W ustroju demokratycznym konstytucja (pojmowana nowocze\u015bnie) wydaje si\u0119 odgrywa\u0107 rol\u0119 idola, ba\u0142wana, doko\u0142a kt\u00f3rego ta\u0144cuj\u0105 demoliberalni ideolodzy, publicy\u015bci i politycy. Sam d\u017awi\u0119k rzuconych publicznie s\u0142\u00f3w \u201ekonstytucja\u201d, \u201ekonstytucyjny\u201d, \u201eniekonstytucyjny\u201d, \u201epozakonstytucyjny\u201d wyciska z piersi demokrat\u00f3w nabo\u017cne westchnienia. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c ustr\u00f3j liberalno-demokratyczny opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce jedynym powszechnie obwi\u0105zuj\u0105cym porz\u0105dkiem norm, wi\u0105\u017c\u0105cym dla wszystkich cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty politycznej, pozostaje prawo stanowione (pozytywne) \u2013 a konstytucja to jego najwy\u017cszy akt. W sporach o najwa\u017cniejsze dla spo\u0142eczno\u015bci sprawy demokrata nie ma mo\u017cliwo\u015bci uzasadnienia w\u0142asnego stanowiska argumentami z prawa naturalnego, prawa objawionego czy z tradycji bez jednoczesnego przekre\u015blenia swojego \u015bwiatopogl\u0105du. Najwy\u017csz\u0105 instancj\u0105, do jakiej w zgodzie z nim mo\u017ce si\u0119 on odwo\u0142a\u0107, jest konstytucja, ponad kt\u00f3r\u0105 nie ma ju\u017c nic (wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 demoliberalizmu). Przepisy konstytucyjne s\u0105 dla\u0144 ersatzem norm obiektywnych, jakich demokracja nie toleruje i z zasady odrzuca. Dlatego te\u017c zwolennicy demoliberalizmu niezale\u017cnie od rzeczywistej jako\u015bci konstytucji musz\u0105 wierzy\u0107, i\u017c jest ona dobra, m\u0105dra i s\u0142u\u017cy dobru wsp\u00f3lnemu (czy raczej, w ich terminologii, interesowi spo\u0142ecznemu). Z tego te\u017c powodu istnienie pa\u0144stwa pozbawionego konstytucji w postaci pojedynczej pisanej ustawy wydaje si\u0119 demokratom czym\u015b nie do pomy\u015blenia, a nawet gdyby by\u0142o ono mo\u017cliwe, stanowi\u0142oby samo w sobie skandal. Analogicznie, naruszenie lub omini\u0119cie przepis\u00f3w konstytucyjnych odczuwaj\u0105 demokracji jako groz\u0119 \u2013 wstrz\u0105\u015bni\u0119cie fundamentami \u015bwiata (politycznego i nie tylko).<\/p>\n
Ideologiczn\u0105 fikcj\u0119 g\u0142\u0119bszych podstaw konstytucji w systemie demoliberalnym demaskowa\u0142 m.in. konserwatywny my\u015bliciel polityczny prof. Maciej Starzewski <\/strong>(1891-1944) \u2013 weteran Legion\u00f3w Polskich i wojny polsko-bolszewickiej, prawnik-konstytucjonalista, w latach 1938-1939 pose\u0142 na Sejm RP z ramienia Obozu Zjednoczenia Narodowego, najwybitniejszy polski reprezentant nurtu filozofii prawa zwanego normatywizmem prawniczym. Ods\u0142ania\u0142 zarazem rzeczywiste, socjopolityczne podstawy ka\u017cdej ustawy zasadniczej. W jego ocenie charakter i zawarto\u015b\u0107 konstytucji, rodzaj przyj\u0119tych w niej rozwi\u0105za\u0144 ustrojowych, zale\u017ca\u0142y ca\u0142kowicie od socjologicznego typu elity politycznej, z jakiej wywodzili si\u0119 jej autorzy. Starzewski pisa\u0142: \u201eZ mniejszej lub wi\u0119kszej sztywno\u015bci konstytucji mo\u017cna wyczyta\u0107 nastroje ich tw\u00f3rc\u00f3w.\u201d<\/em> Konstytucja okazywa\u0142a si\u0119 sui generis<\/em> zwierciad\u0142em, odbijaj\u0105c w sobie postaw\u0119 polityczn\u0105 grupy rz\u0105dz\u0105cej, kt\u00f3ra j\u0105 wprowadzi\u0142a.