{"id":6249,"date":"2012-09-07T19:44:11","date_gmt":"2012-09-07T17:44:11","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=6249"},"modified":"2013-08-11T15:53:47","modified_gmt":"2013-08-11T13:53:47","slug":"jacek-tittenbrun-bezdroza-austriackiej-szkoly-ekonomii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=6249","title":{"rendered":"Jacek Tittenbrun: Bezdro\u017ca \u201eaustriackiej szko\u0142y ekonomii\u201d"},"content":{"rendered":"

Od Redakcji:<\/strong> <\/span>Prowincjonalni polscy libera\u0142owie, w tym zw\u0142aszcza libertarianie, przed kilkoma laty znale\u017ali sobie ideowego patrona w postaci tak zwanej przez nich \u201eaustriackiej szko\u0142y ekonomii\u201d, o kt\u00f3rej nieomylno\u015bci nieustannie przekonuj\u0105. Ze swej strony pozwalamy sobie zach\u0119ci\u0107 Czytelnik\u00f3w, kt\u00f3rzy w \u015brodowiskach pretenduj\u0105cych do miana prawicowych mogli zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z opowie\u015bciami o \u201eszkole austriackiej\u201d, do lektury poni\u017cszego artyku\u0142u naukowego autorstwa prof. Jacka Tittenbruna, krytycznego wzgl\u0119dem tego nurtu my\u015bli ekonomicznej. Ch\u0142odny, wywa\u017cony wyw\u00f3d Autora uzmys\u0142awia przede wszystkim dwie rzeczy. Po pierwsze, wbrew zapewnieniom fan\u00f3w \u201ewolnego rynku\u201d, ta tzw. \u201eszko\u0142a austriacka\u201d jest po prostu pr\u00f3b\u0105 wyniesienia liberalizmu do rangi \u201enauki\u201d \u2013 \u201eunaukowienia\u201d takich liberalnych postulat\u00f3w, jak atomizm spo\u0142eczny, indywidualizm, subiektywizm czy \u201ewolno\u015b\u0107 jednostki\u201d. Po drugie, wbrew zapewnieniom fan\u00f3w \u201ewolnego rynku\u201d, jest to pr\u00f3ba nieudana. Stanowisko \u201eszko\u0142y austriackiej\u201d okazuje si\u0119 zwyczajnie fa\u0142szywe. <\/span>(A.D.)<\/span><\/em><\/p>\n

Metodologia szko\u0142y austriackiej opiera si\u0119 na dw\u00f3ch zwi\u0105zanych ze sob\u0105 zasadach: doktrynie indywidualizmu, oraz doktrynie subiektywizmu. Celem niniejszego artyku\u0142u jest zwi\u0119z\u0142e przedstawienie oraz analiza krytyczna obu tych koncepcji.<\/span><\/p>\n

INDYWIDUALIZM METODOLOGICZNY<\/strong><\/span><\/p>\n

Mises okre\u015bli\u0142 indywidualizm metodologiczny jako obejmuj\u0105cy nast\u0119puj\u0105ce za\u0142o\u017cenia: \u201ewszelkie dzia\u0142ania s\u0105 dzie\u0142em indywidualnych jednostek ludzkich\u201d a \u201ezbiorowo\u015bci spo\u0142ecznej nie przys\u0142uguje byt, ani realno\u015b\u0107 niezale\u017cna od dzia\u0142a\u0144 jej poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w\u201d [1949, s. 42]. \u015aci\u015ble m\u00f3wi\u0105c, definicja ta wyra\u017ca indywidualizm raczej ontologiczny ni\u017c metodologiczny. To pomieszanie poj\u0119\u0107 uwidacznia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w dokonanym przez Rothbarda uto\u017csamieniu \u201eindywidualizmu metodologicznego\u201d z \u201epogl\u0105dem, i\u017c jedynie jednostki odczuwaj\u0105, warto\u015bciuj\u0105, my\u015bl\u0105 