{"id":5630,"date":"2012-07-11T03:47:53","date_gmt":"2012-07-11T03:47:53","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=5630"},"modified":"2012-07-11T03:47:53","modified_gmt":"2012-07-11T03:47:53","slug":"leopold-caro-mises-jako-obronca-liberalizmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=5630","title":{"rendered":"Leopold Caro: Mises jako obro\u0144ca liberalizmu"},"content":{"rendered":"

Od Redakcji: <\/strong>Wcze\u015bniejsze publikacje Xportalu zwi\u0105zane z postaci\u0105 liberalnego my\u015bliciela ekonomicznego Ludwiga von Misesa wzbudzi\u0142y \u017cywe zainteresowanie w\u015br\u00f3d Czytelnik\u00f3w, w tym tak\u017ce z\u0142o\u015b\u0107 zwolennik\u00f3w ideologii \u201ewolnego rynku\u201d. Zach\u0119ceni ich reakcjami, prezentujemy Pa\u0144stwu krytyczny artyku\u0142 o pismach Misesa, kt\u00f3ry pierwotnie ukaza\u0142 si\u0119 w przedwojennej polskiej prasie katolickiej. Jego autorem jest goszcz\u0105cy ju\u017c niegdy\u015b na Xportalu ekonomista prof. Leopold Caro (1864-1939).<\/em> (A.D.)\u00a0 \u00a0<\/em><\/p>\n

Liberalizm doczeka\u0142 si\u0119 po wojnie zmartwychpowstania. W Niemczech jednym z g\u0142\u00f3wnych jego herold\u00f3w i obro\u0144c\u00f3w jest Dr Ludwik Mises, profesor uniwersytetu wiede\u0144skiego, autor dzie\u0142: Die Gemeinwirtschaft<\/em> (str. 503. Jena, Fischer 1922) i Liberalismus<\/em> (str. 175. Jena, Fischer 1927), we Francji Francis-Delaisi, autor ksi\u0105\u017cki: Les contradictions du monde moderne<\/em> (Paris Payot 1925, str. 560).<\/p>\n

Zacznijmy od Misesa. U\u0142atwia on sobie polemik\u0119 z wszystkimi zwolennikami odmiennych od niego pogl\u0105d\u00f3w, okre\u015blaj\u0105c ich w czambu\u0142 jako socjalist\u00f3w lub pseudosocjalist\u00f3w. Wobec tego nale\u017celi by tu: Arystoteles, poniewa\u017c m\u00f3wi\u0142 o \u00a0\u03ba\u03bf\u03b9\u03bd\u1f70 \u03c4\u1ff6\u03bd \u03c6\u03af\u03bb\u03c9\u03bd<\/em>, wi\u0119c o dobru wsp\u00f3lnym bodaj w\u015br\u00f3d przyjaci\u00f3\u0142 w razie potrzeby, Plato, \u015bw. Tomasz z Akwinu, liczni ojcowie Ko\u015bcio\u0142a, z nowszych pisarzy Carlyle, Gide, Schmoller, Wagner, Pesch i wielu innych. W drugim dziele nazywa przeciwnik\u00f3w liberalizmu \u201eneurastenikami\u201d i \u201eza\u0142ganymi, zazdrosnymi indywiduami\u201d (str. 12) oraz \u201epodupad\u0142ymi literatami\u201d (str. 166).<\/p>\n

Zdawa\u0142oby si\u0119, \u017ce broni\u0105c w\u0142asno\u015bci prywatnej \u00e1 outrance <\/em>[fr. \u201edo przesady\u201d \u2013 przyp. red.], wraz z prawem jej u\u017cywania cho\u0107by ze szkod\u0105 dla innych lub dowolnego zaniechania produkcji, a wi\u0119c zarzuconego w nowszym prawie ius abutendi <\/em>[\u0142ac. \u201eprawo do nadu\u017cycia\u201d \u2013 przyp. red.], wystrzega\u0107 si\u0119 b\u0119dzie bodaj cynicznego przyznania, \u017ce pocz\u0105tkiem w\u0142asno\u015bci by\u0142o przyw\u0142aszczenie sobie cudzego dobra. Tymczasem tak w\u0142a\u015bnie twierdzi, dodaj\u0105c, \u017ce zadaniem prawa jest ochrona dokonanego przyw\u0142aszczenia, a wi\u0119c sankcja i utrwalenie dokonanego bezprawia!<\/p>\n

A jednak jest to fa\u0142sz oczywisty. Prawa, nadane przez Hammurabiego, Moj\u017cesza czy dwana\u015bcie tablic rzymskich mia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142o czyste i cel nieskalany. By\u0142y inspirowane przez wiar\u0119 w B\u00f3stwo, pragn\u0105ce panowania dobra i sprawiedliwo\u015bci na ziemi. Brutalnym swym atakiem podkopuje Mises w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105, kt\u00f3rej obron\u0119 g\u0142osi. Je\u015bli bowiem prawo wywodzi sw\u00f3j pocz\u0105tek z bezprawia, to nie ma powodu go broni\u0107 i w jego obronie \u017cycie swoje nara\u017ca\u0107.<\/p>\n

