W przededniu kolejnej rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego, nim na dobre rozlegn\u0105 si\u0119 zwyczajowe, pe\u0142ne patosu slogany o \u201ekoniecznym zrywie\u201d i \u201emoralnym zwyci\u0119stwie\u201d powsta\u0144c\u00f3w, warto wspomnie\u0107 o innej, cho\u0107 podobnej narodowej kl\u0119sce, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 udzia\u0142em s\u0105siada Polski. S\u0142owackie Powstanie Narodowe, bo o nim mowa, wybuch\u0142o w nieca\u0142y miesi\u0105c po pierwszych powsta\u0144czych strza\u0142ach, kt\u00f3re przypiecz\u0119towa\u0142y tragiczny los Warszawy i jej mieszka\u0144c\u00f3w. Obok d\u0142ugiego katalogu zniszcze\u0144 i nieszcz\u0119\u015b\u0107, powstania te posiada\u0142y jeszcze jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 okoliczno\u015b\u0107 \u2013 w ostatecznym rozstrzygni\u0119ciu przys\u0142u\u017cy\u0142y si\u0119 przede wszystkim sowietom. O ile w przypadku Powstania Warszawskiego, b\u0119d\u0105cego elementem szerszej operacji o kryptonimie \u201eBurza\u201d, cel czynu zbrojnego by\u0142 zupe\u0142nie inny, tak polityczni liderzy S\u0142owackiego Powstania Narodowego od pocz\u0105tku pragn\u0119li wys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu. Pomimo dzia\u0142ania z bezpo\u015brednich inspiracji Moskwy, mit \u201epowstania narodowego\u201d wci\u0105\u017c wydaje si\u0119 przy\u0107miewa\u0107 historyczn\u0105 pami\u0119\u0107 o Pierwszej Republice S\u0142owackiej, za\u015b prawda dotycz\u0105ca tamtych wydarze\u0144 wykracza poza ramy politycznej poprawno\u015bci.<\/p>\n
Bezpieczna enklawa<\/strong><\/p>\n Wojna, wraz z jej wszystkimi konsekwencjami i nieszcz\u0119\u015bciami, zjawi\u0142a si\u0119 na S\u0142owacji znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w innych rejonach Europy. Pod koniec 1938 roku praktycznie ca\u0142a w\u0142adza na ziemiach s\u0142owackich spocz\u0119\u0142a w r\u0119kach narodowo-katolickiego ruchu ludackiego pod przewodnictwem ksi\u0119dza J\u00f3zefa Tisy, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 najwy\u017csze funkcje pa\u0144stwowe \u2013 pocz\u0105tkowo w rz\u0105dzie autonomicznym, a od 14 marca 1939 roku na czele s\u0142owackiego pa\u0144stwa zwi\u0105zanego sojuszem polityczno-militarnym z III Rzesz\u0105. Konflikt graniczny z W\u0119grami, kt\u00f3ry rozgorza\u0142 kilka dni po og\u0142oszeniu niepodleg\u0142o\u015bci Republiki S\u0142owackiej, zosta\u0142 politycznie rozstrzygni\u0119ty na korzy\u015b\u0107 Budapesztu i zako\u0144czy\u0142 si\u0119 scedowaniem na rzecz W\u0119gier\u00a0 1697 km\u00b2 terytorium na wschodzie kraju. W konflikcie zgin\u0119\u0142o 22 s\u0142owackich \u017co\u0142nierzy i 36 cywil\u00f3w. Pomimo przykrej niespodzianki w postaci politycznej i militarnej bierno\u015bci niemieckiego sojusznika, S\u0142owacja na trwa\u0142e przyst\u0105pi\u0142a do obozu Pa\u0144stw