<\/p>\n Jako pierwszy typ ustawy zasadniczej wyr\u00f3\u017cnia\u0142 prof. Starzewski tzw. konstytucj\u0119 sztywn\u0105, czyli nie zawieraj\u0105c\u0105 \u017cadnej procedury w\u0142asnej zmiany. \u017badne modyfikacje ustroju nie s\u0105 tu przewidywane, nie dopuszcza si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci reformy. Raz ustanowiony porz\u0105dek polityczny ma trwa\u0107 niezmiennie; w tym sensie jest to najbardziej konserwatywny rodzaj konstytucji. Kim za\u015b s\u0105 jej autorzy? Starzewski wyja\u015bnia\u0142: \u201eZupe\u0142na sztywno\u015b\u0107 \u015bwiadczy o wielkiej sile sp\u00f3jno\u015bci \u015brodowiska, kt\u00f3rego jest wytworem. Nie odczuwaj\u0105 potrzeby zapewnienia sobie mo\u017cno\u015bci zmiany nieodpowiadaj\u0105cych im postanowie\u0144. Zdobyli maximum i podstaw\u0119 dostatecznie szerok\u0105 dla utrzymania rz\u0105d\u00f3w w swym r\u0119ku. S\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie prze\u015bwiadczeni o tym, i\u017c znale\u017ali formu\u0142\u0119 organizacji i kierunku rz\u0105d\u00f3w o absolutnej warto\u015bci, zbawcz\u0105 dla wszystkich epok i pokole\u0144, najm\u0105drzejsz\u0105 i najlepsz\u0105, kt\u00f3ra powinna zapanowa\u0107 raz na zawsze i trwa\u0107 nie\u015bmiertelnie.\u201d<\/em> Pe\u0142na sztywno\u015b\u0107 konstytucji ujawnia nie tylko autorytarne, dyktatorskie nastawienie elity rz\u0105dz\u0105cej, ale i przenikaj\u0105c\u0105 j\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 ideowo\u015b\u0107 \u2013 bezwarunkow\u0105 wiar\u0119 w zasady, na jakich opiera\u0107 si\u0119 ma nowy ustr\u00f3j, uznawane przez ni\u0105 za obiektywne. W tak\u0105 form\u0119 prawn\u0105 ujmuje swe rz\u0105dy jedynie grupa stoj\u0105ca na pozycjach absolutyzmu filozoficznego.<\/p>\n Drugi typ opisany przez prof. Starzewskiego to konstytucja po\u0142owicznie sztywna, tzn. taka, kt\u00f3ra przewiduje w\u0142asn\u0105 nowelizacj\u0119, lecz za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych proceduralnych obostrze\u0144 czyni j\u0105 praktycznie trudn\u0105 do przeprowadzenia. Elita polityczna tworz\u0105ca konstytucj\u0119 nie wierzy w mo\u017cliwo\u015b\u0107 stworzenia ustroju sko\u0144czonego raz na zawsze, odrzuca racjonalistyczny konstruktywizm. Wpisuje w porz\u0105dek polityczny przysz\u0142e zmiany, ale tak, by by\u0142y one mo\u017cliwe wy\u0142\u0105cznie w wielkiej potrzebie, zrozumia\u0142ej dla ca\u0142o\u015bci wsp\u00f3lnoty i przez to obiektywnej. Innymi s\u0142owy, chce nada\u0107 koniecznym zmianom ustroju charakter organiczny: \u201eR\u00f3\u017cne rodzaje p\u00f3\u0142sztywno\u015bci \u015bwiadcz\u0105 o wi\u0119kszym sceptycyzmie i mniejszym nasyceniu. Dopuszcza si\u0119 zmian\u0119 podstaw organizacji i zasad rz\u0105dzenia, lecz stara si\u0119 zmian\u0119 t\u0119 utrudni\u0107, tempo jej zwolni\u0107. Wychodzi si\u0119 z za\u0142o\u017cenia organicznego rozwoju, stara si\u0119 uzale\u017cni\u0107 g\u0142\u0119biej si\u0119gaj\u0105ce reformy od ziszczenia warunk\u00f3w maj\u0105cych gwarantowa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 rozwag\u0119, szerszy udzia\u0142 ludno\u015bci, wy\u017cszy stopie\u0144 zbli\u017cenia do istotnych potrzeb i panuj\u0105cych opinii, ochron\u0119 przed majoryzacj\u0105 ze strony nieznacznej czy sztucznej wi\u0119kszo\u015bci.