Podobny b\u0142\u0105d pope\u0142ni\u0142 swego czasu Ricardo, wywodz\u0105c warto\u015b\u0107 wy\u0142\u0105cznie z pracy. Wprawdzie si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce tak nie jest i \u017ce warto\u015b\u0107 pochodzi przede wszystkim z u\u017cyteczno\u015bci i rzadko\u015bci, a praca jest tylko o tyle jednym z czynnik\u00f3w warto\u015bci, \u017ce nie mo\u017ce ona zej\u015b\u0107 trwale poni\u017cej jej koszt\u00f3w. Ale socjali\u015bci zyskali w argumentacji Ricarda doskona\u0142y argument. Skoro kapita\u0142 w najrzadszych wypadkach powstaje z samej pracy w\u0142a\u015bciciela, a tylko praca mo\u017ce by\u0107 rzekomo \u017ar\u00f3d\u0142em warto\u015bci, przeto rozumowali logicznie, \u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 wielkich przemys\u0142owc\u00f3w, wielkich bank\u00f3w i wielkich w\u0142a\u015bcicieli ziemskich winna by\u0107 znacjonalizowana czy uspo\u0142eczniona.<\/p>\n

Pa\u0144stwo nazwa\u0142 Nietzsche nowym bo\u017cyszczem. S\u0105d ten krytyczny cytuje Mises z upodobaniem, dodaj\u0105c pod adresem pa\u0144stwa dalsze ujemne okre\u015blenia. Nazywa je \u201enajzimniejszym z pomi\u0119dzy wszystkich zimnych potwor\u00f3w\u201d, \u201eistot\u0105 tajemnicz\u0105 wzniesion\u0105 na tron bo\u017cka\u201d. Dla Misesa nie ma znaczenia, \u201eczy ta lub owa ziemia jeszcze \u00bbdo nas\u00ab nale\u017cy, czy te\u017c nie\u201d (str. 213 pierwszej ksi\u0105\u017cki). W \u015bwiecie kapitalistycznym wedle Misesa granice pa\u0144stw s\u0105 bez znaczenia (str. 221). Wszelka czynno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa to \u201ez\u0142o, kt\u00f3re jeden cz\u0142owiek wyrz\u0105dza innym\u201d (Liberalizm<\/em> str. 51).<\/p>\n

Nar\u00f3d, jedyna prawdziwa, pulsuj\u0105ca \u017cyciem emanacja ulubionej w obozie liberalnym \u201eludzko\u015bci\u201d \u2013 pozostawia Misesa zimnym. Dla religii, pokarmu, pociechy i prawdy setek milion\u00f3w ludzi, zna tylko szyderstwa. Jedyne nietykalne tabu to dla niego w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna, oparta nie na ustanowieniu Bo\u017cym, zmierzaj\u0105cym do solidarno\u015bci rodzaju ludzkiego i st\u0105d ograniczaj\u0105cym w\u0142asno\u015b\u0107 szeregiem obowi\u0105zk\u00f3w wobec bli\u017anich \u2013 ale na \u201eszczeg\u00f3lnym porz\u0105dku\u201d prawnym, sankcjonuj\u0105cym i uwieczniaj\u0105cym krzywd\u0119 i zbrodni\u0119, wymy\u015blonym przez ateistyczny materializm a nieogl\u0119dnie przyswojonym wraz z filozofi\u0105 deterministyczn\u0105 przez liberalizm.<\/p>\n

Jednostka, powtarza Mises za koryfeuszami liberalizmu w przesz\u0142o\u015bci, wie sama najlepiej, co jej przynosi korzy\u015b\u0107 lub szkod\u0119. A kto tego nie wie, zgin\u0105\u0107 musi. A wi\u0119c zwyci\u0119stwo tych, kt\u00f3rzy s\u0105 najlepiej przystosowani do walki \u017cyciowej, survival of the fittest<\/em>! Znamy t\u0119 piosnk\u0119, faktycznie brzmi\u0105c\u0105 na cze\u015b\u0107 lichwiarzy, spekulant\u00f3w gie\u0142dowych oraz wyzysku robotnik\u00f3w po fabrykach czy kopalniach!<\/p>\n

Czy\u017c nie bowiem te ciemne indywidua w naszych oczach zwyci\u0119\u017caj\u0105 ci\u0105gle, czy\u017c nie one s\u0105 dzi\u015b kr\u00f3lami epoki w pa\u0144stwach rz\u0105dz\u0105cych si\u0119 liberalizmem, w kt\u00f3rych spryt dzier\u017cy ber\u0142o, depc\u0105c to wszystko, co dawne epoki czci\u0142y: honor, narodowo\u015b\u0107 i wiar\u0119?<\/p>\n

Nauka ekonomii spo\u0142ecznej, odpowiada Mises, nie jest nauk\u0105 normatywn\u0105, nie opiera si\u0119 na etyce. Wszystkie stosunki ludzkie oparte s\u0105 na prawie silniejszego. Do tego faktycznego stanu rzeczy winna zastosowa\u0107 si\u0119 nauka, nie za\u015b wskazywa\u0107 idea\u0142y, wypracowywa\u0107 programy. Oczywi\u015bcie, \u017ce takie stawianie kwestii degraduje cz\u0142owieka do poziomu maszyny, skazanej z g\u00f3ry i beznadziejnie na wykonywanie takich a nie innych czynno\u015bci; wyklucza g\u0142os a niejednokrotnie przewag\u0119 czynnik\u00f3w altruistycznych, kt\u00f3re nawet w d\u017cungli, w\u015br\u00f3d dzikich zwierz\u0105t, nie s\u0105 pozbawione znaczenia.<\/p>\n

Altruizmu w stosunkach ludzkich Mises nie dostrzega. A jednak, ile go jest w dziejach, ile w ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie! I w\u0142a\u015bnie on stwarza ci\u0105g\u0142y post\u0119p, zagrzewa do dzia\u0142ania, wskazuje cel wszelkich usi\u0142owa\u0144. Ale w deterministycznej filozofii \u201enadludzi\u201d, wychodz\u0105cej na korzy\u015b\u0107 ludzi przebieg\u0142ych i sprytnych a odnosz\u0105cej si\u0119 z pogard\u0105 do prostodusznych i mniej \u015bwiadomych wykr\u0119t\u00f3w w rzeczach gospodarczych i w rozumowaniu na tej filozofii opartym Misesa nie ma miejsca dla s\u0142abszych i dlatego nie ma miejsca dla ich ochrony przez pa\u0144stwo, a wi\u0119c dla czego\u015b, co zwalcza zawzi\u0119cie jako etatyzm.<\/p>\n

