{"id":39075,"date":"2021-07-29T16:30:00","date_gmt":"2021-07-29T14:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/xportal.pl\/?p=39075"},"modified":"2021-07-29T17:05:54","modified_gmt":"2021-07-29T15:05:54","slug":"zbigniew-wyrebski-w-obronie-realizmu-politycznego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=39075","title":{"rendered":"Zbigniew Wyr\u0119bski: W obronie realizmu politycznego"},"content":{"rendered":"

W ostatnim numerze \u201eSzturmu\u201d Grzegorz \u0106wik poddaje krytyce postaw\u0119 \u201erealizmu politycznego\u201d.\u00a0 Autor stawia to poj\u0119cie w cudzys\u0142\u00f3w, co sugeruje, \u017ce krytykowane przez niego stanowisko ma niewiele wsp\u00f3lnego z faktycznym realizmem i sprowadza si\u0119 albo do snucia alternatywnych wizji historii bez oparcia w faktografii albo do zwyczajnego oportunizmu wobec obcej w\u0142adzy. Z takim uj\u0119ciem tematu mo\u017cna by si\u0119 jeszcze zgodzi\u0107. Zabieg ten stosowany jest jednak do\u015b\u0107 niekonsekwentnie, gdy\u017c w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu pojawia si\u0119 zamiennie poj\u0119cie realpolityki, ale ju\u017c bez cudzys\u0142owu. Z kolei w podsumowaniu autor wprost stwierdza, \u017ce \u201etzw. \u201erealpolityczna\u201d perspektywa jest ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dna, szkodliwa i jej zastosowanie nie daje pozytywnych skutk\u00f3w dla rozumienia proces\u00f3w politycznych i historycznych.\u201d Nie spos\u00f3b zatem wywnioskowa\u0107, czy ostrze krytyki kierowane jest w stron\u0119 b\u0142\u0119dnie rozumianego realizmu, czy te\u017c realizmu w og\u00f3le.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Kolejny problem sprawia fakt, \u017ce autor nie wyja\u015bnia, jak rozumie istot\u0119 krytykowanej przez siebie postawy. W tek\u015bcie znajduj\u0105 si\u0119 odwo\u0142ania do licznych, do\u015b\u0107 lu\u017ano powi\u0105zanych ze sob\u0105 egzemplifikacji, dla kt\u00f3rych trudno znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny mianownik, chyba \u017ce s\u0105 to kierowane pod ich adresem zarzuty kapitulanctwa i zdrady narodowej. I tak jednym tchem om\u00f3wione zosta\u0142y zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne wydarzenia, zjawiska i postaci: Konstytucja 3 maja, walka u boku Napoleona, powstania narodowe, Dmowski, Studnicki, Belgia, Rumunia, Brygada \u015awi\u0119tokrzyska, \u017bo\u0142nierze Wykl\u0119ci, stan wojenny, Wielomski czy Zychowicz.\u00a0 Na dok\u0142adk\u0119 jako emblematyczny przyk\u0142ad realizmu dostajemy Adama Michnika i entuzjast\u00f3w Unii Europejskiej.\u00a0 Zn\u00f3w \u2013 nie bardzo wiadomo, czy przedstawione<\/span><\/span><\/span>w tek\u015bcie przyk\u0142ady stanowi\u0105 zdaniem autora wypaczenie realizmu czy te\u017c realizm\u00a0<\/span><\/span><\/span>per se<\/span><\/span><\/span><\/em>. Brakuje zdefiniowania tego poj\u0119cia a tak\u017ce kryterium, wedle kt\u00f3rego mo\u017cna oceni\u0107, czy dana postawa mie\u015bci si\u0119 w ramach uprawnionej polityki narodowej, czy stanowi ju\u017c kapitulanctwo i przejaw zdrady. Prezentowana krytyka jest zreszt\u0105 o tyle zaskakuj\u0105ca, i\u017c autor jeszcze niedawno, bo w wywiadzie udzielonym bodaj\u017ce w sierpniu tego roku dla Centrum Edukacyjnego Polska, wyrazi\u0142 negatywny stosunek do powstania warszawskiego, s\u0142usznie wskazuj\u0105c, i\u017c polityka nie polega pi\u0119knych gestach, tylko realizacji konkretnych cel\u00f3w w takich a nie innych okoliczno\u015bciach.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Trudno wi\u0119c w tym g\u0105szczu przyk\u0142ad\u00f3w zrozumie\u0107, co zdaniem autora \u0142\u0105czy Dmowskiego ze Studnickim, tw\u00f3rc\u00f3w dw\u00f3ch zupe\u0142nie przeciwstawnych koncepcji geopolitycznych Polski. Studnicki by\u0142 germanofilem, kt\u00f3ry swoje stanowisko uzasadnia\u0142 m.in. wy\u017cszo\u015bci\u0105 cywilizacyjn\u0105 Niemiec\u00a0<\/span><\/span><\/span>wzgl\u0119dem Rosji. Z tych samych jednak powod\u00f3w Dmowski orientowa\u0142 si\u0119 na Rosj\u0119, uznaj\u0105c, i\u017c \u017cywio\u0142 rosyjski nie stanowi zagro\u017cenia dla polskiego bytu narodowego, w przeciwie\u0144stwie do \u017cywio\u0142u niemieckiego.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Obaj s\u0142usznie rozumieli, \u017ce Polska mi\u0119dzy Niemcami a Rosj\u0105 nie mo\u017ce prowadzi\u0107 spornej polityki wobec obu wielkich s\u0105siad\u00f3w, gdy\u017c musi to w d\u0142u\u017cszej perspektywie spowodowa\u0107 ich wzajemne porozumienie naszym kosztem<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0\u2013 dla Studnickiego cen\u0105 polsko-niemieckiego sojuszu, skierowanego najpierw przeciw Rosji, a nast\u0119pnie przeciw Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu, by\u0142a rezygnacja\u00a0<\/span><\/span><\/span>z kres\u00f3w zachodnich. Dla Dmowskiego cen\u0105 za ugod\u0119 z Rosjanami by\u0142a z kolei rezygnacja z odbudowy Rzeczypospolitej w granicach przedrozbiorowych i zacementowanie wsp\u00f3\u0142pracy polsko-rosyjskiej poprzez wsp\u00f3lne zwalczanie ukrai\u0144skiej irredenty. Obaj publicy\u015bci wywodzili z naszego po\u0142o\u017cenia zupe\u0142nie inne wnioski, jednak to, co ich \u0142\u0105czy\u0142o to oparcie swoich koncepcji na ch\u0142odnej kalkulacji si\u0142 oraz interes\u00f3w poszczeg\u00f3lnych graczy.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Ta wielo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych stanowisk w obr\u0119bie samego realizmu nakazuje patrze\u0107 na realizm jak na metod\u0119 analizy b\u0105d\u017a uprawiania polityki, a nie jak na gotow\u0105 recept\u0119. Nie spos\u00f3b przewidywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107, mo\u017cna tylko kalkulowa\u0107 prawdopodobny rozw\u00f3j wypadk\u00f3w i dostosowywa\u0107 do niego swoje dzia\u0142ania. Gdyby \u017caden polityk nie pope\u0142nia\u0142 b\u0142\u0119d\u00f3w, to w dziejach mogliby\u015bmy m\u00f3wi\u0107 co najwy\u017cej o stagnacji \u2013 ka\u017cda zmiana w uk\u0142adzie si\u0142 ma przecie\u017c nie tylko zwyci\u0119zc\u00f3w, ale te\u017c przegranych. Natomiast autor w wielu miejscach atakuje realist\u00f3w post factum, oceniaj\u0105c ich koncepcje\u00a0<\/span><\/span><\/span>z perspektywy znajomo\u015bci historii. <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Mo\u017cna si\u0119 z tymi koncepcjami oczywi\u015bcie nie zgadza\u0107, spiera\u0107,\u00a0<\/span><\/span><\/span>i robi\u0107 to z perspektywy realistycznej, wskazuj\u0105c na b\u0142\u0119dy w analizie bie\u017c\u0105cej sytuacji politycznej. Przyk\u0142adowo Studnickiemu mo\u017cna zarzuci\u0107, \u017ce nieprawid\u0142owo szacowa\u0142 stosunek si\u0142 pa\u0144stw Osi do aliant\u00f3w (w\u0142\u0105czaj\u0105c w to ZSRR). Nie podwa\u017ca to jednak samej metody, tylko wyci\u0105gni\u0119te w oparciu o ni\u0105 wnioski. Wydaje si\u0119, \u017ce dla autora problemem jest nie tyle fakt, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 z tych koncepcji obarczonych jest b\u0142\u0119dami merytorycznymi (cho\u0107 autor s\u0142usznie wy\u0142apuje takie u Studnickiego), lecz jakakolwiek postawa uleg\u0142o\u015bci czy ugodowo\u015bci wobec s\u0105siednich mocarstw (wzgl\u0119dnie zaborc\u00f3w),\u00a0<\/span><\/span><\/span>w sytuacji, kiedy ca\u0142kowicie bezkompromisowa polityka musia\u0142a prowadzi\u0107 do upadku sprawy polskiej. Tym r\u00f3\u017cni si\u0119 realizm polityczny od tradycji insurekcyjnej, \u017ce reali\u015bci widz\u0105 i przyjmuj\u0105 ograniczenia, wynikaj\u0105ce z obiektywnych warunk\u00f3w politycznych, podczas gdy dla ich oponent\u00f3w wa\u017cny jest sam czyn patriotyczny, bez wzgl\u0119du na to, jakie rodzi konsekwencje, nawet je\u015bli s\u0105 one katastrofalne. Reali\u015bci nie sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 ka\u017cdej walce zbrojnej (autor walczy tu z chocho\u0142em), lecz takiej, kt\u00f3ra jest nieprzemy\u015blana, nieprzygotowana i z g\u00f3ry skazana na pora\u017ck\u0119.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Inaczej zatem powinni\u015bmy ocenia\u0107 powstania wielkopolskie (1806 oraz 1918-1919), kt\u00f3re wybuch\u0142y w sprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach mi\u0119dzynarodowych, inaczej za\u015b powstanie listopadowe czy styczniowe, nie maj\u0105ce \u017cadnych szans powodzenia.