Osi. We wrze\u015bniu tego samego roku pod naciskiem Hitlera, Republika S\u0142owacka bez wypowiedzenia wojny wyekspediowa\u0142a symboliczny korpus armijny, kt\u00f3ry operowa\u0142 u boku wojsk III Rzeszy przeciwko Polsce. Ca\u0142o\u015b\u0107 kampanii zosta\u0142a rozegrana poza s\u0142owackim terytorium, sam\u0105 za\u015b akcj\u0119 motywowano w pa\u0144stwowej propagandzie m. in. konieczno\u015bci\u0105 odepchni\u0119cia zagro\u017cenia zniszczeniami wojennymi od s\u0142owackich granic. W ca\u0142ej operacji zgin\u0119\u0142o 18 s\u0142owackich \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n Do 1941 roku, pomimo formalnego stanu wojny, zgin\u0119\u0142o zaledwie kilkudziesi\u0119ciu S\u0142owak\u00f3w, podczas gdy reszta Europy ponosi\u0142a ofiary rz\u0119du setek tysi\u0119cy ludzkich istnie\u0144 i trudnych do oszacowania strat materialnych. Sytuacja na S\u0142owacji niewiele zmieni\u0142a si\u0119 nawet po 22 czerwca 1941 roku, kiedy Republika S\u0142owacka dochowa\u0142a wierno\u015bci swoim zobowi\u0105zaniom sojuszniczym i wypowiedzia\u0142a wojn\u0119 Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu. S\u0142owacki kontyngent wojskowy wys\u0142any na Front Wschodni podczas ca\u0142ej d\u0142ugo\u015bci kampanii straci\u0142 w sumie 2500 \u017co\u0142nierzy[i]<\/a>.<\/p>\n W latach 1939-1943 gospodarka s\u0142owacka prosperowa\u0142a, co by\u0142o do\u015b\u0107 osobliwym wyj\u0105tkiem na skal\u0119 europejsk\u0105. Otwarto 289 nowych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, a 76 zmodernizowano, co powodowa\u0142o nieustanny wzrost produkcji przemys\u0142owej, kt\u00f3ra w 1940 roku wzros\u0142a o 6%, rok p\u00f3\u017aniej o 13%; w 1942 roku zanotowano 20% wzrostu, a w 1943 a\u017c 28%. Zatrudnienie w stosunku do 1939 roku wzros\u0142o w\u00f3wczas o 30%. Niemcy wspiera\u0142y modernizacj\u0119 s\u0142owackiej gospodarki, drenuj\u0105c jednocze\u015bnie nadwy\u017cki rolne, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 istotnym \u017ar\u00f3d\u0142em zaopatrzenia Wehrmachtu. Warto\u015b\u0107 uzbrojenia wyprodukowanego przez s\u0142owacki przemys\u0142 zbrojeniowy i sprzedanego niemieckiej machinie wojennej szacuje si\u0119 na 2 mld koron. S\u0142owackie spo\u0142ecze\u0144stwo cieszy\u0142o si\u0119 relatywnie wysokim poziomem \u017cycia, zw\u0142aszcza w zestawieniu z reszt\u0105 narod\u00f3w Europy zaanga\u017cowanych w wojn\u0119 [ii]<\/a>.<\/p>\n Przygotowania do walki<\/strong><\/p>\n Pogarszaj\u0105ca si\u0119 sytuacja mi\u0119dzynarodowa i zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 front przyspiesza\u0142y rozk\u0142ad \u201ejedno\u015bci narodowej\u201d, kt\u00f3ra og\u0142oszona zosta\u0142a u zarania politycznej dominacji ruchu ludackiego na S\u0142owacji. W spo\u0142ecze\u0144stwie, lecz przede wszystkim w administracji pa\u0144stwowej, a tak\u017ce na wysokich szczeblach partyjnych i w wojsku, zacz\u0119\u0142y wyst\u0119powa\u0107 postawy asekuranckie, b\u0105d\u017a jednoznacznie wrogie wzgl\u0119dem ludackiego obozu rz\u0105dowego. Wielu S\u0142owak\u00f3w intuicyjnie przeczuwa\u0142o dalszy rozw\u00f3j wydarze\u0144, a wyci\u0105gane wnioski zach\u0119ca\u0142y do wyszukiwania alibi na wypadek ewentualnej kl\u0119ski Pa\u0144stw Osi i przysz\u0142ego rozliczania z kolaboracji[iii]<\/a>.