Mises nie zastanawia si\u0119 nad tym, \u017ce umowy o prac\u0119 czy o cen\u0119 towaru nie zawsze przychodz\u0105 do skutku przy obustronnej r\u00f3wno\u015bci i wolno\u015bci decyzji. Zbyt cz\u0119sto s\u0142abszy musi zgodzi\u0107 si\u0119 na nisk\u0105 p\u0142ac\u0119 czy wyg\u00f3rowan\u0105 cen\u0119, poniewa\u017c nie posiada zapas\u00f3w got\u00f3wki, pozwalaj\u0105cych mu \u017cy\u0107 cho\u0107by przez czas kr\u00f3tki bez p\u0142atnego zaj\u0119cia lub zaopatrywa\u0107 si\u0119 w namiastk\u0119 zamiast towaru o cenie wy\u015brubowanej przez producenta czy po\u015brednika. Czy krzywda wyrz\u0105dzona s\u0142abszemu ma by\u0107 zatwierdzon\u0105 przez pa\u0144stwo? Czy raczej nie jest obowi\u0105zkiem pa\u0144stwa, kt\u00f3re spe\u0142nia\u0107 winno zawsze szlachetn\u0105 misj\u0119 stawania po stronie s\u0142abszego, wyr\u00f3wnywa\u0107 szanse tego\u017c, staj\u0105c po jego stronie? A to w\u0142a\u015bnie nazywa si\u0119 etatyzmem.<\/p>\n

Wiadomo, \u017ce zezwolenie obd\u0142u\u017cenia i dzielenie grunt\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich, udzielone np. w b[y\u0142ej] Austrii w r[oku] 1868 mia\u0142o najfatalniejsze nast\u0119pstwa: proletaryzacj\u0119 wsi, rozdrobnienie posiadanych grunt\u00f3w, tysi\u0105ce licytacji. Powsta\u0142y wskutek tego w Niemczech niepodzielne zagrody w\u0142o\u015bcia\u0144skie, w b[y\u0142ej] Galicji w r[oku] 1906 w\u0142o\u015bci rentowe, w Stanach Zjednoczonych nieobd\u0142u\u017calne, niepodzielne i niesprzedajne zagrody zwane home-steads<\/em>. Ca\u0142y ten ruch ma oczywi\u015bcie na celu utrzymanie ziemi w r\u0119kach rolnik\u00f3w i w rozmiarach zdolnych do produkcji, wi\u0119c w gruncie rzeczy ma na celu poparcie i ochron\u0119 w\u0142asno\u015bci prywatnej. Dla prof. Misesa jest atoli ten ruch \u201ekomunistycznym\u201d (str. 30 pierwszej ksi\u0105\u017cki) \u2013 poniewa\u017c jest oczywistym mieszaniem si\u0119 pa\u0144stwa do spraw gospodarczych, a wi\u0119c etatyzmem!<\/p>\n

Przeciwko kartelom nie m\u00f3wi nic, cho\u0107 s\u0105 one oczywi\u015bcie naruszeniem zasady wolno\u015bci handlu. Za to pot\u0119pia zmowy robotnicze. Czy\u017c jednak strajk generalny z zaniechaniem dostawy w\u0119gla, gazu, elektryczno\u015bci i wody nie by\u0142by czysto liberalnym? Wszak gdyby robotnik nie m\u00f3g\u0142 odm\u00f3wi\u0107 swych us\u0142ug, by\u0142by niewolnikiem. Zdaje si\u0119 jednak, \u017ce Mises domaga\u0142by si\u0119 w takim razie s\u0142usznie \u2013 ale niekonsekwentnie \u2013 interwencji pa\u0144stwowej.<\/p>\n

Nic dziwnego wi\u0119c, \u017ce p. M[ises], kt\u00f3ry nie ma zrozumienia dla idei pa\u0144stw narodowych, odnosi si\u0119 z pogard\u0105 do ich intencji tworzenia w\u0142asnego przemys\u0142u, por\u00f3wnuj\u0105c je do usi\u0142owa\u0144 poszczeg\u00f3lnych powiat\u00f3w tego samego pa\u0144stwa podczas wojny \u015bwiatowej, zabraniaj\u0105cych wywozu \u015brodk\u00f3w \u017cywno\u015bci do innych powiat\u00f3w, czy te\u017c dowozu but\u00f3w i ubra\u0144, je\u015bli w obr\u0119bie danego powiatu istnieje czy to fabryka w\u0142\u00f3kiennicza, czy garbarnia! Jak Niemcy nie powinny np. w oran\u017ceriach sadzi\u0107 kaw\u0119 zamiast sprowadzenia jej z Brazylii, bo to wypada taniej, tak samo pa\u0144stwa rolnicze powinny sprowadza\u0107 wyroby przemys\u0142owe z zachodu Europy (czytaj: z niem[ieckiej] Austrii i Niemiec), bo i to taniej wypada (str. 218).<\/p>\n