\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Dla Dmowskiego niepodleg\u0142o\u015b\u0107 nie by\u0142a celem samym w sobie, lecz pewnym etapem, \u015brodkiem, stanowi\u0105cym warunek szerokiego narodowego rozwoju. Istniej\u0105 jednak okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych uzyskanie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa nie jest mo\u017cliwe. W tym kontek\u015bcie nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce polityka ugodowo\u015bci, wsp\u00f3\u0142pracy z zaborc\u0105, mog\u0142a przynie\u015b\u0107 dla narodu wymierne korzy\u015bci, skutkowa\u0107 podtrzymaniem i rozwojem si\u0142 narodowych. Najlepszym tego przyk\u0142adem jest autonomia galicyjska. Cho\u0107 i w tym przypadku wskaza\u0107 mo\u017cna na takie dzia\u0142ania w\u0142adz cesarskich, kt\u00f3re hamowa\u0142y ekspansj\u0119 polskiego \u017cywio\u0142u, to bez tej autonomii rozw\u00f3j si\u0142 narodowych by\u0142by jeszcze bardziej utrudniony. To samo tyczy si\u0119 stanowiska w polityce mi\u0119dzynarodowej. G\u0142\u00f3wnym aksjomatem polityki zagranicznej powinno by\u0107 zachowanie w\u0142asnego pa\u0144stwa oraz substancji narodowej, nawet za cen\u0119 ust\u0119pstw wobec silniejszych s\u0105siad\u00f3w, gdy\u017c utrata niepodleg\u0142ego bytu pa\u0144stwowego prowadzi niechybnie do spadku znaczenia narodowej spo\u0142eczno\u015bci w og\u00f3lnej hierarchii narod\u00f3w.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Zar\u00f3wno Dmowski, Studnicki, ale tak\u017ce Pi\u0142sudski, szukali sposobu na rozbicie sojuszu niemiecko-rosyjskiego.<\/span><\/span><\/span>\u00a0Antagonizm wobec dw\u00f3ch wielkich s\u0105siad\u00f3w oraz oparcie polityki pa\u0144stwa wy\u0142\u0105cznie na mocarstwach zachodnich (Anglia i Francja), prowadzi\u0107 musi do porozumienia niemiecko-rosyjskiego skierowanego przeciw Polsce.<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0By\u0142o to sedno po\u0142o\u017cenia mi\u0119dzynarodowego Polski nie tylko w latach 30-tych, ale tak\u017ce w trakcie I wojny \u015bwiatowej, pod zaborami i w XVIII wieku. Niezrozumienie za\u015b tej kwestii by\u0142o przyczyn\u0105 naszych narodowych kl\u0119sk.\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Wszystko albo nic<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Wyrazem tej b\u0142\u0119dnej, jak mniemam, postawy, kt\u00f3re nie chce lub nie mo\u017ce dostrzec obiektywnych ogranicze\u0144, w jakich funkcjonuje w danym momencie spo\u0142eczno\u015b\u0107 narodowa, jest stanowisko, zgodnie z kt\u00f3rym wszelki kompromis, ugoda z politycznym przeciwnikiem, poczytane musz\u0105 by\u0107 za zdrad\u0119 narodow\u0105. Postawa taka nie kieruje si\u0119 racjonalnym os\u0105dem sytuacji, lecz chciejstwem. Kryterium doboru metod walki nie jest tu szansa osi\u0105gni\u0119cia konkretnych cel\u00f3w politycznych, lecz s\u0142uszno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 oceniana z perspektywy moralnej. Istotne nie jest to, czy jakie\u015b dzia\u0142anie przybli\u017ca, cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo, realizacj\u0119 zamierzonego celu, lecz cel sam w sobie, nawet je\u015bli w danym momencie jest on niemo\u017cliwy do osi\u0105gni\u0119cia. W konsekwencji nie s\u0105 brane pod uwag\u0119 jakiekolwiek p\u00f3\u0142\u015brodki czy kompromisy, kt\u00f3re pozwala\u0142yby przynajmniej na cz\u0119\u015bciow\u0105 ochron\u0119 \u017cywotnych interes\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci narodowej. Liczy si\u0119 \u201ewszystko albo nic\u201d \u2013 albo niepodleg\u0142o\u015b\u0107 z zachowaniem pe\u0142nej integralno\u015bci terytorialnej \u2013 albo ca\u0142kowity upadek pa\u0144stwa i pozbawienie narodu wszelkich przejaw\u00f3w wewn\u0119trznej autonomii.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Tak\u0105 postaw\u0105 cechuje si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich elit od ko\u0144ca XVIII wieku. Uchwalenie Konstytucji 3 maja by\u0142o pr\u00f3b\u0105 wzmocnienia pa\u0144stwa w obliczu zagro\u017cenia ze strony trzech s\u0105siednich mocarstw. Tylko znowu \u2013 reform\u0119 ustrojow\u0105 I Rzeczypospolitej ocenia si\u0119 w polskiej dydaktyce z perspektywy moralnej, a nie z perspektywy praktycznej. D\u0105\u017cenia do wzmocnienia pa\u0144stwa mo\u017cna generalnie uzna\u0107 za s\u0142uszne, ale pojawia si\u0119 zasadnicze pytanie, w jakim kszta\u0142cie i na jakim etapie powinny by\u0107 realizowane. Nie jest przy tym prawd\u0105, \u017ce jaka\u015b polityczna logika i uk\u0142ad sojuszy mia\u0142 przes\u0105dza\u0107 o utracie niepodleg\u0142o\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c, \u017ce likwidacja pa\u0144stwa polskiego wynika\u0142a bezpo\u015brednio<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>z niewydolno\u015bci ustrojowej. Wprawdzie pozycja Polski po pierwszym rozbiorze by\u0142a s\u0142aba, nie istnia\u0142o jednak\u00a0 bezpo\u015brednie zagro\u017cenie jej bytu, dop\u00f3ki pozostawa\u0142a ona pod kuratel\u0105 Petersburga. Rosja nie by\u0142a zainteresowana upadkiem Rzeczypospolitej, lecz jej wasalizacj\u0105 i stworzeniem buforu, kt\u00f3ry ochroni\u0142aby j\u0105 od zachodu w ekspansji nad Morzem Czarnym. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce granica polsko-rosyjska zatwierdzona Traktatem Grzymu\u0142towskiego w 1686 roku by\u0142a najstabilniejsz\u0105 granic\u0105 mi\u0119dzy tymi krajami w historii. Pozosta\u0142a nienaruszona przez kolejne 86 lat. Najbardziej z kolei zainteresowane w zd\u0142awieniu polskiej pa\u0144stwowo\u015bci by\u0142y Prusy, dla kt\u00f3rych zachodnie po\u0142acie ziem\u00a0<\/span><\/span><\/span>I Rzeczypospolitej stanowi\u0142y naturalny kierunek ekspansji. Z jednej strony wzmacnia\u0142y domen\u0119 Hohenzollern\u00f3w gospodarczo oraz zapewnia\u0142y \u0142\u0105czno\u015b\u0107 Brandenburgii z Prusami Wschodnimi.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Z drugiej \u2013 aneksja tych ziem zabezpiecza\u0142a granic\u0119 prusko-rosyjsk\u0105 przez wsp\u00f3lny zab\u00f3r. Pomi\u0119dzy Polsk\u0105 i Prusami wyst\u0119powa\u0142a fundamentalna sprzeczno\u015b\u0107 interes\u00f3w, poniewa\u017c istnienie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego hamowa\u0142o dalszy rozw\u00f3j terytorialny pruskiej monarchii.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Takie zasadnicze rozbie\u017cno\u015bci nie wyst\u0119powa\u0142y w stosunkach z Rosj\u0105. Owszem, Petersburg podporz\u0105dkowa\u0142 sobie Rzeczpospolit\u0105, gwarantuj\u0105c nienaruszalno\u015b\u0107 jej ustroju. W konsekwencji Stanis\u0142aw August nie m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 samodzielnej polityki zagranicznej, musia\u0142 r\u00f3wnie\u017c liczy\u0107 si\u0119 ze zdaniem rosyjskiego ambasadora w sprawach wewn\u0119trznych, przede wszystkim w kwestii praw tzw. innowierc\u00f3w. Paradoksalnie polski kr\u00f3l potrafi\u0142 wykorzysta\u0107 zale\u017cno\u015b\u0107 od wschodniego imperium dla wprowadzania reform gospodarczych i o\u015bwiatowych.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Od sejmu konwokacyjnego w 1764 roku\u00a0 obowi\u0105zywa\u0142 regulamin sejmowy, kt\u00f3ry nie znosi\u0142 co prawda liberum veto, lecz ustanawia\u0142 zasad\u0119 g\u0142osowania wi\u0119kszo\u015bci\u0105 w sprawach skarbowych. Uchwalenie podatk\u00f3w na wojsko nie wymaga\u0142o wprowadzania ustawy zasadniczej. Konstytucja 3 maja by\u0142a wi\u0119c pust\u0105 manifestacj\u0105 polityczn\u0105 wymierzon\u0105 w zale\u017cno\u015b\u0107 od rosyjskiego protektora.<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0Dodatkowo wi\u0105za\u0142a si\u0119 ona z bardzo niebezpieczn\u0105 reorientacj\u0105 w polityce zagranicznej, bowiem zabezpieczeniem dla przemian w Polsce mia\u0142o by\u0107 przymierze zawarte z\u2026 Prusami, a wi\u0119c pa\u0144stwem, kt\u00f3re by\u0142o najbardziej zainteresowane upadkiem naszego pa\u0144stwa. Prusacy uzale\u017cniali jednak wykonanie sojuszu od cesji terytorialnych\u00a0<\/span><\/span><\/span>w postaci Gda\u0144ska i Torunia, na co polska strona ostatecznie nie wyrazi\u0142a zgody. W tej sytuacji, po uchwaleniu Konstytucji, Polacy stan\u0119li samotnie do wojny z Rosjanami, za\u015b Prusy wysun\u0119\u0142y propozycj\u0119 kolejnego rozbioru. Petersburg zwleka\u0142 z podj\u0119ciem decyzji licz\u0105c, \u017ce uda jej si\u0119 utrzyma\u0107 Polsk\u0119 w dotychczasowych granicach w orbicie swoich wp\u0142yw\u00f3w. Ostatecznie o II rozbiorze przes\u0105dzi\u0142a niestabilna sytuacja w naszym kraju.