<\/p>\n Czynniki te wp\u0142yn\u0119\u0142y na uaktywnienie si\u0119 antyludackiej opozycji. Ju\u017c w listopadzie 1943 roku dosz\u0142o do konsolidacji si\u0142 wyst\u0119puj\u0105cych przeciwko w\u0142adzy HS\u013dS. Porozumienie zosta\u0142o zawarte mi\u0119dzy komunistami Gustava Husaka i Karola Smidke, a s\u0142owackimi prozachodnimi demokratami skupionymi wok\u00f3\u0142 Jozefa Lettricha i Jana Ursinyego. Wsp\u00f3\u0142praca zosta\u0142a podporz\u0105dkowana nadrz\u0119dnemu celowi, za jaki uznano wywo\u0142anie powstania narodowego, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142oby S\u0142owacji przej\u015bcie do obozu antyhitlerowskiego. Pod koniec 1943 roku dosz\u0142o do instytucjonalnego ukonstytuowania dysydent\u00f3w w ramach S\u0142owackiej Rady Narodowej (SRN), oraz poszerzenia konspiracji o kr\u0119gi wojskowe zrzeszone w O\u015brodku Wojskowym, na kt\u00f3rego czele stan\u0105\u0142 pp\u0142k Jan Golian. Do odegrania roli \u201es\u0142owackiego Badoglio\u201d aspirowa\u0142 genera\u0142 Ferdinand \u010catlo\u0161, kt\u00f3ry w rz\u0105dzie HS\u013dS piastowa\u0142 funkcj\u0119 ministra obrony. Nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 on jednak nawi\u0105za\u0107 trwa\u0142ych kontakt\u00f3w ze spiskowcami[iv]<\/a>.<\/p>\n Antyludacka konspiracja by\u0142a w znacznej mierze inspirowana i wspierana z zewn\u0105trz. Na terytorium S\u0142owacji zacz\u0119\u0142y l\u0105dowa\u0107 radzieckie grupy desantowe celem przeszkolenia i militarnego zorganizowania powsta\u0144c\u00f3w. Konspiratorzy utrzymywali r\u00f3wnie\u017c \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z emigracyjnym rz\u0105dem czechos\u0142owackim \u2013 najpierw za po\u015brednictwem kurier\u00f3w, a od kwietnia 1944 roku bezpo\u015brednio za pomoc\u0105 tajnych radiostacji. Akcje dywersyjne koordynowane przez sowieckich spadochroniarzy i SRN zmusi\u0142y w\u0142adze s\u0142owackie do og\u0142oszenia stanu wyj\u0105tkowego, kt\u00f3ry zosta\u0142 wprowadzony 12 sierpnia[v]<\/a>.<\/p>\n Po\u0142\u0105czone si\u0142y dysydent\u00f3w wci\u0105\u017c jednak d\u0105\u017cy\u0142y do bezpo\u015bredniej konfrontacji i zbrojnego przej\u0119cia w\u0142adzy. Cho\u0107 do 1944 roku wszystkie frakcje opozycji, poza nielicznymi ekstremistami, akceptowa\u0142y polityk\u0119 \u201emniejszego z\u0142a\u201d prowadzon\u0105 przez Jozefa Tis\u0119, czas ten ostatecznie dobieg\u0142 ko\u0144ca[vi]<\/a>. Za po\u015brednictwem pp\u0142k