Oba por\u00f3wnania kulej\u0105: co innego powiaty a co innego odr\u0119bne pa\u0144stwa, po wt\u00f3re za\u015b podczas wojny g\u0142odne powiaty chcia\u0142y sprowadza\u0107 \u015brodki \u017cywno\u015bci, a bogatsze w \u017cywno\u015b\u0107 powiaty chowa\u0142y j\u0105 dla siebie \u2013 pa\u0144stwa przemys\u0142owe natomiast nie tylko nie wzbraniaj\u0105 wywozu swej produkcji przemys\u0142owej, ale pragn\u0105 j\u0105 w ka\u017cdym kierunku u\u0142atwia\u0107. Tym, kt\u00f3ry nie chce, nie jest producent, ale konsument, \u017cyj\u0105cy w pa\u0144stwie przemys\u0142owo zacofanym, o ile usi\u0142uje stworzy\u0107 w\u0142asny przemys\u0142 i zast\u0105pi\u0107 nim cudzy. A tak samo co innego s\u0105 przeszkody, wynikaj\u0105ce z warunk\u00f3w naturalnych klimatu jako sta\u0142e i nieusuwalne, a co innego wynikaj\u0105ce z zaniedbania czy z czasowo niekorzystnych warunk\u00f3w politycznych lub gospodarczych jako zmienne i przej\u015bciowe.<\/p>\n

Zdaniem Misesa nie ma r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy gospodarstwem obliczonym na zysk, a maj\u0105cym na celu jedynie zaspokojenie potrzeb (str. 131). Spekulacja pozostanie i w pa\u0144stwie kolektywistycznym (str. 194 i n[ast\u0119pne]). O ile idzie o spekulacj\u0119 w znaczeniu przewidywania, obliczenia szans, to ona naturalnie pozostanie. Ale mi\u0119dzy tak\u0105 beznami\u0119tn\u0105 czynno\u015bci\u0105 m\u00f3zgow\u0105 cz\u0142owieka gospodaruj\u0105cego i troszcz\u0105cego si\u0119 o dobro og\u00f3\u0142u a spekulacj\u0105 chciwego \u0142upu Shylocka, maj\u0105cego na celu wy\u0142\u0105cznie korzy\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 i st\u0105paj\u0105cego oboj\u0119tnie po ofiarach \u017cycia i dobrobytu swych bli\u017anich, istnieje g\u0142\u0119boka jako\u015bciowa r\u00f3\u017cnica.<\/p>\n

Zdaniem Misesa nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o rozdziale dochod\u00f3w, poniewa\u017c np. robotnik czy kapitalista otrzymuje sw\u00f3j udzia\u0142 przedtem, nim gotowy wytw\u00f3r nadaje si\u0119 do spo\u017cycia (str. 139). Ale wszak nie idzie o czas, kiedy uczestnicy produkcji otrzymuj\u0105 swoje udzia\u0142y ani nawet o to tylko, co ka\u017cdemu z nich przydziela targ czyli chwilowa koniunktura \u2013 lecz o to tak\u017ce i przede wszystkim, ile powinno mu w ustroju, opartym na w\u0142asno\u015bci prywatnej, ale sprawiedliwym, przypa\u015b\u0107.<\/p>\n

Innymi s\u0142owy podzia\u0142 dochodu spo\u0142ecznego nie mo\u017ce by\u0107 traktowany inaczej, jak tylko z punktu widzenia prawa naturalnego i etyki. Dowiod\u0142em tego szczeg\u00f3\u0142owo w rozprawie pt. Wesen und Grenzen der Sozial\u00f6konomik<\/em>, og\u0142oszonej w \u201eArchiv f\u00fcr Rechts- und Wirtschaftphilosophie\u201d (kwiecie\u0144 1928) a po polsku pt. S\u0105dy warto\u015bciuj\u0105ce w ekonomice<\/em> w \u201ePrzegl[\u0105dzie] Wsp\u00f3\u0142cz[esnym]\u201d (lipiec 1928) i na zawarte tam wywody si\u0119 powo\u0142uj\u0119.<\/p>\n

Kto lepiej produkuje, winien bezwzgl\u0119dnie utrzyma\u0107 pole, twierdzi Mises w dziele o liberalizmie. Wszystkie c\u0142a ochronne i premie, maj\u0105ce na celu sztuczne wy\u015brubowanie w\u0142asnego przemys\u0142u, winne odpa\u015b\u0107. Pocz\u0105wszy od konferencji brukselskiej z 1920 r. a\u017c do odezwy 160 bankier\u00f3w z 1926 r. s\u0142yszymy t\u0119 piosenk\u0119. Na ten rzekomy postulat racjonalizmu niech mi wolno si\u0119 zapyta\u0107: Czy Niemcy w pierwszej po\u0142owie XIX w[ieku] nie by\u0142y jeszcze krajem wybitnie rolniczym? Jakim okoliczno\u015bciom i wp\u0142ywom zawdzi\u0119cza rozw\u00f3j wielki przemys\u0142 tego pa\u0144stwa? Wszak\u017ce nie wolnemu handlowi, tylko opiece pa\u0144stwowej. I czy\u017c wobec tego nie jest zrozumia\u0142ym, \u017ce narody op\u00f3\u017anione w rozwoju widz\u0105 w wolnym handlu jedynie spos\u00f3b uwieczniania ich gospodarczej zale\u017cno\u015bci?<\/p>\n

Mises natomiast s\u0105dzi, \u017ce kto uwa\u017ca alkohol czy nikotyn\u0119 za szkodliwe, niechaj nie pije i nie pali \u2013 ale pa\u0144stwo miesza\u0107 si\u0119 do tego nie mo\u017ce. Przedsi\u0119biorca ma prawo dostarczy\u0107 konsumentowi trucizny i broni morderczej, je\u015bli on tego za\u017c\u0105da (str. 438\/9). Rozstrzygaj\u0105cym dla Misesa jest interes producenta, nikt wi\u0119c nie powinien mu przeszkadza\u0107 w zarobkowaniu.<\/p>\n