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Powy\u017csza analiza nasuwa pytanie, czy w tych okoliczno\u015bciach mogli\u015bmy unikn\u0105\u0107 utraty niepodleg\u0142o\u015bci. Jak wskazano wy\u017cej dw\u00f3r w Petersburgu nie by\u0142 zainteresowany likwidacj\u0105 pa\u0144stwa polskiego. Rozbiory by\u0142y w istocie uznawane za kl\u0119sk\u0119 polityki rosyjskiej. Katarzynie II nie uda\u0142o si\u0119 bowiem trwale podporz\u0105dkowa\u0107 Polski, przez co Caryca zmuszona by\u0142a zaakceptowa\u0107 podzia\u0142 terytorium Rzeczypospolitej przez pozosta\u0142e dwory. Roztropno\u015b\u0107 nakazywa\u0142a wsp\u00f3\u0142prac\u0119\u00a0<\/span><\/span><\/span>z Petersburgiem. Wi\u0105za\u0142a si\u0119 ona z ograniczeniem suwerenno\u015bci i konieczno\u015bci\u0105 umiej\u0119tnego balansowania zar\u00f3wno w polityce zagranicznej jak i wewn\u0119trznej, co nie by\u0142o \u0142atwe, ale dawa\u0142o szans\u0119 na utrzymanie w\u0142asnej pa\u0144stwowo\u015bci. Zale\u017cno\u015b\u0107 od Rosji nie pozwala\u0142a na zasadnicz\u0105 reform\u0119 ustrojow\u0105, ale umo\u017cliwia\u0142a prac\u0119 organiczn\u0105, stopniowe zmiany stosunk\u00f3w ekonomicznych. To tworzy\u0142o baz\u0119 dla ewentualnego zwrotu w polityce zagranicznej w razie zmiany koniunktury mi\u0119dzynarodowej. \u00d3wczesne polskie elity nie by\u0142y jednak zdolne do podj\u0119cia tej zniuansowanej gry. Ich celem by\u0142o pe\u0142na niezale\u017cno\u015b\u0107 od wschodniego protektora bez wzgl\u0119du na okoliczno\u015bci \u2013 zgodnie z zasad\u0105 \u201ewszystko albo nic\u201d.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Ta samo motto przy\u015bwieca\u0142o XIX-wiecznym insurekcjonistom. Grzegorz \u0106wik wskazuje, \u017ce powstania nie pozbawi\u0142y Kr\u00f3lestwa Polskiego swob\u00f3d, a wr\u0119cz odwrotnie \u2013 wybuch\u0142y w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce swobody te by\u0142y \u0142amane. Jest to tylko po cz\u0119\u015bci prawda. Jako g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 powstania listopadowego podaje si\u0119 nieprzestrzeganie przez car\u00f3w zapis\u00f3w Konstytucji z 1815 roku. Trzeba jednak mie\u0107 na uwadze, \u017ce Konstytucja zosta\u0142a nadana przez Aleksandra I \u2013 to on by\u0142 jej gwarantem\u00a0<\/span><\/span><\/span>i wykonawc\u0105. Egzekwowanie postanowie\u0144 ustawy zasadniczej zale\u017ca\u0142o wi\u0119c od dobrej woli cara.\u00a0 Pozycja tego monarchy nie by\u0142a w\u00f3wczas czym\u015b niestandardowym \u2013 to liberalny ustr\u00f3j Kr\u00f3lestwa stanowi\u0142 ewenement w skali europejskiej. Pisz\u0119 o tym dlatego, \u017ce zbyt cz\u0119sto patrzymy na \u00f3wczesne\u00a0 stosunki polityczne z dzisiejszej perspektywy. Traktujemy naruszanie zapis\u00f3w Konstytucji jako dzia\u0142ania wymierzon\u0105 w narodow\u0105 autonomi\u0119, podczas gdy by\u0142 to raczej przejaw praktyki w\u0142adzy wobec poddanych, nie za\u015b pr\u00f3ba uszczuplenia \u017cycia narodowego. Autonomia Kr\u00f3lestwa zosta\u0142a ograniczona dopiero po zd\u0142awieniu powstania. Do tego czasu dzia\u0142ania caratu godzi\u0142y nie tyle\u00a0<\/span><\/span><\/span>w \u017cywotne interesy polskiej spo\u0142eczno\u015bci narodowej, co w prawa polityczne, do\u015b\u0107 zreszt\u0105, ograniczone, wy\u017cszych warstw spo\u0142ecznych. W 1815 roku na ok. 3,5 miliona mieszka\u0144c\u00f3w prawa wyborcze posiada\u0142o ok. 100 tysi\u0119cy obywateli. Powstanie zosta\u0142o wywo\u0142ane w imi\u0119 interes\u00f3w do\u015b\u0107 w\u0105skiej grupy (g\u0142\u00f3wnie ni\u017cszych szczeblem oficer\u00f3w wojska) \u2013 nie zosta\u0142o poparte ani przez ni\u017csze warstwy spo\u0142ecze\u0144stwa ani przez polskie elity (np. generalicj\u0119).<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

O ile w sferze politycznej sytuacja w Kr\u00f3lestwie Polskim przed wybuchem powstania ulega\u0142a pogorszeniu, o tyle w kwestiach gospodarczych nast\u0119powa\u0142 znaczny post\u0119p, co by\u0142o m.in. zas\u0142ug\u0105 polityki\u00a0 ministra skarbu \u2013\u00a0 ksi\u0119cia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego. W okr\u0119gu \u0142\u00f3dzkim powsta\u0142 nowoczesny o\u015brodek w\u0142\u00f3kienniczy z pierwszymi maszynami parowymi. W zag\u0142\u0119biu d\u0105browskim rozwin\u0105\u0142 si\u0119 przemys\u0142 hutniczy. Rozpocz\u0119to budow\u0119 kana\u0142u augustowskiego, kt\u00f3ry mia\u0142 pozwoli\u0107 na omini\u0119cie wysokich pruskich taryf celnych. W rolnictwie wprowadzono p\u0142odozmian w miejsce tr\u00f3jpol\u00f3wki. Pomimo silnej w\u0142adzy cara i zale\u017cno\u015bci od Rosji, Kr\u00f3lestwo Polskie stanowi\u0142o odr\u0119bne pa\u0144stwo. Posiada\u0142o w\u0142asn\u0105 armi\u0119 z polskimi barwami oraz polsk\u0105 w\u0142adz\u0119 cywiln\u0105 i szkolnictwo.<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

W tym czasie powsta\u0142 Uniwersytet Warszawski (1816), Szko\u0142a G\u00f3rnicza w Kielcach (1817) oraz Instytut Agronomiczny w Marymoncie (1818). Polska o\u015bwiata funkcjonowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na tzw. Ziemiach Zabranych. Uniwersytet Wile\u0144ski by\u0142 w\u00f3wczas najwi\u0119ksz\u0105 szko\u0142\u0105 wy\u017csz\u0105 \u2013 nie tylko\u00a0<\/span><\/span><\/span>w zaborze rosyjskim, ale tak\u017ce w ca\u0142ym Imperium. Uczelni tej podporz\u0105dkowane zosta\u0142o szkolnictwo o\u015bmiu zachodnich guberni, zamieszka\u0142ych przez prawie 9 milion\u00f3w ludzi. Polacy na terytorium zaboru rosyjskiego posiadali szeroki samorz\u0105d lokalny oraz przewa\u017cali na stanowiskach administracji pa\u0144stwowej.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Te istotne, realne atrybuty polskiej autonomii po\u015bwi\u0119cono w imi\u0119 do\u015b\u0107 mglistych, niepewnych i trudnych do uchwycenia korzy\u015bci.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Tak jak wybuch powstania listopadowego sk\u0142oni\u0142 cara Miko\u0142aja I do likwidacji autonomii Kr\u00f3lestwa Polskiego, tak wybuch powstania styczniowego zniweczy\u0142 reformy Aleksandra Wielopolskiego, doprowadzaj\u0105c do usuni\u0119cia resztek odr\u0119bno\u015bci i zamiany Kongres\u00f3wki w \u201ePriwislinskij kraj\u201d, poddany intensywnej rusyfikacji. Branka nie by\u0142a przyczyn\u0105 wybuchu powstania styczniowego. Co prawda przyspieszy\u0142a decyzj\u0119 o podj\u0119ciu przez konspirator\u00f3w dzia\u0142a\u0144 zbrojnych ze wzgl\u0119du na przewidywane represje, jednak same przygotowania do insurekcji rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 przed og\u0142oszeniem poboru.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Jak wcze\u015bniej wspomnia\u0142em g\u0142\u00f3wnym problemem naszego po\u0142o\u017cenia w XIX wieku by\u0142 sojusz prusko-rosyjski. Dop\u00f3ki pa\u0144stwa te wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y ze sob\u0105 w sprawie polskiej, dop\u00f3ty nie by\u0142o szans na odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci. W tym kontek\u015bcie nale\u017cy odczytywa\u0107 przywo\u0142an\u0105 przez autora wypowied\u017a Bismarcka na temat polskich zryw\u00f3w narodowych. Ot\u00f3\u017c Prusakom zale\u017ca\u0142o w\u0142a\u015bnie na tym, aby Polacy wywo\u0142ywali powstania przeciwko Rosji, przypominaj\u0105c tym samym o \u201esprawie polskiej\u201d na arenie mi\u0119dzynarodowej. Wszelkie ruchawki anga\u017cowa\u0142y si\u0142y rosyjskie, os\u0142abia\u0142y stosunki Rosji\u00a0<\/span><\/span><\/span>z pozosta\u0142ymi mocarstwami, a tym samym wzmacnia\u0142y wsp\u00f3\u0142prac\u0119 prusko-rosyjsk\u0105 w oparciu o d\u0142awienie polskiego ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego. Wymownym \u015bwiadectwem pruskiej polityki jest Konwencja Alvenslebena. Po wybuchu powstania styczniowego, 8 lutego 1863 roku, zosta\u0142a podpisana umowa zobowi\u0105zuj\u0105ca Prusy do udzielenia pomocy wojskom rosyjskim w razie gdyby powsta\u0144cy pojawili si\u0119 na granicy prusko-rosyjskiej lub pr\u00f3bowali j\u0105 przekroczy\u0107. Konwencja pozornie by\u0142a prorosyjska. W istocie os\u0142abia\u0142a Rosj\u0119, gdy\u017c jako pierwsza umi\u0119dzynarodowi\u0142a spraw\u0119 polsk\u0105, wywo\u0142uj\u0105c sprzeciw Francji, Wielkiej Brytanii oraz Austrii. Jednocze\u015bnie, wobec izolacji Rosjan, waloryzowa\u0142a przyja\u017a\u0144 prusk\u0105 w ich oczach. Bismarck dzi\u0119ki temu genialnemu posuni\u0119ciu osi\u0105gn\u0105\u0142 co najmniej dwa cele: z\u0142ama\u0142 gro\u017ab\u0119 rysuj\u0105cego si\u0119 sojuszu francusko-rosyjskiego, a ponadto zapewnia\u0142 sobie neutralno\u015b\u0107 Rosjan w planowanym konflikcie z Austri\u0105.