Goliana, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 szefa sztabu Dow\u00f3dztwa Wojsk L\u0105dowych w Ba\u0144skiej Bystrzycy, zadbano o koncentracj\u0119 zaopatrzenia na obszarze \u015brodkowej S\u0142owacji. Formowano \u201ekomitety narodowe\u201d i grupy przeznaczone do bezpo\u015bredniej walki zbrojnej. Pod koniec czerwca 1944 roku na specjalnej naradzie SRN i O\u015brodka Wojskowego opracowano szczeg\u00f3\u0142owy plan powstania, kt\u00f3ry zosta\u0142 przyj\u0119ty w dw\u00f3ch wariantach[vii]<\/a>.<\/p>\n Pierwszy wariant zak\u0142ada\u0142 podporz\u0105dkowanie daty wybuchu powstania planom operacyjnym Armii Czerwonej. Data powstania mia\u0142aby zosta\u0107 wyznaczona w bezpo\u015brednim porozumieniu z Moskw\u0105, za\u015b g\u0142\u00f3wny ci\u0119\u017car operacji spocz\u0105\u0142by na dw\u00f3ch s\u0142owackich dywizjach rozlokowanych na wschodzie S\u0142owacji, kt\u00f3re uderzy\u0142yby na ty\u0142y niemieckich jednostek frontowych. Wojska radzieckie korzystaj\u0105c z wynik\u0142ego za lini\u0105 frontu zamieszania mia\u0142y przej\u015b\u0107 do ofensywy i b\u0142yskawicznie wedrze\u0107 si\u0119 w g\u0142\u0105b S\u0142owacji zajmuj\u0105c wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jej terytorium[viii]<\/a>.<\/p>\n W drugim wariancie spiskowcy ustalili plan dzia\u0142ania na wypadek, gdyby porozumienie z Moskw\u0105 okaza\u0142o si\u0119 niemo\u017cliwe, natomiast Niemcy zdecydowali si\u0119 wkroczy\u0107 na terytorium S\u0142owacji, aby przywr\u00f3ci\u0107 porz\u0105dek w Pierwszej Republice. Konspiratorzy planowali stawi\u0107 zbrojny op\u00f3r wojskom okupacyjnym. Wariant drugi by\u0142 jednak wariantem pesymistycznym, do\u0142o\u017cono wi\u0119c wszelkich stara\u0144, by plan dzia\u0142ania zosta\u0142 skonsultowany ze \u015bcis\u0142ym dow\u00f3dztwem radzieckim. W tym celu specjalna delegacja SRN i O\u015brodka Wojskowego zosta\u0142a na pocz\u0105tku sierpnia przerzucona drog\u0105 lotnicz\u0105 na teren ZSRR[ix]<\/a>.<\/p>\n Nieco inn\u0105 koncepcj\u0119 dzia\u0142ania posiada\u0142 minister obrony narodowej, genera\u0142 \u010catlo\u0161. Od momentu, w kt\u00f3rym wschodnia S\u0142owacja z racji zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 frontu zosta\u0142a og\u0142oszona przez Niemc\u00f3w obszarem dzia\u0142a\u0144 wojennych, \u010catlo\u0161 planowa\u0142 przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 Armii Czerwonej poprzez u\u0142atwienie jej wkroczenia na terytorium S\u0142owacji. W swoich za\u0142o\u017ceniach przewidywa\u0142, \u017ce wojska radzieckie w pierwszej kolejno\u015bci zajm\u0105 Krak\u00f3w, za\u015b czerwona odsiecz przyjdzie od strony p\u00f3\u0142nocy. W tym celu planowa\u0142 przesuni\u0119cie jednostek s\u0142owackich na p\u00f3\u0142nocne obszary kraju, by w decyduj\u0105cym momencie mog\u0142y po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z Armi\u0105 Czerwon\u0105 tworz\u0105c korytarz potrzebny sowietom do zaj\u0119cia S\u0142owacji. W tym celu opracowa\u0142 nawet stosowne memorandum. Zosta\u0142 on jednak niedoceniony, zar\u00f3wno przez czynniki krajowe, emigracyjne jak i sowieckie. Armia Czerwona posiada\u0142a zreszt\u0105 inne plany operacyjne, o czym \u010catlo\u0161 nie m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107[x]<\/a>.