Dlaczego liberalizm nie mo\u017ce by\u0107 i nie wejdzie nigdy bez reszty w \u017cycie pa\u0144stwowe? Poniewa\u017c wychodzi wbrew swemu za\u0142o\u017ceniu i wbrew swym has\u0142om racjonalistycznym z irracjonalnego i ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dnego za\u0142o\u017cenia o cz\u0142owieku gospodarczym. Wszystkie nami\u0119tno\u015bci, kt\u00f3rych nie zdo\u0142ali\u015bmy dot\u0105d zg\u0142adzi\u0107 z \u017cycia doczesnego, krzy\u017cuj\u0105 d\u0105\u017cno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 cz\u0142owieka; wojny periodyczne, kt\u00f3re zawsze s\u0105 dzie\u0142em irracjonalistycznych pobudek, przedzieraj\u0105 mozolnie utkan\u0105 ni\u0107 zarobku i zysku. Wszelkie imponderabilia<\/em> z dziedziny mi\u0142o\u015bci i nienawi\u015bci nie tylko rozstrzygaj\u0105 w gruncie rzeczy o losach gospodarczej dzia\u0142alno\u015bci miliarda o\u015bmiuset milion\u00f3w ludzi, zamieszkuj\u0105cych kul\u0119 ziemsk\u0105, ale wdzieraj\u0105 si\u0119 nawet do londy\u0144skiej City<\/em> i na New-Yorsk\u0105 Wall Street<\/em> i bior\u0105 i tu udzia\u0142 w rozstrzyganiu problem\u00f3w gospodarczych. M\u00f3wi\u0142em o tym obszernie w rozprawie Le mat\u00e9rialisme \u00e9conomique comme un des fondements du marxisme <\/em>(\u201eRevue Mondiale\u201d nr 13, lipiec 1926), w kt\u00f3rej wykaza\u0142em, \u017ce liberalizm i marksizm siedz\u0105 na tym samym niskim szczeblu drabiny, \u017ce dla obu jedyn\u0105 podstaw\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa i wy\u0142\u0105cznym \u017ar\u00f3d\u0142em dziej\u00f3w ludzkich s\u0105 stosunki gospodarcze, a ca\u0142a tysi\u0105cletnia praca serca i my\u015bli ludzkiej, balsam wiary, zdobycze nauki to tylko nadbudowa, okrasa i nic wi\u0119cej. Wykaza\u0142em tam r\u00f3wnie\u017c gruntown\u0105 b\u0142\u0119dno\u015b\u0107 i sprzeczno\u015b\u0107 tego \u015bwiatopogl\u0105du z rzeczywistym stanem rzeczy, cz\u0119\u015bciowo rozszerzaj\u0105c i modyfikuj\u0105c donios\u0142e argumenty, przytoczone przez Masaryka, Tugan-Baranowskiego, Simkovitcha, Hammachera, Woltmanna, Stammlera, Wallace\u2019a, Weismana i wielu innych przeciw materialistycznemu pojmowaniu dziej\u00f3w.<\/p>\n

Mises pomija tych autor\u00f3w w zupe\u0142no\u015bci, argumenty jego wi\u0119c, zaczerpni\u0119te z szczup\u0142ego bojowego rynsztunku liberalizmu przeciw marksizmowi opieraj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na twierdzeniu, kt\u00f3re ju\u017c dawno przed nim wypowiedzia\u0142 Pawe\u0142 Barth w dziele: Philosophie der Geschichte als Soziologie<\/em> (1897), \u017ce mianowicie przed zdobyciem \u017cywno\u015bci musia\u0142a by\u0107 praca a przed prac\u0105 teleologiczny jej zamiar, \u017ce przeto my\u015bl istnia\u0142a przed gospodarstwem. To jest naturalnie prawd\u0105, ale nie dowodzi wiele, wszak bowiem my\u015bl w tym wypadku zwr\u00f3cona jest ku ziemi, ku korzy\u015bci w\u0142asnej.<\/p>\n

Natomiast uczucia religijne i etyczne czerpi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142o swe poza t\u0105 poziom\u0105 sfer\u0105. A kt\u00f3\u017c zaprzeczy, \u017ce najwspanialsze karty historii zapisane s\u0105 czynami, nie p\u0142yn\u0105cymi bynajmniej z pobudek gospodarczych. Idei walki klasowej zada\u0142a k\u0142am w naszych oczach wojna \u015bwiatowa, w kt\u00f3rej w\u0119z\u0142y narodowe okaza\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych warstw spo\u0142ecze\u0144stw europejskich o wiele silniejsze i trwalsze, ni\u017c przeciwie\u0144stwa gospodarcze. Przewag\u0119 pierwiastk\u00f3w ideologicznych i emocjonalnych nad gospodarczo-racjonalistycznymi udowodni\u0142o cudownie rozszerzenie si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa, do kt\u00f3rego garn\u0119li si\u0119 i \u201emo\u017cni tego \u015bwiata\u201d, mimo \u017ce przez to nara\u017cali si\u0119 na najci\u0119\u017csze prze\u015bladowania, a nawet w razie utrzymania \u017cycia i maj\u0105tku musieli zgodzi\u0107 si\u0119 na ofiary dotkliwe i znaczne na rzecz ubogich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w.<\/p>\n

A teraz z drugiego ko\u0144ca, ze strony nienawi\u015bci czy zemsty. Czy mo\u017ce prze\u015bladowania murzyn\u00f3w w Stanach Zjednoczonych a masowe mordy setek tysi\u0119cy wykszta\u0142conych Rosjan w pa\u0144stwie sowiet\u00f3w podyktowane by\u0142y wzgl\u0119dami gospodarczymi?<\/p>\n