\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Od czasu Kongresu Wiede\u0144skiego interesy zaborc\u00f3w coraz bardziej si\u0119 rozje\u017cd\u017ca\u0142y, jedyne co je \u0142\u0105czy\u0142o to utrzymanie status quo w sprawie polskiej. Austria rywalizowa\u0142a z Prusami o dominacj\u0119\u00a0<\/span><\/span><\/span>w Niemczech, z Rosj\u0105 o posiad\u0142o\u015bci na Ba\u0142kanach. By\u0142o kwesti\u0105 czasu pojawienie si\u0119 zgrzyt\u00f3w na granicy prusko-rosyjskiej. W latach 60-tych XIX wieku Francja szuka\u0142a zbli\u017cenia z pa\u0144stwem car\u00f3w przeciwko monarchii Hohenzollern\u00f3w. Prusy i Rosja by\u0142y wi\u0119c blisko znalezienia si\u0119 w przeciwnych obozach, co realnie przybli\u017ca\u0142o konfrontacj\u0119 mi\u0119dzy tymi pa\u0144stwami. Powstanie styczniowe stworzy\u0142o okazj\u0119, kt\u00f3r\u0105 umiej\u0119tnie wykorzysta\u0142 Bismarck, by za\u017cegna\u0107 potencjalny konflikt\u00a0<\/span><\/span><\/span>w \u015brodkowej Europie i zacementowa\u0107 sojusz rosyjsko-pruski.\u00a0 Gdy na pocz\u0105tku XX wieku, nie istnia\u0142o zagro\u017cenie polskiej irredenty, drogi tych dw\u00f3ch mocarstw definitywnie si\u0119 rozesz\u0142y, co skutkowa\u0142o wybuchem I wojny \u015bwiatowej. Wiele wskazuje na to, \u017ce do konfliktu mog\u0142o doj\u015b\u0107 znacznie wcze\u015bniej. Nader interesuj\u0105co przedstawia\u0142aby si\u0119 sytuacja, gdyby\u015bmy do tego czasu zachowali namiastk\u0119 pa\u0144stwa oraz w\u0142asn\u0105 armi\u0119 jak w 1830 roku. Konkluduj\u0105c t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce\u00a0<\/span><\/span><\/span>powstania, zamiast przybli\u017ca\u0107, oddala\u0142y moment odzyskania przez Polak\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bci.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

U progu niepodleg\u0142o\u015bci\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Po upadku powstania styczniowego sytuacja polityczna w Kr\u00f3lestwie zmieni\u0142a si\u0119 diametralnie. Zniesiono ostatnie swobody, a Polacy zostali poddani intensywnej rusyfikacji. Zar\u00f3wno\u00a0<\/span><\/span><\/span>w administracji jak i w szkolnictwie obowi\u0105zkiem sta\u0142o si\u0119 stosowanie j\u0119zyka rosyjskiego. J\u0119zyk polski zosta\u0142 zepchni\u0119ty do sfery kontakt\u00f3w prywatnych. W tych zmienionych warunkach inaczej nale\u017cy postrzega\u0107 aktywno\u015b\u0107 polityczn\u0105 w zaborze rosyjskim. O ile po Kongresie Wiede\u0144skim czy\u00a0<\/span><\/span><\/span>w przededniu powstania styczniowego w\u0142adze rosyjskie wysuwa\u0142y do Polak\u00f3w propozycje ugody, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o podj\u0105\u0107 ze wzgl\u0119du na brak innych realnych mo\u017cliwo\u015bci realizacji polskich interes\u00f3w narodowych, o tyle po 1864 roku carowie nie byli zainteresowani jakimkolwiek porozumieniem\u00a0<\/span><\/span><\/span>z polskim spo\u0142ecze\u0144stwem i autonomi\u0105 Kr\u00f3lestwa. Do tego dosz\u0142o zdecydowanie wi\u0119ksze u\u015bwiadomienie polityczne mas. Inaczej zatem ni\u017c w czasach przepowstaniowych, aktywny op\u00f3r ze strony Polak\u00f3w sta\u0142 si\u0119 warunkiem, a nie grzebaczem, ust\u0119pstw ze strony w\u0142adz rosyjskich.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Stanowcza artykulacja polskich postulat\u00f3w wymaga\u0142a jednak narzucenia pewnych samoogranicze\u0144. Fakt, \u017ce Rosja nie radzi sobie z wojn\u0105 na Dalekim Wschodzie z pa\u0144stwem, aspiruj\u0105cym do roli regionalnego mocarstwa, nie oznacza\u0142 przecie\u017c, \u017ce nie poradzi sobie ze zd\u0142awieniem rozruch\u00f3w spo\u0142ecznych w swej europejskiej cz\u0119\u015bci. Dmowski rozumowa\u0142 w ten spos\u00f3b, \u017ce wi\u0119kszy rozmiar rewolucji przyniesie ze sob\u0105 r\u00f3wnie\u017c wi\u0119ksz\u0105 kl\u0119sk\u0119, a wi\u0119c dotkliwsz\u0105 skal\u0119 porewolucyjnych represji. W tym kontek\u015bcie zrozumia\u0142ym stanie si\u0119 popieranie tych \u017c\u0105da\u0144 i form dzia\u0142alno\u015bci, kt\u00f3re wywiera\u0142y presj\u0119 na w\u0142adze rosyjskie, ale w granicach, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 przez nie tolerowane i sk\u0142oni\u0107 do zawarcia jakiej\u015b formy kompromisu. Nie kwestionowano wi\u0119c zastanego porz\u0105dku, jak czynili to socjali\u015bci, gdy\u017c oznacza\u0142oby to wojn\u0119 na wyniszczenie, kt\u00f3r\u0105 Polacy musieli przegra\u0107. Dora\u017anie nie formu\u0142owano r\u00f3wnie\u017c deklaracji budowy niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa, co nie znaczy, \u017ce rezygnowano\u00a0<\/span><\/span><\/span>z podniesienia tego postulatu w przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ruchu socjalistycznego nie ogranicza\u0142a si\u0119 w swoich postulatach do wprowadzenia reform socjalnych, ale opowiada\u0142a si\u0119 za ca\u0142kowit\u0105 przebudow\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa\u00a0<\/span><\/span><\/span>w duchu rewolucyjnym. To nie podoba\u0142o si\u0119 nie tylko przemys\u0142owcom i fabrykantom, ale tak\u017ce drobnym handlarzom i rzemie\u015blnikom oraz ch\u0142opom. Mo\u017cna oczywi\u015bcie popiera\u0107 \u015bwiatow\u0105 rewolucj\u0119\u00a0<\/span><\/span><\/span>i socjalizm, wychodz\u0105c z takich lub innych pobudek ideowych, nie stanowi to jednak przedmiotu naszych rozwa\u017ca\u0144. Wypada w tym miejscu tylko przypomnie\u0107, \u017ce komitet wyborczy stronnictw zgrupowanych wok\u00f3\u0142 endecji zdoby\u0142 w wyborach do sejmu w 1922 roku 36% mandat\u00f3w. Poza blokiem wystartowa\u0142 PSL-Piast, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 prawie 16% g\u0142os\u00f3w, podczas gdy na taki PPS g\u0142osowa\u0142o ledwie ponad 9% wyborc\u00f3w. Skala poparcia dla endecji stanie si\u0119 jeszcze bardziej wyra\u017ana, je\u015bli uwzgl\u0119dnimy, \u017ce Polacy stanowili 67% wszystkich wyborc\u00f3w, co oznacza, \u017ce blok chrze\u015bcija\u0144sko-narodowy uzyska\u0142 statystycznie ponad po\u0142ow\u0119 g\u0142os\u00f3w obywateli polskiej narodowo\u015bci. Doprawdy, chcia\u0142bym, \u017ceby w dzisiejszej Polsce klasa posiadaj\u0105ca by\u0142a a\u017c tak liczna.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Wracaj\u0105c do tematu \u2013 endecja by\u0142a wrogo nastawiona zar\u00f3wno do koncepcji zbrojnej walki\u00a0<\/span><\/span><\/span>z caratem, gdy\u017c grozi\u0142o to eskalacj\u0105 represji, jak r\u00f3wnie\u017c do tre\u015bci rewolucyjnych \u017c\u0105da\u0144. Negatywnie ocenia\u0142a has\u0142a klasowe,\u00a0 widz\u0105c w nich os\u0142abienie zwarto\u015bci narodowej i odrywanie robotnik\u00f3w od poczucia przynale\u017cno\u015bci narodowej pod has\u0142em walki klas i mi\u0119dzynarodowej solidarno\u015bci proletariatu. Do solidaryzowania si\u0119 z rosyjskim robotnikami w walce rewolucyjnej wzywa\u0142a komunistyczna SDKPiL oraz m\u0142odzi dzia\u0142acze PPS-u . Natomiast \u201estarzy\u201d, skupieni wok\u00f3\u0142 Pi\u0142sudskiego, chcieli przekszta\u0142ci\u0107 narastaj\u0105ce w masach nastroje rewolucyjne w antyrosyjskie powstanie, co musia\u0142oby sko\u0144czy\u0107 si\u0119 katastrof\u0105.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Pierwsza fala strajk\u00f3w w Kongres\u00f3wce, w styczniu i w lutym 1905 roku, przynios\u0142a pewn\u0105 popraw\u0119 bytu robotnik\u00f3w. Uzyskano \u015brednio 10% podwy\u017cki uposa\u017cenia i skr\u00f3cenie dnia pracy o godzin\u0119.\u00a0<\/span><\/span><\/span>W wielu fabrykach wywalczono kasy chorych i bezp\u0142atn\u0105 opiek\u0119 lekarsk\u0105, polepszy\u0142o si\u0119 te\u017c traktowanie robotnik\u00f3w. Podstawowe postulaty socjalne zosta\u0142y wi\u0119c osi\u0105gni\u0119te. Mimo to w maju ruszy\u0142a druga fala protest\u00f3w, kierowana przez partie robotnicze. Dosz\u0142o do star\u0107 zbrojnych<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>w Warszawie i w \u0141odzi. W tej drugiej miejscowo\u015bci protesty przybra\u0142y charakter rewolucyjny. Interweniowa\u0142a armia rosyjska, a w mie\u015bcie i w powiecie wprowadzono stan wojenny. W starciach\u00a0<\/span><\/span><\/span>z wojskiem zgin\u0119\u0142o, wed\u0142ug oficjalnych \u017ar\u00f3de\u0142 policyjnych, 151 os\u00f3b, w tym 55 Polak\u00f3w, 79 \u017byd\u00f3w\u00a0<\/span><\/span><\/span>i 17 Niemc\u00f3w, co obrazuje jaki \u017cywio\u0142 narodowy dominowa\u0142 w\u015br\u00f3d samych protestuj\u0105cych.