<\/p>\n Dzia\u0142ania spiskowc\u00f3w nie usz\u0142y uwadze niemieckiemu wywiadowi i s\u0142u\u017cbie bezpiecze\u0144stwa. Stan wyj\u0105tkowy zaprowadzony 12 maja nie przynosi\u0142 rezultat\u00f3w; niekt\u00f3rzy pracownicy s\u0142owackiej administracji pa\u0144stwowej najzupe\u0142niej celowo patrzyli przez palce na dzia\u0142alno\u015b\u0107 spiskowc\u00f3w, nie chc\u0105c przyk\u0142ada\u0107 r\u0119ki do represji wzgl\u0119dem \u015brodowisk, kt\u00f3re mog\u0142y niebawem zosta\u0107 wyniesione do w\u0142adzy na bagnetach\u00a0 zwyci\u0119skiej Armii Czerwonej[xi]<\/a>.<\/p>\n Wybuch powstania<\/strong><\/p>\n Pod koniec sierpnia skala zbrodni pope\u0142nianych przez dywersant\u00f3w osi\u0105gn\u0119\u0142a swoje apogeum. Dnia 28 sierpnia dosz\u0142o do spotkania, w kt\u00f3rym uczestniczy\u0142 niemiecki pose\u0142 Hans Elard Ludin, prezydent Tiso, minister Mach, oraz wierny obozowi ludackiemu genera\u0142 Jozef Turanec, nowo mianowany dow\u00f3dca armii s\u0142owackiej i bohater frontu wschodniego. Ponurym t\u0142em i powodem dla kt\u00f3rego spotkanie zosta\u0142o zwo\u0142ane, by\u0142y ostatnie wydarzenia \u2013 jeden z oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich pojma\u0142, a nast\u0119pnie wymordowa\u0142 oko\u0142o setk\u0119 niemieckich \u017co\u0142nierzy. Zamordowano tak\u017ce 67 s\u0142owackich Niemc\u00f3w i 24 innych cywil\u00f3w. W Breznie nad Hronem zabito trzech ludackich dzia\u0142aczy politycznych. Nadesz\u0142y r\u00f3wnie\u017c wie\u015bci o wymordowaniu kilkudziesi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w niemieckiej misji wojskowej wraz z ich rodzinami. W \u015bwietle tych wydarze\u0144 Tiso i Turanec zweryfikowali swoje wcze\u015bniejsze pogl\u0105dy dotycz\u0105ce niemieckiej interwencji \u2013 sytuacja zacz\u0119\u0142a wymyka\u0107 si\u0119 spod kontroli. W celu zaprowadzenia porz\u0105dku na S\u0142owacji Niemcy zaoferowali Jozefowi Tisie wojskow\u0105 pacyfikacj\u0119 powstania. Tiso nie waha\u0142 si\u0119 w kwestii s\u0142uszno\u015bci sprawy, o kt\u00f3r\u0105 walczy\u0142, dlatego bez oci\u0105gania wyrazi\u0142 zgod\u0119 na wkroczenie wojsk niemieckich, by przywr\u00f3ci\u0142y \u0142ad w pa\u0144stwie kt\u00f3rego by\u0142 prezydentem i przyw\u00f3dc\u0105[xii]<\/a>.