\u201d<\/em> Roztropny pesymizm rz\u0105dz\u0105cych odnosi si\u0119 nie tylko do trwa\u0142o\u015bci porz\u0105dku politycznego, lecz tak\u017ce do mo\u017cno\u015bci jego reformowania. Pozytywnie s\u0105 przez nich oceniane wy\u0142\u0105cznie zmiany naprawd\u0119 niezb\u0119dne. Elita polityczna przyjmuje, \u017ce do wszelkich innych nale\u017cy podchodzi\u0107 z maksymaln\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105, poniewa\u017c zbyt cz\u0119ste i szybkie przer\u00f3bki ustroju, forsowane z powod\u00f3w innych, ni\u017c zasadnicze, zachwia\u0142yby konstrukcj\u0105 pa\u0144stwa, os\u0142abi\u0142y jej spoisto\u015b\u0107. \u201eChce si\u0119 uchroni\u0107 struktur\u0119 polityczn\u0105, spo\u0142eczn\u0105, ekonomiczn\u0105 od raptownych przebudowa\u0144, legalnych przewrot\u00f3w, nie daj\u0105cych si\u0119 nieraz unikn\u0105\u0107 przy zwyczajnym trybie ustawodawstwa materialnie-konstytucyjnego. Pragnie si\u0119, by konstytucja sta\u0142a si\u0119 wysp\u0105, w mniejszym stopniu nara\u017con\u0105 na niebezpiecze\u0144stwo zniesienia jej przez gr\u0119 chwilowych si\u0142, dora\u017an\u0105 koniunktur\u0119 parlamentarn\u0105, zaskoczenia, demagogi\u0119, nowinkarstwo, odruchy niecierpliwo\u015bci czy strachu, porywy zapa\u0142u.\u201d <\/em>Taka konstytucja odbija w sobie wyra\u017anie konserwatywne nastawienie elity rz\u0105dz\u0105cej. Dowodzi, i\u017c kieruje ni\u0105 wola jak najlepszego i najpe\u0142niejszego zachowania <\/em>wsp\u00f3lnoty w zmiennej rzeczywisto\u015bci. Jak si\u0119 wydaje, sam Starzewski najwy\u017cej ocenia\u0142 w\u0142a\u015bnie ten typ konstytucji.<\/p>\n Trzeci i ostatni rodzaj ustawy zasadniczej wyr\u00f3\u017cniony przez prof. Starzewskiego to konstytucja gi\u0119tka, zezwalaj\u0105ca na dokonywanie wszelkich zmian ustrojowych bez \u017cadnych specjalnych obostrze\u0144, w zwyk\u0142ym trybie legislacyjnym. Daj\u0105c pa\u0144stwu tak\u0105 konstytucj\u0119, elita polityczna sankcjonuje i u\u015bwi\u0119ca walk\u0119 frakcji czy partii jako najwy\u017csze prawid\u0142o \u017cycia pa\u0144stwowego. Nic nie wydaje si\u0119 jej na tyle wa\u017cne, by zosta\u0142o wy\u0142\u0105czone z tej ostatniej, postawione ponad i poza rywalizacj\u0105 konkurencyjnych ugrupowa\u0144. Grupa, kt\u00f3ra w danym momencie zyska przewag\u0119 w izbie parlamentarnej, mo\u017ce dokonywa\u0107 \u2013 wedle swego interesu b\u0105d\u017a widzimisi\u0119 \u2013 dowolnych zmian w urz\u0105dzeniach pa\u0144stwowych, nawet tych fundamentalnych: \u201eZupe\u0142na w ko\u0144cu gi\u0119tko\u015b\u0107 konstytucji \u015bwiadczy o niech\u0119ci ku nie jej tw\u00f3rc\u00f3w i o ich niezadowoleniu, gotowo\u015bci ich zerwania z konstytucj\u0105 przy najbli\u017cszej sposobno\u015bci. \u015awiadczy o d\u0105\u017cno\u015bci przeszczepienia na grunt normotw\u00f3rczej dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwowej zasad walki o byt, w kt\u00f3rej silniejszy, zr\u0119czniejszy, chwilowo silniejszy winien tym samym sta\u0107 si\u0119 absolutnym panem los\u00f3w narodu, nie kr\u0119powanym w swoich zamierzeniach, nie potrzebuj\u0105cym ogl\u0105da\u0107 si\u0119 na jak\u0105\u015b wy\u017csz\u0105 instancj\u0119, ani stara\u0107 si\u0119 o pozyskanie obiektywnie miarodajniejszej liczby zwolennik\u00f3w, nie hamowanym w swych przedsi\u0119wzi\u0119ciach przez \u017cadn\u0105 form\u0119 \u015bwiadcz\u0105c\u0105, \u017ce reprezentuje interes przewa\u017caj\u0105cy w opinii spo\u0142ecze\u0144stwa.