\u00a0<\/span><\/span><\/span>30 pa\u017adziernika w\u0142adze og\u0142osi\u0142y manifest konstytucyjny. Zapowiadano w nim zwo\u0142anie Dumy wyposa\u017conej w uprawnienia ustawodawcze i uznano podstawowe prawa obywatelskie. Do tego momentu osi\u0105gni\u0119to zatem podstawowe cele polityczne i socjalne. Z punktu widzenia endecji dalsze protesty by\u0142y bezcelowe i prowadzi\u0142y jedynie do zaognienia konfliktu z caratem w imi\u0119\u00a0 interes\u00f3w rewolucyjnych w\u0105skiej grupy spo\u0142ecznej (proletariat stanowi\u0142 w\u00f3wczas zdecydowan\u0105 mniejszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego). 5 listopada Liga Narodowa zorganizowa\u0142a wielki poch\u00f3d narodowy\u00a0<\/span><\/span><\/span>w Warszawie. Mia\u0142 on, podobnie jak i manifestacje w innych miastach Kongres\u00f3wki, wywrze\u0107 nacisk na w\u0142adze, by przyzna\u0142y Kr\u00f3lestwu autonomi\u0119.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Jak wida\u0107,\u00a0<\/span><\/span><\/span>endecja nie ogranicza\u0142a si\u0119 tylko do walki z socjalistami<\/span><\/span><\/span><\/strong>. Przyst\u0105pi\u0142a do tworzenia polskich zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, do kt\u00f3rych przyjmowano wy\u0142\u0105cznie Polak\u00f3w. Kierowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c akcj\u0105 maj\u0105c\u0105 na celu wprowadzenie j\u0119zyka polskiego w urz\u0119dowaniu gmin, co ju\u017c w czerwcu 1905 roku zako\u0144czy\u0142o si\u0119 sukcesem. Po wybuchu strajku szkolnego endecy powo\u0142ali Zwi\u0105zek Unarodowienia Szk\u00f3\u0142, wspieraj\u0105c has\u0142o polonizacji o\u015bwiaty. W kwietniu w\u0142adze rosyjskie zgodzi\u0142y si\u0119 na wprowadzenie w szko\u0142ach publicznych j\u0119zyka polskiego jako przedmiotu, a tak\u017ce na prowadzenie po polsku lekcji religii. Zaakceptowano r\u00f3wnie\u017c nauczanie w j\u0119zyku polskim w szko\u0142ach prywatnych, wy\u0142\u0105czaj\u0105c jedynie histori\u0119, geografi\u0119 i j\u0119zyk rosyjski, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 wyk\u0142adane po rosyjsku. W maju 1905 roku, z inicjatywy endecji, powo\u0142ano Polsk\u0105 Macierz Szkoln\u0105. Stowarzyszenie organizowa\u0142o tajne kursy pedagogiczne, na kt\u00f3rych przygotowywano nauczycieli do nauczania po polsku. Polska Macierz Szkolna zosta\u0142a zalegalizowana i prowadzi\u0142a 800 szk\u00f3\u0142 obejmuj\u0105cych 63 tysi\u0105ce dzieci.<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>W wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y to ma\u0142e szko\u0142y wiejskie. Zorganizowa\u0142a te\u017c 600 bibliotek i czytelni. Prowadzi\u0142a 4000 ochronek, a tak\u017ce szkolnictwo dla doros\u0142ych: od kurs\u00f3w dla analfabet\u00f3w po dzia\u0142aj\u0105cy w Warszawie Uniwersytet Ludowy kszta\u0142c\u0105cy robotnik\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w. Niestety, w grudniu 1907 roku w ramach porewolucyjnych represji PMS zosta\u0142a zlikwidowana.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Punktem zwrotnym by\u0142o st\u0142umienie grudniowego strajku w Moskwie. Zapa\u0142 rewolucyjny zosta\u0142 zgaszony, wi\u0119c dalsza dzia\u0142alno\u015b\u0107 protestacyjna pozbawiona by\u0142a politycznego sensu. To g\u0142\u00f3wnie\u00a0<\/span><\/span><\/span>w tym czasie dochodzi\u0142o do star\u0107 mi\u0119dzy boj\u00f3wkami socjalistycznymi a zwi\u0105zanym z endecj\u0105 Narodowym Zwi\u0105zkiem Robotniczym. Ostatecznie \u017cadna z polskich inicjatyw nie przynios\u0142a trwa\u0142ych rezultat\u00f3w. Dmowskiemu nie uda\u0142o si\u0119 przekona\u0107 carskiej administracji do nadania Kr\u00f3lestwu autonomii. Mo\u017cna oczywi\u015bcie spiera\u0107 si\u0119, na ile endecja prawid\u0142owo ocenia\u0142a nastroje polityczne \u00f3wczesnych w\u0142adz rosyjskich. Dmowski by\u0107 mo\u017ce zbyt mocno ufa\u0142 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 ugodowego u\u0142o\u017cenia si\u0119 z caratem. Ale og\u00f3lny kierunek polityczny zosta\u0142 obrany prawid\u0142owo: powstanie nie mia\u0142oby szans powodzenia, a dodatkowo grozi\u0142o interwencj\u0105 zbrojn\u0105 Niemiec. Pewnym paradoksem jest, \u017ce\u00a0<\/span><\/span><\/span>w czasie rewolucji 1905 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa walczy\u0142a o rozwi\u0105zania, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej, zaraz po Kongresie Wiede\u0144skim \u2013 cieszyli\u015bmy si\u0119 wtedy do\u015b\u0107 szerok\u0105 autonomi\u0105,<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>w tym polsk\u0105 o\u015bwiat\u0105.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Powstania narodowe cofn\u0119\u0142y nas politycznie.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Kolejny zarzut\u00a0 odnosi si\u0119 do stanowiska endecji w I wojnie \u015bwiatowej. Zarzut ten czyniony jest jednak ex post, tj. z perspektywy znajomo\u015bci tego, jak potoczy\u0142 si\u0119 wspomniany konflikt, czego nie da\u0142o si\u0119 przewidzie\u0107 w momencie formu\u0142owania program\u00f3w orientacyjnych. Ostatecznie przecie\u017c\u00a0<\/span><\/span><\/span>Dmowski s\u0142usznie zak\u0142ada\u0142, \u017ce to pa\u0144stwa Ententy wygraj\u0105 wojn\u0119<\/span><\/span><\/span><\/strong>, natomiast jednoczesna przegrana Rosji przy zwyci\u0119stwie jej koalicjant\u00f3w nie by\u0142a taka oczywista, jak pr\u00f3buje suponowa\u0107 to autor. Przede wszystkim bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 kl\u0119ski Rosji by\u0142o zwyci\u0119stwo rewolucji, kt\u00f3ra w odpowiednim momencie mog\u0142a zosta\u0107 skutecznie zd\u0142awiona, zabrak\u0142o jednak politycznej woli i zdecydowania rosyjskich w\u0142adz. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce w \u017cadnej mierze\u00a0<\/span><\/span><\/span>nie by\u0142o mo\u017cliwe do przewidzenia zwyci\u0119stwo rewolucji bolszewickiej<\/span><\/span><\/span><\/strong>, kt\u00f3ra sk\u0142\u00f3ci\u0142a Rosj\u0119 z reszt\u0105 pa\u0144stw europejskich, stwarzaj\u0105c\u00a0<\/span><\/span><\/span>w ten spos\u00f3b swoist\u0105 pr\u00f3\u017cni\u0119 polityczn\u0105 na wschodzie i wy\u0142om w systemie francuskich alians\u00f3w. Nieuzasadnione jest r\u00f3wnie\u017c por\u00f3wnanie sytuacji na froncie europejskim z frontem dalekowschodnim. Wojna z Japoni\u0105 by\u0142a prowadzona przez Rosj\u0119 samodzielnie, bez wsparcia sojusznik\u00f3w. Toczy\u0142a si\u0119 na dalekich peryferiach pa\u0144stwa, skomunikowanych jedynie kolej\u0105 transsyberyjsk\u0105 z mocno ograniczon\u0105 przepustowo\u015bci\u0105. Kraj Nipponu wspiera\u0142a Wielka Brytania ze swoimi kredytami.\u00a0 Natomiast w Europie Rosja po\u0142\u0105czona by\u0142a sojuszem z Wielka Brytani\u0105 i Francj\u0105, flankuj\u0105cym Niemcy od zachodu. Przewaga Ententy nad pa\u0144stwami centralnymi, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem demograficznym jak i ekonomicznym, by\u0142a przyt\u0142aczaj\u0105ca. Tr\u00f3jporozumienie przeznacza\u0142o tak\u017ce wi\u0119cej \u015brodk\u00f3w na zbrojenia. Niemiecki plan wojenny zak\u0142ada\u0142 wi\u0119c szybkie rozbicie Francji<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>a nast\u0119pnie przerzucenie wojsk na front wschodni. Pora\u017cki wojsk rosyjskich w pierwszych miesi\u0105cach konfliktu spowodowane by\u0142y m.in. b\u0142\u0119dem niemieckich sztabowc\u00f3w, kt\u00f3rzy po zwyci\u0119stwie\u00a0<\/span><\/span><\/span>w sierpniowej bitwie granicznej w pobli\u017cu Belgii uznali, \u017ce armia francuska zosta\u0142a rozbita, wys\u0142ali wi\u0119c cz\u0119\u015b\u0107 si\u0142 do Prus Wschodnich.\u00a0<\/span><\/span><\/span>To os\u0142abienie armii niemieckiej na froncie zachodnim przyczyni\u0142o si\u0119 do kl\u0119ski we wrze\u015bniowej bitwie pod Marn\u0105, kt\u00f3ra przes\u0105dzi\u0142a losy wojny. Odt\u0105d pora\u017cka Niemiec by\u0142a kwesti\u0105 czasu \u2013 gdyby zawarto w\u00f3wczas kompromisowy pok\u00f3j do \u017cadnego upadku Rosji by nie dosz\u0142o.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Z tej perspektywy koncepcja Dmowskiego wydaje si\u0119 s\u0142uszna. Po pierwsze, wi\u0105za\u0142a spraw\u0119 polsk\u0105 ze stron\u0105 zwyci\u0119sk\u0105. Po drugie, jedynie wygrana Ententy stwarza\u0142a szans\u0119 zjednoczenia ziem wszystkich zabor\u00f3w. W razie utrzymania si\u0119 Rosji w obozie zwyci\u0119zc\u00f3w, co z ca\u0142ym prawdopodobie\u0144stwem mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 (to raczej rewolucja bolszewicka by\u0142a swoistym \u201eczarnym \u0142ab\u0119dziem\u201d, u\u017cywaj\u0105c popularnego ostatnimi czasy okre\u015blenia), decyzje odno\u015bnie terytori\u00f3w zamieszka\u0142ych przez Polak\u00f3w\u00a0<\/span><\/span><\/span>i tak zapad\u0142y by mi\u0119dzy zwyci\u0119skimi mocarstwami. Dmowski uwa\u017ca\u0142, \u017ce zjednoczenie ziem polskich pod ber\u0142em car\u00f3w wymusi na Rosji ust\u0119pstwa. Autor jako kontrargument przywo\u0142uje casus Ukrainy.