<\/p>\n Dnia 29 sierpnia 1944 roku wojska niemieckie wkroczy\u0142y na S\u0142owacj\u0119. Akcj\u0119 nale\u017ca\u0142o przedstawi\u0107 narodowi jako wyraz sojuszniczej pomocy, za\u015b do niewdzi\u0119cznej roli, kt\u00f3ra mia\u0142a polega\u0107 na powitaniu niemieckiej armii w wieczornym przem\u00f3wieniu radiowym, zosta\u0142 wybrany pechowy genera\u0142 Ferdinand \u010catlo\u0161. To nie genera\u0142 by\u0142 autorem przem\u00f3wienia i pomimo oczywistej, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie spiskowych plan\u00f3w, niech\u0119ci wobec jego wyg\u0142oszenia, ostatecznie uleg\u0142 pod siln\u0105 presj\u0105 Tisy i niemieckiego pos\u0142a, Ludina[xiii]<\/a>.<\/p>\n Zgodnie z drugim wariantem operacyjnym O\u015brodka Wojskowego i SRN,\u00a0 pp\u0142k Golian wyda\u0142 tego samego dnia rozkaz do wszcz\u0119cia powstania. Dokonano przewrotu w Dow\u00f3dztwie Wojsk L\u0105dowych w Ba\u0144skiej Bystrzycy tworz\u0105c dow\u00f3dztwo armii czechos\u0142owackiej, za\u015b w terenie w\u0142adz\u0119 przejmowa\u0142y komitety narodowe. Dnia 1 wrze\u015bnia, pod os\u0142on\u0105 partyzanckiej brygady im. J\u00f3zefa Stalina[xiv]<\/a>,\u00a0 ujawni\u0142a si\u0119 S\u0142owacka Rada Narodowa, kt\u00f3ra og\u0142osi\u0142a przyst\u0105pienie S\u0142owacji do koalicji antyhitlerowskiej. Powsta\u0144cy opanowali zwarty obszar znajduj\u0105cy si\u0119 w centralnej cz\u0119\u015bci kraju, nie powiod\u0142y si\u0119 natomiast plany przechwycenia Bratys\u0142awy i wschodniej S\u0142owacji. W pierwszych godzinach powstania wci\u0105\u017c \u0142udzono si\u0119 co do mo\u017cliwo\u015bci realizacji pierwszego wariantu i wykorzystaniu dw\u00f3ch wschodnich dywizji do uderzenia na ty\u0142y wojsk niemieckich, w celu u\u0142atwienia ofensywy Armii Czerwonej. Plany te ostatecznie pokrzy\u017cowali jednak Niemcy, kt\u00f3rzy przewidzieli taki scenariusz w swoich rachubach i 27 sierpnia zadecydowali o prewencyjnym rozbrojeniu dw\u00f3ch s\u0142owackich dywizji. Nieprzygotowane i zdemoralizowane jednostki s\u0142owackie zdo\u0142ano \u0142atwo rozbroi\u0107 31 sierpnia;<\/p>\n W chwili wybuchu s\u0142owackiego powstania narodowego Armia Czerwona znajdowa\u0142a si\u0119 akurat w defensywie i sytuacja ta nie uleg\u0142a zmianie a\u017c do stycznia 1945 roku. Zwi\u0105zek Radziecki zdecydowa\u0142 si\u0119 jednak na udzielenie pomocy powsta\u0144com w jak najszerszym zakresie. Za po\u015brednictwem nocnych, lotniczych transport\u00f3w przerzucano tony sowieckiej broni i zaopatrzenia. Wraz z zapasami na teren obj\u0119ty powstaniem przyby\u0142a tak\u017ce 2. czechos\u0142owacka brygada desantowa i 1. czechos\u0142owacki pu\u0142k lotnictwa my\u015bliwskiego. Nowe dostawy l\u0105dowa\u0142y praktycznie ka\u017cdej nocy. Dow\u00f3dztwo radzieckie postanowi\u0142o wesprze\u0107 powsta\u0144c\u00f3w tak\u017ce poprzez przeprowadzenie tzw. operacji dukielskiej, czyli pr\u00f3b\u0119 szybkiego przebicia si\u0119 przez niemieckie formacje w rejonie Prze\u0142\u0119czy Dukielskiej i po\u015bpieszenia na pomoc powsta\u0144com od p\u00f3\u0142nocy. Akcja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 jednak fiaskiem, poniewa\u017c Niemcy zdawali sobie spraw\u0119 ze strategicznego znaczenia operacji i stawili zaciek\u0142y op\u00f3r. Na tym etapie Armia Czerwona jeszcze nie mog\u0142a wedrze\u0107 si\u0119 na terytorium S\u0142owacji[xvi]<\/a>.