i dzia\u0142aj\u0105\u201d [1976a, s. 31]. Bli\u017csza istocie tego, co byliby\u015bmy sk\u0142onni nazwa\u0107 indywidualizmem metodologicznym jest sformu\u0142owana przez Mengera definicja, jak j\u0105 nazywa, metody atomistycznej: \u201ektokolwiek d\u0105\u017cy do teoretycznego zrozumienia zjawisk gospodarki narodowej…, musi cofn\u0105\u0107 si\u0119 do jej rzeczywistych element\u00f3w sk\u0142adowych, do jednostkowych gospodarek w ramach narodu, oraz bada\u0107 prawa na mocy kt\u00f3rych te ostatnie konstytuuj\u0105 te pierwsze\u201d [1963, s. 93]. Indywidualizm metodologiczny rozumiany jako stanowisko, wedle kt\u00f3rego wyja\u015bnienia grup czy zbiorowo\u015bci spo\u0142ecznych musz\u0105 by\u0107 wyra\u017cane w terminach odnosz\u0105cych si\u0119 do indywidualnych osobnik\u00f3w ludzkich, zak\u0142ada nazywana tak czasem przez Mengera, a stale przez Hayeka metoda \u201ekompozycyjna\u201d. Metoda ta polega na u\u017cywaniu indywidu\u00f3w jako cegie\u0142ek do budowy obrazu z\u0142o\u017conych struktur, w tym tzw. ca\u0142o\u015bci spo\u0142ecznych [zob. Hayek, 1984, s. 39; 1984, s. 201]. Z punktu widzenia szko\u0142y austriackiej ekonomia neoklasyczna nie respektuje w pe\u0142ni zasady indywidualizmu metodologicznego. Teoretycy austriaccy poddaj\u0105 krytyce typowe dla ekonomii podr\u0119cznikowej przypisywanie przedsi\u0119biorstwu na obraz i podobie\u0144stwo konkretnych osobnik\u00f3w ludzkich pojedynczego celu dzia\u0142ania [zysku].<\/span><\/p>\n

Analogiczne zastrze\u017cenia odnosz\u0105 si\u0119 do innych struktur czy zbiorowo\u015bci spo\u0142ecznych, takich jak spo\u0142ecze\u0144stwo czy pa\u0144stwo. Podobnie, jak nie udowodniono, \u017ce istniej\u0105 jakiekolwiek mechanizmy pozwalaj\u0105ce jednostkom wchodz\u0105cym w sk\u0142ad przedsi\u0119biorstwa dochodzi\u0107 do zbiorowych decyzji, tak te\u017c nie dowiedziono, \u017ce wszystkie indywidualne wybory cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa mo\u017cna skomasowa\u0107 czy zagregowa\u0107 w jeden wyb\u00f3r spo\u0142eczny. Nawet za\u015b, gdyby taka synteza by\u0142a mo\u017cliwa, kolejny pogl\u0105d ekonomii dobrobytu g\u0142osz\u0105cy, \u017ce \u00f3w wyb\u00f3r spo\u0142eczny zosta\u0142by urzeczywistniony jest nieuzasadniony, poniewa\u017c pomija kwestie skoordynowania i nadzorowania dzia\u0142a\u0144 odno\u015bnych przedstawicieli pa\u0144stwa [Littlechild, 1986, s. 23]. Przypisywanie strukturom spo\u0142ecznym na podobie\u0144stwo konkretnych osobnik\u00f3w ludzkich intencji zak\u0142ada logicznie r\u00f3wnie\u017c intencjonalne uj\u0119cie ich \u017ar\u00f3de\u0142. W odr\u00f3\u017cnieniu od punktu widzenia ekonomii neoklasycznej ujmuj\u0105cego instytucje spo\u0142eczne jako wynik celowego planu, my\u015bliciele austriaccy k\u0142ad\u0105 nacisk na ich przypadkowe czy \u017cywio\u0142owe wy\u0142anianie si\u0119 z dzia\u0142a\u0144 poszczeg\u00f3lnych jednostek nie stawiaj\u0105cych sobie za cel tworzenia z\u0142o\u017conych