\u201d<\/em> Takie rozwi\u0105zania konstytucyjne wskazuj\u0105, i\u017c elita polityczna uznaje za po\u017c\u0105dane cz\u0119ste i szybkie zmiany form \u017cycia zbiorowego. Musi zatem wychodzi\u0107 z za\u0142o\u017cenia o pozytywnej roli zmiany w og\u00f3le, wierzy\u0107, \u017ce zmiany s\u0105 zawsze lub zazwyczaj zmianami na lepsze. Innymi s\u0142owy, kieruje si\u0119 ideologi\u0105 post\u0119pu<\/em> \u2013 lewicowym progresizmem: \u201eTw\u00f3rcy konstytucji poj\u0119li j\u0105 jako tymczasowy jedynie aparat, kt\u00f3rego zalet\u0105 jest najwy\u017csza wra\u017cliwo\u015b\u0107 na drgnienia przebiegaj\u0105ce cia\u0142o spo\u0142eczne. Lekki dreszcz mo\u017ce taki aparat \u0142atwo rozkr\u0119ci\u0107 lub nawet obali\u0107. Gi\u0119tka konstytucja nie stawia \u017cadnego oporu, nie ma ambicji kierowniczych, nie chce by\u0107 czynnikiem kszta\u0142tuj\u0105cym tw\u00f3rczo rozw\u00f3j \u017cycia spo\u0142ecznego. Chce by\u0107 tylko kruchym narz\u0119dziem w r\u0119kach galopuj\u0105cego \u203a\u203apost\u0119pu\u2039\u2039, \u015blepego i odurzonego zmian\u0105 dla zmiany samej.\u201d<\/em> W tre\u015b\u0107 ustawy zasadniczej tym samym wpisane zostaj\u0105: partyjnictwo, niech\u0119\u0107 do sta\u0142o\u015bci i trwa\u0142o\u015bci (sprzeciw wobec konserwatyzmu) oraz przekonanie, \u017ce nic nie mo\u017ce opiera\u0107 si\u0119 \u201ewoli ludu\u201d, wyra\u017canej (czy raczej fabrykowanej) przez aktualny sk\u0142ad parlamentu. Konstrukcja konstytucji odzwierciedla integralnie demokratyczn\u0105 mentalno\u015b\u0107 elity politycznej, jak\u0105 j\u0105 ustanowi\u0142a.<\/p>\n Konkluzja z rozwa\u017ca\u0144 prof. Macieja Starzewskiego niew\u0105tpliwie podkopuje podstawy \u015bwiatopogl\u0105du zwolennik\u00f3w demokracji. Je\u017celi bowiem zawarto\u015b\u0107 konstytucji zale\u017cy od socjologicznego b\u0105d\u017a psychologicznego typu elity politycznej, kt\u00f3ra j\u0105 tworzy, to u\u0142ud\u0105 okazuj\u0105 si\u0119 modernistyczne postulaty budowy porz\u0105dku politycznego niezale\u017cnego od personalnych cech os\u00f3b sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119. Zale\u017cno\u015b\u0107 tak\u0105 w epoce nowoczesnej przedstawiano tradycyjnie (czy raczej anty-tradycyjnie) jako wad\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 ustroju o najbardziej spersonalizowanej w\u0142adzy, tj. monarchii. Chroni\u0107 przed tak\u0105 zale\u017cno\u015bci\u0105 mia\u0142a wed\u0142ug wszelkiej ma\u015bci politycznych nowinkarzy w\u0142a\u015bnie konstytucja \u2013 racjonalistycznie skonstruowany zesp\u00f3\u0142 abstrakcyjnych regu\u0142 dzia\u0142ania pa\u0144stwa. Tymczasem teoria prof. Starzewskiego dowodzi, i\u017c ta rzekomo karygodna zale\u017cno\u015b\u0107 wyst\u0119puje w nowoczesnym pa\u0144stwie konstytucyjnym w stopniu nie mniejszym, ni\u017c w nienowoczesnej monarchii. Wielki ideologiczny projekt o\u015bwieceniowego liberalizmu rozwiewa si\u0119 w py\u0142. Przejawiaj\u0105cy si\u0119 najwyra\u017aniej w \u0142adzie monarchicznym personalny charakter w\u0142adzy, odrzucany przez post\u0119powc\u00f3w<\/em> jako w\u0142a\u015bciwy tylko spo\u0142eczno\u015bciom prymitywnym i nieo\u015bwieconym, jawi si\u0119 nam za\u015b w nowym (dla pokole\u0144 wychowanych pod starann\u0105 kuratel\u0105 demoliberalnej propagandy) \u015bwietle: jako nieod\u0142\u0105czna i niezbywalna cecha ka\u017cdej wsp\u00f3lnoty politycznej.<\/p>\n Adam Danek<\/p>\n