u0142owiekowi na pytanie, co powinno si\u0119\u2026","rel":"","context":"In "Adam Danek"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/06\/SenecaNero.png?fit=710%2C398&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":36405,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=36405","url_meta":{"origin":38911,"position":2},"title":"Andrzej Zienkiewicz: Zagadnienie konkretnej totalno\u015bci w logice dialektycznej (cz. 1)","date":"4 marca 2020","format":false,"excerpt":"Zagadnienie konkretnej totalno\u015bci w logice dialektycznej (cz. 1) \u00a0 \u00a0 My\u015ble\u0107? Abstrakcyjnie? \u2013 Seuve qui peut! Ratuj si\u0119 kto mo\u017ce! G.W.F. Hegel, Kto my\u015bli abstrakcyjnie? \u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wedle s\u0142\u00f3w Aleksandra Hercena dialektyka jest algebr\u0105 rewolucji. Od razu nasuwaj\u0105 si\u0119 pytania \u2013 c\u00f3\u017c w niej jest takiego rewolucyjnego? Co w takim\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/Andrzej-480x480-1.jpg?fit=480%2C480&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":38663,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=38663","url_meta":{"origin":38911,"position":3},"title":"Ronald Lasecki: Marksizm zachodni i marksizm wschodni","date":"13 stycznia 2021","format":false,"excerpt":"Z\u0142o\u017cenie przez Zbigniewa Ziobr\u0119 wniosku do Trybuna\u0142u Konstytucyjnego o delegalizacj\u0119 \u201eKomunistycznej Partii Polski\u201d da\u0142o mi\u0119dzy innymi ten efekt, \u017ce zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 opinii publicznej na t\u0119 zupe\u0142nie marginaln\u0105 i pozbawion\u0105 jakiegokolwiek znaczenia oraz perspektyw politycznych grupk\u0119. Inicjatyw\u0119 ministra sprawiedliwo\u015bci nale\u017cy wobec tego interpretowa\u0107 przede wszystkim jako przedstawienie polityczne, kt\u00f3rego pozosta\u0142ymi elementami\u2026","rel":"","context":"In "Idea"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/Marx_and_Engels.jpg?fit=500%2C438&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":36099,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=36099","url_meta":{"origin":38911,"position":4},"title":"Polska: Prezydent \u201cpowa\u017cnie rozwa\u017cy\u0142by\u201d podpisanie ustawy o zwi\u0105zkach partnerskich","date":"3 lutego 2020","format":false,"excerpt":"Andrzej Duda przyzna\u0142 si\u0119 w rozmowie z tygodnikiem \"Wprost\", \u017ce gdyby na jego biurko trafi\u0142a ustawa dot. zwi\u0105zk\u00f3w partnerskich, to powa\u017cnie by si\u0119 zastanowi\u0142 nad jej podpisaniem. Prezydent podkre\u015bla, \u017ce jego ewentualna aprobata zale\u017ca\u0142aby od tego, jakie konkretne rozwi\u0105zania proponowa\u0142oby nowe prawo. \u201eGdyby chodzi\u0142o o status osoby najbli\u017cszej u\u0142atwiaj\u0105cy takie\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/b6c881b073814341aae27fe6f66a.jpeg?fit=839%2C559&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":19062,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=19062","url_meta":{"origin":38911,"position":5},"title":"Polska: Prawo dobre, wykonanie fatalne","date":"2 lutego 2015","format":false,"excerpt":"Po\u015br\u00f3d powszechnego narzekania na polskie prawo, ciekaw\u0105 opini\u0119 wyg\u0142osili eksperci bior\u0105cy udzia\u0142 w sobotniej konferencji PPS i OPZZ, kt\u00f3rzy stwierdzili, \u017ce polski Kodeks Pracy nie jest z\u0142y, za\u015b do poprawy sytuacji na rynku pracy przyczyni\u0142oby si\u0119 po prostu stosowanie si\u0119 do niego przez pracodawc\u00f3w. Andrzej Radzikowski, wiceprzewodnicz\u0105cy Og\u00f3lnopolskiego Zrzeszenia Zwi\u0105zk\u00f3w\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/02\/kodeks.png?fit=350%2C200&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38911"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38911"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38911\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38913,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38911\/revisions\/38913"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38912"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38911"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38911"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38911"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}