\u00a0 Problem w\u00a0 tym, \u017ce Ukrai\u0144cy w zaborze rosyjskim mieli s\u0142abo rozbudzon\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105,\u00a0\u00a0<\/span><\/span><\/span>a najbardziej rozwini\u0119te pod tym wzgl\u0119dem ziemie znajdowa\u0142y si\u0119 w monarchii Austro-W\u0119gierskiej (Galicja Wschodnia). Bardzo istotn\u0105 rol\u0119 odrywa\u0142 tu czynnik religijny. Prawos\u0142awna cz\u0119\u015b\u0107 Ukrainy pozostawa\u0142a silnie powi\u0105zana kulturowo z Rosj\u0105, czego skutki widoczne s\u0105 tak\u017ce dzisiaj.\u00a0<\/span><\/span><\/span>To m.in. r\u00f3\u017cnice\u00a0 w poczuciu \u015bwiadomo\u015bci narodowej sprawi\u0142y , \u017ce Polakom, przeciwnie ni\u017c Ukrai\u0144com, uda\u0142o si\u0119 po I wojnie \u015bwiatowej obroni\u0107 sw\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Czy opowiedzenie si\u0119 po stronie pa\u0144stw centralnych stanowi\u0142o realn\u0105 alternatyw\u0119? Zwyci\u0119stwo Niemiec lub, co bardziej prawdopodobne, zawarcie separatystycznego pokoju z carsk\u0105 Rosj\u0105, stwarza\u0142o Polakom do\u015b\u0107 mgliste perspektywy. Czy monarchia Hohenzollern\u00f3w zrzek\u0142a by si\u0119 \u015al\u0105ska, Pomorza Wschodniego lub cho\u0107by Wielkopolski? W planach by\u0142o raczej utworzenie, zale\u017cnego od Niemiec, kad\u0142ubowego pa\u0144stwa polskiego z ziem odebranych Rosji. W\u0105tpliwe tak\u017ce, by do takiego tworu przy\u0142\u0105czono Kresy Wschodnie. Celem Niemiec na froncie wschodnim by\u0142o stworzenie pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego, kt\u00f3re w naturalny spos\u00f3b ci\u0105\u017cy\u0142o by w stron\u0119 pa\u0144stw centralnych. Wystarczy wspomnie\u0107, \u017ce 9 lutego 1918 roku, zawarto traktat z Ukrain\u0105, na mocy kt\u00f3rego ta otrzymywa\u0142a Che\u0142mszczyzn\u0119, za\u015b Austro-W\u0119gry zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 utworzy\u0107 z Galicji Wschodniej i Bukowiny nowy kraj koronny. Czym zatem mia\u0142by si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 jako\u015bciowo taki tw\u00f3r od Kr\u00f3lestwa Polskiego, utworzonego po Kongresie Wiede\u0144skim? Dlaczego zale\u017cno\u015b\u0107 od Niemiec b\u0105d\u017a od Austro-W\u0119gier ma by\u0107 jako\u015bciowo inna (lepsza?) od zwierzchno\u015bci rosyjskiej?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Jak wida\u0107 po\u0142o\u017cenie Polak\u00f3w w przededniu I wojny \u015bwiatowej przedstawia\u0142o si\u0119 do\u015b\u0107 skomplikowanie<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>i b\u0142\u0119dnym jest za\u0142o\u017cenie, \u017ce mo\u017cliwe by\u0142o sformu\u0142owanie gotowych, w pe\u0142ni sprawdzalnych recept.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Realizm nie polega na przewidywaniu przysz\u0142ego stanu rzeczy, ale na rozeznaniu aktualnej sytuacji\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/strong>i dopasowania do niej swych dzia\u0142a\u0144. Dmowski nie trzyma\u0142 si\u0119 kurczowo w\u0142asnych koncepcji, lecz dostosowywa\u0142 je do zmieniaj\u0105cych si\u0119 na bie\u017c\u0105co okoliczno\u015bci.<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0Jesieni\u0105 1915 roku, a wi\u0119c przed wybuchem rewolucji w Rosji, uzna\u0142, \u017ce nie osi\u0105gnie porozumienia z caratem. Wobec tego\u00a0<\/span><\/span><\/span>wyjecha\u0142 na Zach\u00f3d, gdzie przekonywa\u0142 europejskie mocarstwa do polskich postulat\u00f3w<\/span><\/span><\/span><\/strong>. Podobnie swoje post\u0119powanie dostosowywa\u0142 Pi\u0142sudski \u2013 gdy zacz\u0105\u0142 ci\u0105\u017cy\u0107 mu taktyczny sojusz z pa\u0144stwami centralnymi zerwa\u0142 z nimi przy okazji kryzysu przysi\u0119gowego. Zreszt\u0105, je\u015bli chcieliby\u015bmy ocenia\u0107 s\u0142uszno\u015b\u0107 program\u00f3w orientacyjnych ex post, to nale\u017ca\u0142oby doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce koncepcja Dmowskiego oparta by\u0142a na racjonalnych podstawach. Ostatecznie to\u00a0<\/span><\/span><\/span>endecja zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z obozem zwyci\u0119zc\u00f3w, co umo\u017cliwi\u0142o przygotowanie zachodniej opinii do korzystnych dla Polski rozwi\u0105za\u0144\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/strong>w przysz\u0142ym traktacie pokojowym.<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0Potwierdzeniem s\u0142uszno\u015bci oparcia si\u0119 o pa\u0144stwa Ententy by\u0142a wspomniana postawa Pi\u0142sudskiego w czasie kryzysu przysi\u0119gowego. Przypomnijmy tak\u017ce, \u017ce pomimo zawarcia przez rewolucyjn\u0105 Rosj\u0119 separatystycznego pokoju z Niemcami w Brze\u015bciu Litewskim\u00a0<\/span><\/span><\/span>w styczniu 1918 roku, Traktat Wersalski przewidywa\u0142 ca\u0142kowite wycofanie wojsk pa\u0144stw centralnych ze wschodniej Europy. To stworzy\u0142o przestrze\u0144 dla samodzielnego kszta\u0142towania granic niepodleg\u0142ej Polski. W istocie, Polacy orientuj\u0105c si\u0119 na r\u00f3\u017cne strony konfliktu, \u201egrali polsk\u0105 melodi\u0119 na r\u00f3\u017cnych fortepianach\u201d. Dzi\u0119ki temu mo\u017cliwe by\u0142o lawirowanie mi\u0119dzy zaborcami i licytowanie karty polskiej.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Mi\u0119dzy d\u017cum\u0105 a choler\u0105<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Przejd\u017amy do II wojny \u015bwiatowej. Sugestie niemieckie dotycz\u0105ce w\u0142\u0105czenia Gda\u0144ska do III Rzeszy<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>i budowy eksterytorialnej autostrady \u0142\u0105cz\u0105cej Prusy Wschodnie z Berlinem nie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 realizacji jakiego\u015b szerszego planu podboju Polski. Takie spojrzenie dominuje obecnie ze wzgl\u0119du na znajomo\u015b\u0107 dalszych wypadk\u00f3w, do kt\u00f3rych dosz\u0142o jednak nie ze wzgl\u0119du na przyj\u0119cie niemieckich \u017c\u0105da\u0144, a ich odrzucenie. W istocie, rozmowy na temat uregulowania statusu Wolnego Miasta toczy\u0142y si\u0119 mniej wi\u0119cej od ko\u0144ca 1937 roku i sta\u0142y si\u0119 elementem szerszej koncepcji kompleksowego rozwi\u0105zania spornych kwestii polsko-niemieckich (tzw. globall\u00f6sung), co by\u0142o zreszt\u0105 pomys\u0142em J\u00f3zefa Becka, zaakceptowanym przez polityk\u00f3w III Rzeszy. Dla Polski najwa\u017cniejsz\u0105 kwesti\u0105 pozostawa\u0142a w\u00f3wczas akceptacja przez Niemcy wsp\u00f3lnej granicy. Przez ponad rok trwa\u0142y negocjacje, w kt\u00f3rych, wraz ze wzmocnieniem pozycji III Rzeszy (anschluss Austrii, zaj\u0119cie Sudet\u00f3w, a nast\u0119pnie Czech i Moraw), Polska si\u0142\u0105 rzeczy stawa\u0142a si\u0119 stron\u0105 s\u0142absz\u0105. W toku tych rozm\u00f3w polskie MSZ nie zg\u0142asza\u0142o generalnych zastrze\u017ce\u0144 co do swobody politycznego rozwi\u0105zania przysz\u0142o\u015bci Gda\u0144ska przez Niemc\u00f3w, nie wykluczaj\u0105c w\u0142\u0105czenia miasta do Rzeszy. Jednocze\u015bnie strona niemiecka sygnalizowa\u0142a takie uregulowanie sprawy gda\u0144skiej, kt\u00f3re zabezpiecza\u0142o by polskie interesy gospodarcze. Deklarowano zagwarantowanie Polsce eksterytorialnych po\u0142\u0105cze\u0144 kolejowych do polskiego eksterytorialnego portu w Gda\u0144sku oraz stosowne u\u0142atwienia gospodarcze. Rzeczpospolita mia\u0142a w zamian zgodzi\u0107 si\u0119 na wspomnian\u0105 wcze\u015bniej eksterytorialn\u0105 autostrad\u0119 do Prus Wschodnich. Jak wida\u0107 propozycje uregulowania kwestii Wolnego Miasta polega\u0142y na wzajemnych ust\u0119pstwach, przy czym Gda\u0144sk by\u0142 miastem etnicznie niemieckim, za\u015b polskie prawa na jego obszarze mia\u0142y charakter wy\u0142\u0105cznie symboliczny. Dodatkowo Ribbentrop proponowa\u0142 m.in. wsp\u00f3lne za\u0142atwienie problemu Rusi Zakarpackiej, co oznacza\u0142o odej\u015bcie Niemiec od koncepcji wspierania ukrai\u0144skiej irredenty. Ewentualne ust\u0119pstwa Polski nie by\u0142yby \u017cadnym kapitulanctwem, lecz pr\u00f3b\u0105 kompromisowego rozwi\u0105zania spornych kwestii z silniejszym s\u0105siadem przy poszanowaniu obop\u00f3lnych interes\u00f3w.