<\/p>\n Powstanie wybuch\u0142o zatem w warunkach obiektywnie niesprzyjaj\u0105cych, co wynika\u0142o z szerszej sytuacji na froncie. Ju\u017c w pocz\u0105tkach wrze\u015bnia 1944 roku powsta\u0144cy zostali okr\u0105\u017ceni i zepchni\u0119ci do defensywy na wszystkich odcinkach. Wojskowe dow\u00f3dztwo powstania obj\u0105\u0142 pp\u0142k Jan Golian, kt\u00f3ry dnia 5 wrze\u015bnia zosta\u0142 mianowany genera\u0142em. Si\u0142y powsta\u0144c\u00f3w zosta\u0142y podzielone na sze\u015b\u0107 grup taktycznych i jedn\u0105 grup\u0119 lotnicz\u0105. Po pocz\u0105tkowym okresie wahania, do powsta\u0144c\u00f3w zbieg\u0142 genera\u0142 \u010catlo\u0161, jednak\u017ce zosta\u0142 aresztowany, a nast\u0119pnie odtransportowany samolotem do Moskwy[xvii]<\/a>.<\/p>\n Pomimo niesprzyjaj\u0105cych czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych, powsta\u0144com uda\u0142o si\u0119 w spos\u00f3b pe\u0142ny wykorzysta\u0107 wewn\u0119trzny rozk\u0142ad sporego fragmentu ludackiej administracji pa\u0144stwowej, wojskowej i politycznej, oraz pocz\u0105tkow\u0105 nieporadno\u015b\u0107 strony niemieckiej. Sw\u00f3j brak sukces\u00f3w gen. Gottlob Berger t\u0142umaczy\u0142 niewystarczaj\u0105cymi si\u0142ami przydzielonymi do akcji pacyfikacyjnej i konieczno\u015bci\u0105 operowania w g\u00f3rzystym terenie. Jozef Tiso m\u00f3g\u0142 natomiast by\u0107 pewny jedynie co do postawy swoich wiernych i fanatycznych oddzia\u0142\u00f3w Gwardii Hlinki, kt\u00f3rych si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania stara\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej ogranicza\u0107. Po zdymisjonowaniu Bergera stanowisko niemieckiego koordynatora operacji pacyfikacyjnej zaj\u0105\u0142 genera\u0142 Hermann Julius H\u00f6fle. Nowy dow\u00f3dca otrzyma\u0142 do dyspozycji 18. dywizj\u0119 grenadier\u00f3w SS \u201eHorst Wessel\u201d, oraz brygad\u0119 SS \u201eDirlewanger\u201d z\u0142o\u017con\u0105 z okrytych fataln\u0105 s\u0142aw\u0105 kryminalist\u00f3w skierowan\u0105 na S\u0142owacj\u0119 prosto z dogasaj\u0105cych zglisz. Akcja pacyfikacyjna trwa\u0142a do ostatnich dni pa\u017adziernika, kiedy to powstanie skapitulowa\u0142o, a niedobitki zdziesi\u0105tkowanych powsta\u0144c\u00f3w usz\u0142y w g\u00f3ry[xviii]<\/a>.