Engels twierdzi (Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft<\/em>), \u017ce nauka Kalwina o predestynacji wyp\u0142yn\u0119\u0142a z prze\u015bwiadczenia o niepewno\u015bci dr\u00f3g morskich, zagro\u017conych przez pirat\u00f3w. Szczeg\u00f3lna rzecz w takim razie, \u017ce rozszerzy\u0142a si\u0119 nie w pa\u0144stwie morskim, np. w Wenecji czy w Genui, kt\u00f3re pozosta\u0142y katolickie, ale przede wszystkim w Genewie, w kt\u00f3rej rozb\u00f3jnik\u00f3w morskich na jeziorze genewskim ju\u017c za czas\u00f3w Kalwina nie by\u0142o.<\/p>\n

Ot\u00f3\u017c konsekwentny liberalizm idzie tu w \u015blady marksizmu. Jak on, i liberalizm usi\u0142uje \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 wszystko, co wznios\u0142e i wielkie do ciasnoty w\u0142asnego widnokr\u0119gu, do punktu widzenia kreta, kt\u00f3rego razi \u015bwiat\u0142o s\u0142oneczne. To te\u017c Mises powiada w \u201eGemeinwirtschaft\u201d: \u201eNie ma niczego, co by\u0142oby samo przez si\u0119 etycznym\u201d. Nie mo\u017ce si\u0119 na to zgodzi\u0107, by \u201eto, co zosta\u0142o uznane za po\u017cyteczne i rozs\u0105dne, mog\u0142o by\u0107 przez jak\u0105\u015b ciemn\u0105 i nieznan\u0105 si\u0142\u0119\u2026 okre\u015blone jako niemoralne\u201d (str. 390). Chrze\u015bcija\u0144stwo wedle Misesa jest \u201enauk\u0105, zabraniaj\u0105c\u0105 ludziom tak troski o utrzymanie jak i pracy, daj\u0105c\u0105 pe\u0142en ognia wyraz rozgoryczeniu przeciw bogatym, g\u0142osz\u0105c\u0105 nienawi\u015b\u0107 przeciw rodzinie i zalecaj\u0105c\u0105 dobrowolne pozbawienie si\u0119 m\u0119sko\u015bci\u201d (str. 413). Przytaczaj\u0105c te nonsensy, wyrazi\u0107 musz\u0119 ubolewanie, \u017ce \u015bmia\u0142 je wypowiedzie\u0107 cz\u0142owiek, zajmuj\u0105cy katedr\u0119 profesorsk\u0105. W zwi\u0105zku z ust\u0119pami, zwr\u00f3conymi w ewangeliach przeciwko bogatym, powiada Mises: \u201eZ\u0142e to \u017cniwo, kt\u00f3re wzros\u0142o ze s\u0142\u00f3w Zbawiciela. Wi\u0119cej krwi pop\u0142yn\u0119\u0142o z ich powodu, wi\u0119cej wywo\u0142a\u0142y nieszcz\u0119\u015b\u0107, ni\u017c prze\u015bladowanie kacerzy i palenie czarownic na stosach\u201d (str. 411). Oto, co spotyka Syna Bo\u017cego za to, \u017ce wyp\u0119dzi\u0142 przekupni\u00f3w z \u015bwi\u0105tyni Pa\u0144skiej i pot\u0119pia\u0142 nieuczciwie zdobyte i samolubnie zu\u017cytkowane bogactwo!<\/p>\n

Naturalnie, \u017ce zdaniem Misesa Ko\u015bci\u00f3\u0142 trzyma \u201eka\u017cdorazowo z tym kierunkiem, kt\u00f3ry lepiej odpowiada jego interesom\u201d (str. 414). \u201eDestrukcjonizm dzisiejszego \u015bwiata to nie w ostatniej mierze dzie\u0142o Ko\u015bcio\u0142a zar\u00f3wno katolickiego jak protestanckiego\u201d (str. 415). \u201ePo\u015br\u00f3d kultury wsp\u00f3\u0142czesnej wierz\u0105cy chrze\u015bcijanin obraca si\u0119 z tajemnym dr\u017ceniem, nie mog\u0105c jej poj\u0105\u0107\u201d (tam\u017ce).<\/p>\n

Zbytecznym jest chyba szczeg\u00f3\u0142owe odpieranie tych wszystkich oszczerstw i potwarzy. Przytoczenie jednak tych opinii Misesa by\u0142o potrzebnym ze wzgl\u0119du na reklam\u0119, jak\u0105 mu czyni\u0105 w Polsce niekt\u00f3rzy ekonomi\u015bci.<\/p>\n

W jednym tylko przyzna\u0107 musz\u0119 bezwzgl\u0119dn\u0105 racj\u0119 Misesowi. Oto w opinii, \u017ce \u201e\u017cywe chrze\u015bcija\u0144stwo nie mo\u017ce istnie\u0107 obok ani po\u015br\u00f3d kapitalizmu\u201d (str. 421). Niestety, nasi zwolennicy kapitalizmu nie s\u0105 tak szczerzy i nie chc\u0105 zda\u0107 sobie sprawy z tej nieuchronnej sprzeczno\u015bci.<\/p>\n

Mises stoi na stanowisku \u201emi\u0119dzynarodowego podzia\u0142u pracy\u201d, tym samym, jakie zajmowa\u0142 sam wielki kap\u0142an liberalizmu, Ricardo. Kierunek ten wierzy w przysz\u0142e powszechne wynarodowienie poszczeg\u00f3lnych narod\u00f3w, w powolny zanik patriotyzmu. Oto dalsza cecha, \u0142\u0105cz\u0105ca liberalizm z komunizmem mi\u0119dzynarodowym Lenina i Bucharina.<\/p>\n