\u00a0<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>Z niemieckiego punktu widzenia, je\u015bli uwzgl\u0119dnimy wcze\u015bniejsze stanowisko rz\u0105d\u00f3w Republiki Weimarskiej, by\u0142y one najdalej id\u0105c\u0105 ofert\u0105 normalizacji wzajemnych relacji. Do porozumienia nie dosz\u0142o nie ze wzgl\u0119du na rzekomo ogromn\u0105 wag\u0119, jak\u0105 posiada\u0142 Gda\u0144sk dla pozycji Rzeczypospolitej, lecz z uwagi na polsk\u0105 opini\u0119 publiczn\u0105, zach\u0142y\u015bni\u0119t\u0105 mocarstwow\u0105 propagand\u0105 po zaj\u0119ciu Zaolzia, zwi\u0105zane z tym interesy obozu w\u0142adzy i prawdopodobnie odej\u015bcie Becka od koncepcji wsp\u00f3\u0142pracy\u00a0<\/span><\/span><\/span>z Niemcami po jego pora\u017cce w pr\u00f3bie zwasalizowania S\u0142owacji.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce w d\u0142u\u017cszej perspektywie III Rzesza d\u0105\u017cy\u0142aby do \u015bcis\u0142ego podporz\u0105dkowania Polski. Jednak tak d\u0142ugo, jak Rzeczpospolita by\u0142a potrzebna do realizacji niemieckich interes\u00f3w, a wi\u0119c praktycznie do zako\u0144czenia wojny z Zachodem, a nast\u0119pnie ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim, Hitler godzi\u0142by si\u0119 na pewne ust\u0119pstwa. \u015awiadczy\u0107 mo\u017ce o tym zgoda Rzeszy na posiadanie przez W\u0142och\u00f3w teren\u00f3w G\u00f3rnej Adygi, zamieszka\u0142ych prawie wy\u0142\u0105cznie przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105, mimo \u017ce roszczenia Rzeszy do tej prowincji nie ust\u0119powa\u0142y wadze roszcze\u0144 do Nadrenii, Sudet\u00f3w czy Gda\u0144ska. Inn\u0105 ciekaw\u0105 okoliczno\u015bci\u0105 jest fakt, \u017ce Niemcy pierwotnie planowali w\u0142\u0105czenie Wolnego Miasta do Rzeszy po wyborach w marcu 1939 roku, jednak wstrzymali si\u0119 z t\u0105 decyzj\u0105 do czasu ostatecznych uzgodnie\u0144\u00a0<\/span><\/span><\/span>z polskim rz\u0105dem. Nawet po wygraniu kampanii wrze\u015bniowej III Rzesza planowa\u0142a pozostawi\u0107 kad\u0142ubowe pa\u0144stwo polskie, na co zgody nie wyrazi\u0142 Stalin. Przyk\u0142adem prowadzenia polityki wymykaj\u0105cej si\u0119 zwierzchnictwu Berlina jest postawa W\u0119gier po agresji Niemiec na Polsk\u0119. Pomimo sojuszu z Hitlerem, W\u0119gry odm\u00f3wi\u0142y wzi\u0119cia udzia\u0142u w Kampanii Wrze\u015bniowej, a po upadku pa\u0144stwa polskiego otworzy\u0142y granic\u0119 dla tysi\u0119cy polskich uchod\u017ac\u00f3w.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Pa\u0144stwa, kt\u00f3re by\u0142y sojusznikami III Rzeszy unikn\u0119\u0142y powa\u017cnych strat ludno\u015bciowych i materialnych. Ich powojenny los by\u0142 w najgorszym razie por\u00f3wnywalny z Polsk\u0105. Rumunia, przywo\u0142ywana przez autora, dokona\u0142a w toku dzia\u0142a\u0144 wojennych zmiany sojuszu, odzyskuj\u0105c utracone wcze\u015bniej na rzecz W\u0119gier ziemie. Szacuje si\u0119, \u017ce straci\u0142a ona 3,13% populacji, z czego 200 tysi\u0119cy ludno\u015bci cywilnej (g\u0142\u00f3wnie \u017cydowskiego pochodzenia).\u00a0<\/span><\/span><\/span>Polskie straty ludno\u015bciowe wynios\u0142y ok. 17%. Zgin\u0119\u0142o 6 mln obywateli II RP, z czego blisko po\u0142ow\u0119 stanowi\u0142y osoby polskiej narodowo\u015bci.<\/span><\/span><\/span><\/strong>\u00a0Naddunajska monarchia u progu wojny zajmowa\u0142a powierzchni\u0119 295 tysi\u0119cy km<\/span><\/span><\/span>2<\/span><\/span><\/sup><\/span>\u00a0i liczy\u0142a blisko 16 mln mieszka\u0144c\u00f3w. W 1940 roku na skutek Drugiego arbitra\u017cu wiede\u0144skiego zmuszona by\u0142a odda\u0107 W\u0119grom cze\u015b\u0107 Siedmiogrodu o powierzchni 43 tysi\u0119cy km<\/span><\/span><\/span>2<\/span><\/span><\/sup><\/span>, zamieszka\u0142\u0105 przez 2,5 mln ludzi. Wkr\u00f3tce potem odst\u0105piono Bu\u0142garii po\u0142udniow\u0105 Dobrud\u017c\u0119 \u2013 obszar o powierzchni 7,5 tysi\u0105ca km<\/span><\/span><\/span>2<\/span><\/span><\/sup><\/span>\u00a0z 400 tysi\u0105cami mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci Bu\u0142garami i Turkami (w ca\u0142ej po\u0142udniowej Dobrud\u017cy Rumuni stanowili ok. 20% ludno\u015bci). Jednocze\u015bnie nast\u0105pi\u0142o przesiedlenie ludno\u015bci: ok. 110 tysi\u0119cy Rumun\u00f3w przenios\u0142o si\u0119 na p\u00f3\u0142noc, a 77 tysi\u0119cy Bu\u0142gar\u00f3w na po\u0142udnie. Na skutek niemieckiej interwencji Rumunia utraci\u0142a wi\u0119c ok. 17% terytorium, a nie jak podaje autor po\u0142ow\u0119. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c nawet aneksje sowieckie (Besarabia i Bukowina) \u0142\u0105czne straty terytorialne i ludno\u015bciowe wynios\u0142y 1\/3 obszaru i 2\/5 liczby ludno\u015bci z 1939 roku. Zwi\u0105zek Radziecki zaj\u0105\u0142 bowiem ziemie o powierzchni 50 762 km<\/span><\/span><\/span>2<\/span><\/span><\/sup><\/span>\u00a0i populacji 3 776\u00a0309. Nadal s\u0105 to du\u017ce straty, warto jednak zadba\u0107 o szczeg\u00f3\u0142y. Trzeba tak\u017ce pami\u0119ta\u0107, \u017ce Rumunia nie by\u0142a wtedy sojusznikiem III Rzeszy i nie mog\u0142a samodzielnie oprze\u0107 si\u0119 sowieckiej agresji. Z kolei brak zgody na arbitra\u017c niemiecki w sporze z W\u0119grami oznacza\u0142by prawdopodobnie zaj\u0119cie przez Madziar\u00f3w ca\u0142ego Siedmiogrodu, a by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c okupacj\u0119 Rumunii przez pa\u0144stwa Osi ze wzgl\u0119du na zasobno\u015b\u0107 tego kraju w z\u0142o\u017ca ropy naftowej. Jednocze\u015bnie udzia\u0142 w wojnie przeciwko ZSRR umo\u017cliwi\u0142 Rumunii tymczasowe odzyskanie Mo\u0142dawii, a nawet okupacj\u0119 Transnistrii z Odess\u0105. Co ciekawe po wyzwoleniu Besarabii cze\u015b\u0107 rumu\u0144skich polityk\u00f3w postulowa\u0142a zako\u0144czenie dzia\u0142a\u0144 wojennych, jednak gen. Antonescu postanowi\u0142 przekroczy\u0107 Dniepr, licz\u0105c na korzystne w przysz\u0142o\u015bci rozstrzygni\u0119cia w sprawie Transylwanii. By\u0107 mo\u017ce by\u0142 to odpowiedni moment dla Rumunii, by zaprzesta\u0107 dalszych kampanii militarnych.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Nie jest prawd\u0105, \u017ce Rumunii bez zaj\u0105kni\u0119cia si\u0119 przyj\u0119li komunizm, a stalinizm tolerowali do 1989 roku. Wr\u0119cz przeciwnie: po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych siln\u0105 pozycj\u0105 w kraju cieszy\u0142 si\u0119 kr\u00f3l Micha\u0142, a w wyborach parlamentarnych w 1946 roku rzeczywiste wyniki wskazywa\u0142y na zwyci\u0119stwo Narodowej Partii Ch\u0142opskiej (co\u015b jak nasz PSL). Schemat przejmowania w\u0142adzy przez komunist\u00f3w by\u0142 jednak podobny jak w innych pa\u0144stwach: pod os\u0142on\u0105 wojsk radzieckich wyniki wybor\u00f3w zosta\u0142y sfa\u0142szowane. Opozycja oprotestowa\u0142a rezultat g\u0142osowania, niestety kr\u00f3l Micha\u0142, obawiaj\u0105c si\u0119 utraty tronu, uzna\u0142 zwyci\u0119stwo partii komunistycznych i powierzy\u0142 im utworzenie nowego rz\u0105du. W latach 50-tych Rumunia zaostrzy\u0142a kurs wobec Zwi\u0105zku Sowieckiego. Wojska radzieckie opu\u015bci\u0142y kraj w 1957 roku (Polsk\u0119 w 1991 roku). Zdystansowano si\u0119 od RWPG i otwarto na cz\u0119\u015bciow\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>z Zachodem. Rumunia nie wzi\u0119\u0142a udzia\u0142u w interwencji wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>w Czechos\u0142owacji i otwarcie pot\u0119pi\u0142a interwencj\u0119 w tym kraju, zawieszaj\u0105c udzia\u0142 swych wojsk<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>w strukturach sojuszu. Ceau\u0219escu forsowa\u0142 ideologi\u0119 narodowego komunizmu, zrehabilitowa\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 dawnych dzia\u0142aczy prawicowych i ofiary stalinizmu. Na sytuacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw\u00a0 Europy \u015arodkowej wp\u0142yw mia\u0142 splot r\u00f3\u017cnorakich czynnik\u00f3w, by\u0142bym wi\u0119c ostro\u017cny w tworzeniu daleko id\u0105cych analogii.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Nie jest tak\u017ce przes\u0105dzone, \u017ce udzia\u0142 wojsk polskich po stronie Osi spowodowa\u0142by jak\u0105\u015b g\u0142\u0119bok\u0105, strukturaln\u0105 komunizacj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa. W\u0119grzy mimo, \u017ce byli najwierniejszym sojusznikiem III Rzeszy, pierwsze przeciwstawi\u0142y si\u0119 zbrojnie armii sowieckiej po zako\u0144czeniu wojny (Rewolucja 1956). Obecnie za\u015b jest to nar\u00f3d, kt\u00f3ry prowadzi do\u015b\u0107 samodzieln\u0105 i asertywn\u0105 polityk\u0119.