<\/p>\n Tragiczny bilans<\/strong><\/p>\n Powstanie Narodowe sprowadzi\u0142o na teren S\u0142owacji wszystkie koszmary wojny, kt\u00f3rych od momentu rozpocz\u0119cia II wojny \u015bwiatowej S\u0142owacy nie mieli jeszcze okazji pozna\u0107. Powsta\u0144com nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 wi\u0119kszo\u015bci politycznych cel\u00f3w w imi\u0119 kt\u00f3rych chwycili za bro\u0144. Nie uda\u0142o si\u0119 im wygna\u0107 Niemc\u00f3w ze S\u0142owacji, sta\u0142o si\u0119 natomiast dok\u0142adnie odwrotnie \u2013 sprowadzili na sw\u00f3j kraj brutaln\u0105 interwencj\u0119, z u\u017cyciem si\u0142 pancernych, lotnictwa i dywizji SS, oraz p\u00f3\u017aniejsz\u0105 okupacj\u0119. S\u0142owacja nie do\u0142\u0105czy\u0142a tak\u017ce do koalicji antyhitlerowskiej, natomiast jej rz\u0105d zosta\u0142 wepchni\u0119ty w g\u0142\u0119bsz\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 wzgl\u0119dem niemieckiego hegemona. O ile przed wybuchem powstania s\u0142owacka gospodarka by\u0142a uznawana za jedn\u0105 z najbardziej racjonalnie funkcjonuj\u0105cych w ca\u0142ej wojennej Europie, tak po powstaniu narodowym zosta\u0142a kompletnie zrujnowana \u2013 czego nie zd\u0105\u017cyli zniszczy\u0107 powsta\u0144cy i dywersanci, Niemcy wywie\u017ali w g\u0142\u0105b Rzeszy. Co wi\u0119cej, w zamian za przeprowadzenie pacyfikacji, Berlin wystawi\u0142 S\u0142owakom swoisty \u201erachunek\u201d na pokrycie koszt\u00f3w operacji w wysoko\u015bci dw\u00f3ch miliard\u00f3w koron. Szkody powsta\u0142e w wyniku walk oszacowano na 114 miliard\u00f3w koron. Inflacja osi\u0105gn\u0119\u0142a warto\u015b\u0107 400%, za\u015b zad\u0142u\u017cenie pa\u0144stwa wzros\u0142o o 500%. Niemcy wznowili r\u00f3wnie\u017c akcj\u0119 deportacyjn\u0105 s\u0142owackich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra zosta\u0142a wstrzymana przez ludak\u00f3w w 1942 roku. Nie respektowali przy tym \u017cadnych prezydenckich licencji i wywie\u017ali wszystkich, kt\u00f3rych tylko uda\u0142o si\u0119 im pojma\u0107. Republika S\u0142owacka przetrwa\u0142a kataklizm powstania, ale po kilku latach rozwoju i wzgl\u0119dnego dobrobytu, wesz\u0142a na \u015bcie\u017ck\u0119 progresywnej agonii[xix]<\/a>.<\/p>\n \u00a0Bartosz Bekier<\/em><\/p>\n <\/p>\n [i]<\/a> M. \u010eurica, Slovenska Republika 1939-1945<\/em>, Bratys\u0142awa 1999, s. 36-37.<\/p>\n<\/div>\n [ii]<\/a> L. Ko\u015bcielak, Historia S\u0142owacji<\/em>, Wroc\u0142aw 2010, s. 354-355.<\/p>\n<\/div>\n [iii]<\/a> L. Ko\u015bcielak, dz. cyt., s. 358-369.<\/p>\n<\/div>\n [iv]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [v]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [vi]<\/a> I. Kamenec,<\/em> dz. cyt., s. 97.<\/p>\n<\/div>\n [vii]<\/a> L. Ko\u015bcielak, dz. cyt., s. 358-369.<\/p>\n<\/div>\n [viii]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [ix]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [x]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [xi]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n<\/div>\n [xii]<\/a> M. \u010eurica, Jozef Tiso\u2026<\/em>, dz. cyt.,\u00a0 s.\u00a0 337-338.<\/p>\n<\/div>\n [xiii]<\/a> L. Ko\u015bcielak, dz. cyt., s. 358-370.<\/p>\n<\/div>\n
\n