struktur. I tak na przyk\u0142ad Menger podkre\u015bla\u0142 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy zjawiskami pragmatycznymi stanowi\u0105cymi \u201ezamierzony rezultat wsp\u00f3lnej woli spo\u0142ecze\u0144stwa jako takiego, wyniki jawnych porozumie\u0144 mi\u0119dzy cz\u0142onkami spo\u0142ecze\u0144stwa czy te\u017c pozytywnego ustawodawstwa\u201d [1963, s.172], a zjawiskami \u201eorganicznymi\u201d, jakie \u201enie s\u0105 wynikiem spo\u0142ecznie teleologicznych przyczyn lecz, nie zamierzonym rezultatem niesko\u0144czonej liczby d\u0105\u017ce\u0144 podmiot\u00f3w ekonomicznych zmierzaj\u0105cych do realizacji indywidualnych interes\u00f3w\u201d [1963, s.158]. Hayek zwraca uwag\u0119, i\u017c \u201eprawdziwy indywidualizm\u201d [tj. indywidualizm metodologiczny w uj\u0119ciu szko\u0142y austriackiej] nale\u017cy odr\u00f3\u017cnia\u0107 nie tylko od \u201eotwarcie kolektywistycznych teorii spo\u0142ecze\u0144stwa roszcz\u0105cych sobie pretensje do bezpo\u015bredniego uchwycenia ca\u0142o\u015bci spo\u0142ecznych takich jak spo\u0142ecze\u0144stwo itp. jako byt\u00f3w sui generis istniej\u0105cych niezale\u017cnie od sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na nie jednostek\u201d, lecz r\u00f3wnie\u017c od \u201eracjonalistycznego pseudoindywidualizmu, kt\u00f3ry te\u017c prowadzi do praktycznego kolektywizmu\u201d, jako \u017ce \u201esprowadza wszelki wykrywalny \u0142ad do celowego planu\u201d. \u201eAutentyczny indywidualizm\u201d, \u201e\u015bledz\u0105c tworzenie si\u0119 wypadkowych jednostkowych dzia\u0142a\u0144\u201d, dostrzega, \u017ce \u201ewiele spo\u015br\u00f3d instytucji, na jakich opieraj\u0105 si\u0119 dokonania ludzkie powsta\u0142o i funkcjonuje bez udzia\u0142u projektuj\u0105cej i kieruj\u0105cej nimi \u015bwiadomo\u015bci\u201d [1984, s. 135]. Nale\u017cy te\u017c doda\u0107, i\u017c zdaniem Hayeka ten w\u0142a\u015bnie indywidualizm stanowi jedyn\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 metod\u0119 teorii ekonomicznej. Instytucje, kt\u00f3re nie s\u0105 niezamierzonymi rezultatami ludzkich dzia\u0142a\u0144, lecz wynikami planu lub \u015bwiadomego zamiaru, poddaj\u0105 si\u0119 jedynie konkretno-historycznemu opisowi, w odr\u00f3\u017cnieniu od teoretycznego wyja\u015bnienia. Zjawiska takie jak \u201eplany gospodarcze\u201d albo ustawy parlamentarne nie poddaj\u0105 si\u0119 przewidywaniu w przeciwie\u0144stwie do rynk\u00f3w, pieni\u0105dza i innych \u201e\u017cywio\u0142owych twor\u00f3w spo\u0142ecznych\u201d [Hayek, 1984, s. 137], jakie s\u0105 przypadkowymi rezultatami wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 wielu indywidu\u00f3w i daj\u0105 si\u0119 przewidywa\u0107 pod warunkiem pozostawienia owym indywiduom swobody realizacji ich prywatnych interes\u00f3w. Stanowisko to ma istotne konsekwencje dla pogl\u0105du na rol\u0119 pa\u0144stwa, w tym przedsi\u0119biorstw pa\u0144stwowych w gospodarce. Wyra\u017caj\u0105c to najkr\u00f3cej, przedsi\u0119biorstwo