Ca\u0142a nadzieja w tym, \u017ce p\u00f3ki \u017cy\u0107 b\u0119d\u0105 w stawie ludzkim obok szczupak\u00f3w i karpie, co m\u0105drzejsze karpie nie zdecyduj\u0105 si\u0119 chyba na samob\u00f3jcze o\u015bwiadczenie, i\u017c jest ich obowi\u0105zkiem da\u0107 si\u0119 po\u017cre\u0107 szczupakom, na co zgadzaj\u0105 si\u0119 ch\u0119tnie \u201ew imi\u0119 podzia\u0142u pracy, kultury i post\u0119pu rodzaju rybiego\u201d. Niemiecki poeta m\u00f3wi s\u0142usznie: Nur die allerd\u00fcmsten K\u00e4lber, Gehen auf die Schlachtbank selber!<\/em> [niem. \u201eTylko najg\u0142upsze ciel\u0119ta same id\u0105 do ubojni!\u201d \u2013 przyp. red.].<\/strong><\/p>\n

W \u201eZmierzchu Bog\u00f3w\u201d (G\u00f6tterd\u00e4mmarung<\/em>) pi\u00f3ra jednego z najg\u0142\u0119bszych my\u015blicieli (nie tylko muzyk\u00f3w i poet\u00f3w), Ryszarda Wagnera, smok Fafner przygarnia do siebie z\u0142oto Renu i jako jedyne uzasadnienie swej przewagi przytacza stan faktyczny s\u0142owami: Hier lieg\u2019 ich und besitze <\/em>[niem. \u201eTu le\u017c\u0119 i posiadam\u201d \u2013 przyp. red.].<\/p>\n

Liberalizm przypomina smoka Fafnera. Ani na obecny podzia\u0142 w\u0142asno\u015bci, ani na przewag\u0119 w\u0142asn\u0105 \u017cadnych nie przytacza racji g\u0142\u0119bszych; nie przytacza, bo ich nie ma. Kapitalizm jest dla niego nie zjawiskiem historycznym, kt\u00f3re kiedy\u015b ust\u0105pi miejsca innym formom ustrojowym, ale \u201ejedyn\u0105 daj\u0105c\u0105 si\u0119 pomy\u015ble\u0107 i jedyn\u0105 mo\u017cliw\u0105 form\u0105 gospodarstwa spo\u0142ecznego\u201d (str. 210), \u201eka\u017cda zmiana podzia\u0142u w\u0142asno\u015bci sprowadzi\u0142aby dla ca\u0142ego og\u00f3\u0142u obni\u017cenie przeci\u0119tnego dochodu\u201d (str. 429). Dzisiejszy podzia\u0142 w\u0142asno\u015bci jest wi\u0119c wedle twierdzenia M[isesa] nieomylny i wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 jakichkolwiek zmian.<\/p>\n

Faktycznie \u201ewolnej konkurencji\u201d dawno ju\u017c nie ma. Usun\u0119\u0142y j\u0105 kartele i trusty. Powtarza si\u0119 atoli t\u0119 bajk\u0119 dla ma\u0142ych dzieci w podr\u0119cznikach dla najnaiwniejszych i powtarza j\u0105 tak\u017ce Mises. Zbyt wiele pewno\u015bci siebie okazuje Mises, zbyt napastliwie obchodzi si\u0119 ze wszystkimi, kt\u00f3rzy my\u015bl\u0105 odmiennie, zbyt wiele nagromadzi\u0142 pseudo argument\u00f3w, z kt\u00f3rych zaledwie ma\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przytoczy\u0142em, abym m\u00f3g\u0142 wierzy\u0107, \u017ce istotnie tak my\u015bli, jak m\u00f3wi. Fatalnie \u015bwiadczy\u0142oby to o poziomie intelektualnym niemieckich profesor\u00f3w ekonomii spo\u0142ecznej.<\/p>\n

(\u2026)<\/p>\n

Porozumienie mi\u0119dzy narodami jest istotnie rzecz\u0105 wielk\u0105 i w zasadzie po\u017c\u0105dan\u0105, ale ani Mises, ani Delaisi, ani w og\u00f3le \u017caden reprezentant skrajnie egoistycznej i klasowej teorii liberalizmu nie nadaj\u0105 si\u0119 na zwiastun\u00f3w tego zbli\u017cenia. G\u0142osi\u0107 je mog\u0105 z wiar\u0105 i skuteczno\u015bci\u0105 jedynie zwolennicy solidaryzmu, uznaj\u0105cego prawo wszystkich jednostek i wszystkich pa\u0144stw narodowych do pe\u0142nego i niezawis\u0142ego wsp\u00f3\u0142\u017cycia.<\/p>\n

Leopold Caro<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: <\/strong>Leopold Caro, Obro\u0144cy liberalizmu: Mises i Delaisi<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d, t. 181 (stycze\u0144-marzec 1929), s. 200-209, 227. (Pisowni\u0119 uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniono. Tytu\u0142 i opuszczenie pochodz\u0105 od Redakcji Xportalu.).<\/p>\n