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Nie wiem, czy p\u00f3j\u015bcie z Niemcami na Zwi\u0105zek Sowiecki by\u0142o w\u00f3wczas najlepszym rozwi\u0105zaniem (jest to temat na odr\u0119bn\u0105, g\u0142\u0119bsz\u0105 analiz\u0119), ale p\u00f3ki istnia\u0142y struktury pa\u0144stwa polskiego, nawet je\u015bli zale\u017cne w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu od innego mocarstwa, dop\u00f3ty istnia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 prowadzenia w\u0142asnej polityki, lawirowania mi\u0119dzy ro\u017cnymi o\u015brodkami w\u0142adzy, ratowania polskiej substancji narodowej, elit intelektualnych, przemys\u0142u i d\u00f3br kultury, a w ostateczno\u015bci zmiany orientacji w polityce zagranicznej. Brak w\u0142asnego pa\u0144stwa takie szanse ca\u0142kowicie przekre\u015bla\u0142, oznacza\u0142 pozbawienie Polski podstawowych narz\u0119dzi oddzia\u0142ywania na rzeczywisto\u015b\u0107 (niewielkiego, ale zawsze). Zamiast tego stali\u015bmy si\u0119 dla zachodnich aliant\u00f3w uci\u0105\u017cliwym problemem, zdanym\u00a0<\/span><\/span><\/span>w istocie na \u0142ask\u0119 Stalina. Przyjmuj\u0105c \u017c\u0105dania niemieckie, Polska traci\u0142a niewiele, zyskiwa\u0142a natomiast cenny czas, wojsko i mo\u017cliwo\u015b\u0107 manewru. G\u0142\u00f3wnym celem militarnym Hitlera przed atakiem na Zwi\u0105zek Sowiecki by\u0142a Francja. Do tego potrzebowa\u0142 sojuszu z Rzeczpospolit\u0105, kt\u00f3ra zabezpiecza\u0142a by Niemcy od wschodu. Brak zgody Polski wymusi\u0142 rewizj\u0119 tych plan\u00f3w i wyeliminowanie w pierwszej kolejno\u015bci naszego kraju. To nie Francuzi mieli gin\u0105\u0107 za Gda\u0144sk, jak g\u0142osi s\u0142ynne has\u0142o; to Polacy gin\u0119li za Francj\u0119. Z tej perspektywy pierwsze uderzenie Niemiec powinno p\u00f3j\u015b\u0107 nad Sekwan\u0119, a nie nad Wis\u0142\u0119, tym bardziej, \u017ce Francja by\u0142a silniejszym pa\u0144stwem od Polski i teoretycznie mia\u0142a szans\u0119 powstrzyma\u0107 uderzenie niemieckie. \u00a0Polska zyska\u0142aby z jednej strony czas na lepsze przygotowanie si\u0119 do dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, z drugiej mo\u017cliwo\u015b\u0107 reagowania w zale\u017cno\u015bci od dalszego rozwoju sytuacji. Warto w tym miejscu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce we wrze\u015bniu 1939 roku Niemcy dopiero testowali doktryn\u0119 wojny b\u0142yskawicznej. Uderzenie skierowane w pierwszej kolejno\u015bci na Francj\u0119 mog\u0142o nie odnie\u015b\u0107 tak dobrego rezultatu, jaki w rzeczywisto\u015bci przynios\u0142a niemiecka ofensywa w maju 1940 roku.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Przeciwnicy koncepcji sojuszu Polski z Niemcami w 1939 roku opieraj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej na dw\u00f3ch skonstruowanych post factum argumentach. Wskazuj\u0105 na polityk\u0119 eksterminacji Polak\u00f3w przez III Rzesz\u0119 oraz fakt ostatecznego zwyci\u0119stwa Zwi\u0105zku Sowieckiego, a tym samym dotkliwsze konsekwencje, jakie mog\u0142a ponie\u015b\u0107 Polska, walcz\u0105c po stronie pa\u0144stw Osi. Rzecz w tym, \u017ce polityk\u0119 J\u00f3zefa Becka nale\u017cy ocenia\u0107 ca\u0142o\u015bciowo, a tak\u017ce z perspektywy posiadanej przez niego wiedzy. Je\u015bli wi\u0119c Beck m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 taki rozw\u00f3j wypadk\u00f3w, to powinien pr\u00f3bowa\u0107 przeciwstawi\u0107 si\u0119 ekspansjonistycznej polityce Niemiec najp\u00f3\u017aniej w 1938 roku, przed rozbiorem Czechos\u0142owacji. Istnia\u0142a w\u00f3wczas mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsparcia po\u0142udniowego s\u0105siada w oparciu o Ma\u0142\u0105 Entent\u0119 i udzia\u0142 Wielkiej Brytanii. W ostateczno\u015bci m\u00f3g\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na uk\u0142ad ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim (skoro zwyci\u0119stwo Sowiet\u00f3w mia\u0142o by\u0107 przes\u0105dzone) lub przynajmniej zamarkowa\u0107 porozumienie z tym pa\u0144stwem. Wiemy jednak, \u017ce Beck w ten spos\u00f3b nie kalkulowa\u0142. Podejmowa\u0142 decyzje w oparciu o inne przes\u0142anki, a wojsko polskie zamiast do wojny obronnej przygotowywane by\u0142o do dzia\u0142a\u0144 ofensywnych. W tym kontek\u015bcie pr\u00f3by tworzenia alternatywnych wizji historii stanowi\u0105 pewien przyczynek do og\u00f3lnej refleksji nad polityk\u0105 zagraniczn\u0105 naszych przyw\u00f3dc\u00f3w w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym, a nie gotow\u0105 recept\u0119 na wszystkie jej bol\u0105czki.\u00a0<\/span><\/span><\/span>Polityka ta by\u0142a irracjonalna, opiera\u0142a si\u0119 na b\u0142\u0119dnych przes\u0142ankach i dlatego nale\u017cy oceni\u0107 j\u0105 krytycznie.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Trudno przewidzie\u0107, w jakim kierunku potoczy\u0142aby si\u0119 historia, gdyby Polacy wi\u0119cej kierowali si\u0119 instynktem samozachowawczym, a mniej g\u00f3rnolotnymi frazesami. Z ca\u0142\u0105 jednak pewno\u015bci\u0105 politycy nie powinni podejmowa\u0107 decyzji w oparciu o przes\u0142anki, kt\u00f3re s\u0105 nieweryfikowalne, a do takich nale\u017c\u0105 wszelkie rozwa\u017cania o zupe\u0142nie abstrakcyjnej przysz\u0142o\u015bci. Nie wiemy zatem, jak ukszta\u0142towa\u0142aby si\u0119 nasza to\u017csamo\u015b\u0107 bez narodowych powsta\u0144, ale i wiedza taka, niemo\u017cliwa przecie\u017c do osi\u0105gni\u0119cia, nie stanowi kryterium oceny wybor\u00f3w politycznych. Tym kryterium s\u0105 czynniki, kt\u00f3re mo\u017cna zdefiniowa\u0107 w momencie podejmowania decyzji:\u00a0 si\u0142a armii, powierzchnia, potencja\u0142 demograficzny, ekonomiczny i kulturowy, przewidywalne skutki.\u00a0<\/span><\/span><\/span>We wszystkich tych obszarach \u017cywio\u0142 polski ponosi\u0142 od ko\u0144ca XVIII wieku straty.\u00a0<\/span><\/span><\/span><\/strong>To\u017csamo\u015b\u0107 jest p\u0142ynna, trudna do uchwycenia, mo\u017ce si\u0119 rozwija\u0107 w r\u00f3\u017cnych warunkach. Natomiast stan narodowego posiadania stanowi co\u015b namacalnego, co \u0142atwo mo\u017cna utraci\u0107. Raz na zawsze.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie zgodzi\u0107 si\u0119 trzeba, \u017ce historia buduje narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Nasza zosta\u0142a w du\u017cej mierze ufundowana na kl\u0119skach, co naturalnie rodzi kompleksy. B\u0142\u0119dne pojmowanie w\u0142asnej historii powoduje\u00a0 brak zrozumienia dla mechanizm\u00f3w funkcjonowania polityki, a w konsekwencji podejmowanie b\u0142\u0119dnych decyzji. Nie wykszta\u0142cili\u015bmy w sobie jako nar\u00f3d instynktu samozachowawczego oraz racjonalnego podej\u015bcia do rozwi\u0105zywania spor\u00f3w i realizacji w\u0142asnych interes\u00f3w. W naszych dzia\u0142aniach i debatach politycznych ch\u0142odna analiza ust\u0119puje emocjonalnym uniesieniom. Wida\u0107 to na przyk\u0142adzie stosunku Polak\u00f3w do UE, kt\u00f3re cechuje dzieci\u0119ca wr\u0119cz egzaltacja i brak jakiegokolwiek krytycyzmu. Wypominana przez autora uleg\u0142o\u015b\u0107 obozu demokratyczno-liberalnego wzgl\u0119dem Zachodu wynika w\u0142a\u015bnie, przynajmniej w sferze werbalnej,<\/span><\/span><\/span>
\n<\/span><\/span><\/span>z konotacji ideowych, z emocjonalnego stosunku do instytucji zachodniego \u015bwiata: demokracji, praw cz\u0142owieka, globalizacji, a nie z trze\u017awego os\u0105du rzeczywisto\u015bci. Aktualne po\u0142o\u017cenie Polski nie znajduje por\u00f3wnania z sytuacj\u0105, w jakiej znajdowa\u0142 si\u0119 nasz nar\u00f3d w XIX wieku, w 1939 roku albo w czasach sowieckiej okupacji. Nie grozi nam bezpo\u015brednia agresja militarna czy utrata niepodleg\u0142ego bytu, istniej\u0105 zatem warunki na prowadzenie wzgl\u0119dnie samodzielnej polityki (na ile wykorzystana to odr\u0119bna sprawa), co nie znaczy, \u017ce sytuacja nie ulegnie w przysz\u0142o\u015bci zmianie na nasz\u0105 niekorzy\u015b\u0107. Dlatego musimy si\u0119 przygotowa\u0107. Wykszta\u0142ci\u0107 w sobie polityczne my\u015blenie.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Punktem wyj\u015bcia jest refleksja dotycz\u0105ca naszej historii. Fa\u0142szywa historia jest bowiem mistrzyni\u0105 fa\u0142szywej polityki.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Mieli\u015bmy sw\u00f3j dom, w kt\u00f3rym byli\u015bmy szcz\u0119\u015bliwi… Konflikty etniczne na terytorium by\u0142ej Jugos\u0142awii<\/a><\/p><\/blockquote>\n