publiczne jako stanowi\u0105ce tw\u00f3r pa\u0144stwa jest form\u0105 gorsz\u0105 od przedsi\u0119biorstwa prywatnego. Ujmuj\u0105c kwesti\u0119 w bardziej subtelnym i teoretycznym j\u0119zyku Hayeka: \u201epodczas, gdy koncepcje planowe prowadz\u0105 z konieczno\u015bci do wniosku, i\u017c procesy spo\u0142eczne mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 ludzkim celom tylko pod warunkiem poddania ich w\u0142adzy konkretnego rozumu ludzkiego…, autentyczny indywidualizm zajmuje przeciwstawne stanowisko, zgodnie z kt\u00f3rym pod warunkiem pozostawienia im swobody ludzie osi\u0105gn\u0105 w wielu przypadkach wi\u0119cej, ni\u017c m\u00f3g\u0142by zaplanowa\u0107 lub przewidzie\u0107 pojedynczy umys\u0142 ludzki\u201d [1984, s. 137]. Na bazie pot\u0119\u017cnych, spontanicznych si\u0142 porz\u0105dkuj\u0105cych, nieod\u0142\u0105cznie tkwi\u0105cych w dzia\u0142aniach jednostek, wy\u0142oni si\u0119 po\u017c\u0105dany \u0142ad integruj\u0105cy, \u201eznacznie bardziej z\u0142o\u017cony kompleks fakt\u00f3w ni\u017c ten, jaki da\u0142oby si\u0119 kiedykolwiek zrealizowa\u0107 na mocy celowego projektu\u201d [Hayek, 1984, s. 366]. \u00d3w \u017cywio\u0142owy, nomokratyczny [rz\u0105dzony prawami] \u0142ad, w odr\u00f3\u017cnieniu od \u0142adu niewolno\u015bciowego, telokratycznego [rz\u0105dzonego przez cel] wymaga istnienia niezale\u017cnych od konkretnych cel\u00f3w \u2013 czy formalnych \u2013 regu\u0142. Tylko w warunkach istnienia takich og\u00f3lnych czy abstrakcyjnych regu\u0142 ludzie b\u0119d\u0105 mieli swobod\u0119 urzeczywistniania swoich indywidualnych cel\u00f3w. Regu\u0142y te nie powinny zatem m\u00f3wi\u0107 ludziom, co maj\u0105 robi\u0107 i ogranicza\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do regu\u0142 negatywnych, tj. zakaz\u00f3w naruszania cudzych chronionych sfer dzia\u0142ania. St\u0105d te\u017c spontaniczny \u0142ad wymaga w\u0142asno\u015bci prywatnej. Funkcja egzekwowania regu\u0142, na jakich wspiera si\u0119 \u017cywio\u0142owy \u0142ad [kosmos w odr\u00f3\u017cnieniu od taxis, czyli \u0142adu sztucznego], przypada pa\u0144stwu. Hayek por\u00f3wnuje t\u0119 funkcj\u0119 pa\u0144stwa z funkcj\u0105 \u201es\u0142u\u017cb konserwatorskich fabryki, kt\u00f3rych celem nie jest wytwarzanie \u017cadnego konkretnego dobra czy us\u0142ugi do skonsumowania przez og\u00f3\u0142, ale zapewnianie sprawnego dzia\u0142ania mechanizmu reguluj\u0105cego produkcj\u0119 owych d\u00f3br i us\u0142ug\u201d [1989, s. 112]. Pa\u0144stwo powinno ponadto opiera\u0107 si\u0119 pokusie interwencji w spontaniczny \u0142ad, maj\u0105cej na celu poprawienie czy skorygowanie go. Wszelka tego rodzaju interwencja musi prowadzi\u0107 do zaburzenia owego \u0142adu, a nie jego naprawy. Dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce \u017cywio\u0142owy \u0142ad jest systemem wsp\u00f3\u0142zale\u017cnych, wzajemnie dostosowanych dzia\u0142a\u0144 opartych na wiedzy i wyznaczanych przez cele specyficzne dla poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142aj\u0105cych podmiot\u00f3w. Dzia\u0142ania, kt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142o znajduje si\u0119 poza tym systemem, jako wyznaczane z konieczno\u015bci przez odmienn\u0105 wiedz\u0119 i cele musz\u0105 prowadzi\u0107 do jego zburzenia. Szerzej o tym kluczowym zagadnieniu: roli swoistej wiedzy, b\u0119dzie mowa ni\u017cej, kiedy to zostanie bezpo\u015brednio podj\u0119ta kwestia rynku, tego pierwowzoru spontanicznego \u0142adu. Przedtem jednak musimy si\u0119 zaj\u0105\u0107 drugim filarem metodologii szko\u0142y austriackiej.<\/span><\/p>\n

SUBIEKTYWIZM<\/strong><\/span><\/p>\n

Ogniwem \u0142\u0105cz\u0105cym oba filary metodologii szko\u0142y austriackiej jest poj\u0119cie celowego ludzkiego dzia\u0142ania. Nale\u017ca\u0142oby doda\u0107, \u017ce to nie tyle indywidua jako takie, co indywidualne dzia\u0142ania ludzkie stanowi\u0105 podstawowe tworzywo teorii austriackiej. W rzeczy samej, jak wyrazi\u0142 to Rothbard, ca\u0142\u0105 austriack\u0105 teori\u0119 ekonomiczn\u0105 da si\u0119 zinterpretowa\u0107 jako wyprowadzenie wniosk\u00f3w z faktu, i\u017c ludzie dzia\u0142aj\u0105 [1976 b, s. 19]. Podobne stanowisko sformu\u0142owa\u0142 wcze\u015bniej Mises [1963, s. 38], kt\u00f3ry twierdzi\u0142, i\u017c owo wyprowadzenie konsekwencji z fundamentalnego aksjomatu dzia\u0142ania mo\u017ce by\u0107 dokonane <\/span>a priori<\/em><\/span>. Taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 zachodzi, poniewa\u017c poj\u0119cie dzia\u0142ania jest niezale\u017cne od i poprzedza wszelkie do\u015bwiadczenie; nale\u017cy ono, podobnie jak kategoria przyczynowo\u015bci, do \u201epodstawowej i koniecznej natury logicznej struktury umys\u0142u ludzkiego\u201d [Mises, 1949, s. 34]. Jednak\u017ce to twierdzenie odrzuca Rothbard, zdaniem kt\u00f3rego aksjomat dzia\u0142ania ma charakter empiryczny, jako \u017ce opiera si\u0119 \u201ena powszechnym do\u015bwiadczeniu wewn\u0119trznym, jak r\u00f3wnie\u017c na do\u015bwiadczeniu zewn\u0119trznym\u201d [1976 a, s. 25]. <\/span><\/p>\n

Teoretycy austriaccy mog\u0105 zajmowa\u0107 r\u00f3\u017cne stanowiska w kwestii epistemologicznego statusu aksjomatu dzia\u0142ania, co nie przeszkadza jednak temu, \u017ce w podobny spos\u00f3b ujmuj\u0105 tre\u015b\u0107 owego postulatu, podobnie te\u017c widz\u0105c r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy zak\u0142adanym przez niego punktem widzenia a punktem widzenia neoklasycznej ekonomii. Przedstawiciele szko\u0142y austriackiej k\u0142ad\u0105 g\u0142\u00f3wny nacisk na celowo\u015bciowy charakter ludzkiego dzia\u0142ania jako wyraz jego subiektywnej natury. W przeciwie\u0144stwie do zdarze\u0144 b\u0119d\u0105cych rezultatem proces\u00f3w przyrodniczych, zachodz\u0105cych bez udzia\u0142u cz\u0142owieka, dzia\u0142ania stanowi\u0105 \u015bwiadome interwencje w naturalny bieg wypadk\u00f3w zorientowane na obrane przez podmiot cele. Tego rodzaju poj\u0119cie dzia\u0142ania