Opracowa\u0142 A.D.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od Redakcji: Wcze\u015bniejsze publikacje Xportalu zwi\u0105zane z postaci\u0105 liberalnego my\u015bliciela ekonomicznego Ludwiga von Misesa wzbudzi\u0142y \u017cywe zainteresowanie w\u015br\u00f3d Czytelnik\u00f3w, w tym tak\u017ce z\u0142o\u015b\u0107 zwolennik\u00f3w ideologii […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5632,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[22,6,12],"tags":[164,255,508,573,725],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-1sO","jetpack-related-posts":[{"id":2573,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=2573","url_meta":{"origin":5630,"position":0},"title":"Gabryel Lach: Marks i Mises – dwie strony tego samego medalu","date":"2 lutego 2012","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: Publikujemy tekst nades\u0142any przez naszego Czytelnika, w przyst\u0119pnej formie analizuj\u0105cy podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy marksizmem a naukami ho\u0142ubionego przez \"prawic\u0119\" libera\u0142a, Ludwiga Von Misesa. Karol Marks i Ludwig von Mises, komunizm i liberalizm, dwie strony tej samej monety. Mieni\u0105cy si\u0119 \u201eprawic\u0105\u201d fani tego drugiego i mieni\u0105cy si\u0119 \u201elewic\u0105\u201d lumpenprole nie\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":240,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=240","url_meta":{"origin":5630,"position":1},"title":"Leopold Caro: Bezu\u017cyteczno\u015b\u0107 Misesa","date":"13 listopada 2011","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: Od kilku lat zapatrzone w anglosask\u0105 my\u015bl ekonomiczn\u0105 \u015brodowiska liberalne energicznie propaguj\u0105 na lu\u017ano poj\u0119tej prawicy koncepcje Ludwiga Misesa. Nie tylko przedstawiaj\u0105 je jako bezdyskusyjne, jedynie s\u0142uszne stanowisko w dziedzinie ekonomii, ale czyni\u0105 wr\u0119cz kryterium \u201eprawicowo\u015bci\u201d, \u201ekonserwatyzmu\u201d, a nawet \u201ekatolicyzmu\u201d ze zgodno\u015bci zapatrywa\u0144 na gospodark\u0119 z pogl\u0105dami tego\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":10709,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=10709","url_meta":{"origin":5630,"position":2},"title":"Oskar Lange: Mises, racjonalizm i tradycja","date":"11 pa\u017adziernika 2013","format":false,"excerpt":"\u00a0\u00a0\u00a0 Tak wi\u0119c w gospodarce towarowo-pieni\u0119\u017cnej zar\u00f3wno cel, jak i \u015brodki dzia\u0142alno\u015bci zarobkowej zostaj\u0105 oderwane od tradycji. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 zarobkowa staje si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 opart\u0105 na rozumowaniu, czyli dzia\u0142alno\u015bci\u0105 racjonaln\u0105. \u00a0\u00a0 (\u2026). \u00a0\u00a0 Poj\u0119cie racjonalno\u015bci dzia\u0142ania stosuje si\u0119 do wszelkiego dzia\u0142ania, nie tylko do dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Max Weber, kt\u00f3rego klasyfikacja rodzaj\u00f3w dzia\u0142ania\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/burning-money.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":2168,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=2168","url_meta":{"origin":5630,"position":3},"title":"Mises o chrze\u015bcija\u0144stwie i liberalizmie","date":"28 stycznia 2012","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: W\u015br\u00f3d polskich zwolennik\u00f3w liberalizmu, mieni\u0105cych si\u0119 \u201eprawicowcami\u201d, modnym autorem sta\u0142 si\u0119 w ostatnich latach teoretyk ekonomii Ludwig Mises, przywo\u0142ywany przez nich zwykle jako tw\u00f3rca i g\u0142\u00f3wny przedstawiciel tzw. austriackiej szko\u0142y w ekonomii. \u015arodowiska te przekonuj\u0105 o zgodno\u015bci liberalnych koncepcji ekonomicznych Misesa i jego uczni\u00f3w z zasadami katolicyzmu i\/lub\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":28215,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=28215","url_meta":{"origin":5630,"position":4},"title":"Jan Peczkis: Czy Hitler by\u0142 chrze\u015bcijaninem?","date":"27 stycznia 2017","format":false,"excerpt":"(Recenzja ksi\u0105\u017cki Richarda Weikarta pt. Hitler's Religion: The Twisted Beliefs that Drove the Third Reich) W tej recenzji ogranicz\u0119 si\u0119 tylko do oczywistych wypowiedzi Hitlera na temat Boga i religii. Ze wzgl\u0119du na ograniczon\u0105 ilo\u015b\u0107 miejsca, nie b\u0119d\u0119 omawia\u0142 jego licznych antyreligijnych wypowiedzi oraz dzia\u0142a\u0144 ( str. 130). Weikart przeprowadza\u2026","rel":"","context":"In "Historia"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/01\/Hitler_Kirche.jpg?fit=500%2C722&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":33382,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=33382","url_meta":{"origin":5630,"position":5},"title":"E. Limonow dla Xportalu: Putin to tylko taki „spokesman”","date":"18 marca 2018","format":false,"excerpt":"W zwi\u0105zku z dzisiejszymi wyborami prezydenckimi w Rosji przedstawiamy kr\u00f3tki wywiad red. nacz. Xportal.pl Bartosza Bekiera ze znanym rosyjskim pisarzem i dysydentem politycznym, ideologiem \"czerwonego nacjonalizmu\", przyw\u00f3dc\u0105 narodowych bolszewik\u00f3w Eduardem Limonowem. To ju\u017c drugi wywiad lidera \"nazboli\" dla Xportalu, poprzedni ukaza\u0142 si\u0119 pod tytu\u0142em \"Przywr\u00f3\u0107my Polsce Lw\u00f3w i Wilno\". \u00a0\u2026","rel":"","context":"In "Dla Xportalu"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2018\/03\/Eduard-Limonov.jpg?fit=620%2C414&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5630"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5630"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5630\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5630"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5630"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5630"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}