jest trudne do przyj\u0119cia dla ekonomii neoklasycznej ze wzgl\u0119du na nieobserwowalny charakter jego g\u0142\u00f3wnych element\u00f3w : celu i wyboru. Ekonomia ortodoksyjna pod wp\u0142ywem pozytywizmu i behawioryzmu koncentruje si\u0119 w g\u0142\u00f3wnej mierze na zjawiskach obserwowalnych i \u0142\u0105cz\u0105cych je zwi\u0105zkach. W nast\u0119pstwie jednostki ludzkie s\u0105 tu ujmowane nie jako autentycznie teleologiczne podmioty, lecz jako \u201ebezmy\u015blne automaty, reaguj\u0105ce w ca\u0142kowicie zaprogramowany spos\u00f3b na zewn\u0119trzne bod\u017ace, takie jak sygna\u0142y cenowe czy ilo\u015bciowe\u201d [Jackson, 1982, s. 87]. Nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce jedynym \u015bladem subiektywizmu w ortodoksyjnej my\u015bli ekonomicznej s\u0105 jednostkowe gusta czy preferencje przejawiaj\u0105ce si\u0119 w tzw. krzywych oboj\u0119tno\u015bci. Jak pisa\u0142 Pareto, \u201ejednostka mo\u017ce znikn\u0105\u0107, o ile tylko pozostawi nam fotografi\u0119 swych upodoba\u0144\u201d [1971, s. 120]. Zainteresowanie standardowej ekonomii \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jednostki czy procesem podejmowania przez ni\u0105 decyzji ogranicza si\u0119 zatem do aspektu preferencji, pozostawiaj\u0105c poza polem uwagi takie aspekty, jak autonomia wyboru. W neoklasycznym modelu zachowania ludzkiego opartym na schemacie bodziec-reakcja nie ma miejsca dla autentycznego, indywidualnego wyboru. Natomiast przyjmowany przez teoretyk\u00f3w austriackich subiektywizm, rozumiany jako koncepcja \u201eutrzymuj\u0105ca, \u017ce tre\u015b\u0107 ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci, a zatem i podejmowania decyzji nie jest jednoznacznie wyznaczona przez zdarzenia zewn\u0119trzne\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 1] zak\u0142ada, \u017ce jednostki maj\u0105 zdolno\u015b\u0107 podejmowania autonomicznych, suwerennych wybor\u00f3w, a zatem i maj\u0105cych taki charakter dzia\u0142a\u0144.<\/span><\/p>\n

ANALIZA KRYTYCZNA PU\u0141APKI SUBIEKTYWIZMU<\/strong><\/span><\/p>\n

Jeden z mo\u017cliwych kierunk\u00f3w krytyki dotyczy pewnych istotnych r\u00f3\u017cnic teoretycznych wyst\u0119puj\u0105cych w ramach szko\u0142y austriackiej. Powiedzmy od razu, \u017ce tego rodzaju krytyki nie da si\u0119 \u0142atwo zby\u0107 poprzez argument, i\u017c w gr\u0119 wchodz\u0105 tu jedynie normalne \u201er\u00f3\u017cnice akcentu\u201d wyst\u0119puj\u0105ce \u201efaktycznie w ka\u017cdej rozwijaj\u0105cej si\u0119 dyscyplinie\u201d [Littlechild, 1986, s. 85]. Szko\u0142a austriacka ro\u015bci sobie bowiem prawa do miana systemu teoretycznego, a sp\u00f3jno\u015b\u0107 tego systemu zostaje podana w w\u0105tpliwo\u015b\u0107, o ile mi\u0119dzy cz\u0142onkami szko\u0142y, o czym si\u0119 przekonamy, wyst\u0119puj\u0105 powa\u017cne r\u00f3\u017cnice pogl\u0105d\u00f3w. Jedna z tych r\u00f3\u017cnic by\u0142a ju\u017c wzmiankowana powy\u017cej; austriackich my\u015blicieli r\u00f3\u017cni pogl\u0105d na rol\u0119 <\/span>a priori<\/em><\/span> [Littlechild, 1986, s. 85]. Niekt\u00f3rzy z nich uwa\u017caj\u0105, \u017ce fundamentalne za\u0142o\u017cenia, z jakich mo\u017cna wyprowadzi\u0107 pozosta\u0142e elementy teorii, maj\u0105 charakter aprioryczny w\u0142a\u015bnie [Mises, 1949; 1960]. Inni wszelako obstaj\u0105 przy empirycznym charakterze owych przes\u0142anek [Hayek, 1935; Rothbard, 1976 a]. Nie tylko szko\u0142a jako ca\u0142o\u015b\u0107, ale my\u015bl konkretnych autor\u00f3w zawiera tego rodzaju sprzeczno\u015bci. Hayek stwierdzi\u0142, i\u017c jego teza m\u00f3wi\u0105ca o tendencji do r\u00f3wnowagi opiera si\u0119 na podstawach empirycznych [1952, s. 46]. W innym wszak\u017ce tek\u015bcie napisa\u0142 on, \u017ce \u201ezasadno\u015bci teorii\u201d konkurencji, jakiej integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jest teza o tendencji do koordynacji dokonuj\u0105cej si\u0119 na rynku \u201enie da si\u0119 w \u017cadnym razie sprawdzi\u0107 empirycznie\u201d [1984, s. 225]. Je\u015bli za\u0142o\u017cymy, i\u017c stanowisko autora wyra\u017ca pierwsze z tych stwierdze\u0144, nie usuwa to jednak wszystkich w\u0105tpliwo\u015bci. \u201eHayek utrzymuje wprawdzie, i\u017c teza o tendencji do koordynacji podlega w zasadzie falsyfikacji, ale nigdzie nie stwierdza jakie warunki musia\u0142yby zaistnie\u0107 dla dokonania takiej falsyfikacji\u201d, co oznacza, \u017ce \u201ebrak koordynacji na rynku mo\u017ce by\u0107 zawsze wyja\u015bniony poprzez powo\u0142anie si\u0119 na istnienie takiej lub innej instytucjonalnej przeszkody dla tego procesu\u201d [Barry, 1984, s. 45]. Natomiast Kirzner zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce empiryczne twierdzenie, na jakim opiera si\u0119 teza o ci\u0105\u017ceniu rynku ku r\u00f3wnowadze, nie zgadza si\u0119 z koncepcj\u0105 stanowi\u0105c\u0105 fundament austriackiej metodologii. Twierdzenie to g\u0142osi, \u017ce proces, dzi\u0119ki kt\u00f3remu dzia\u0142ania uczestnik\u00f3w rynku ulegaj\u0105 koordynacji, polega na systematycznym nabywaniu przez nich wiedzy na podstawie do\u015bwiadczenia. To twierdzenie jest ot\u00f3\u017c niezgodne z podstawow\u0105 tez\u0105 Austriak\u00f3w, m\u00f3wi\u0105c\u0105 o tym, \u017ce \u201espos\u00f3b, w jaki dokonuj\u0105 si\u0119 zmiany ludzkiej wiedzy cechuje nieod\u0142\u0105czna nieokre\u015blono\u015b\u0107\u201d [Kirzner, 1976 b, s. 49]. Rozpatrywana sprzeczno\u015b\u0107 ma jednak jeszcze inny aspekt. Je\u017celi odrzuci si\u0119 twierdzenie Hayeka o uczeniu si\u0119 na podstawie b\u0142\u0119d\u00f3w, w\u00f3wczas podwa\u017cone zostaj\u0105 podstawy pogl\u0105du na rynek jako mechanizm zmierzaj\u0105cy do koordynacji i r\u00f3wnowagi, a wobec tego niewykonalne okazuje si\u0119 podstawowe zadanie teorii ekonomicznej, jakim jest wed\u0142ug Hayeka wyja\u015bnienie niezamierzonych rynkowych skutk\u00f3w ludzkich dzia\u0142a\u0144. St\u0105d za\u015b wynika, \u017ce drugie z zada\u0144 teorii ekonomii, jakie stanowi dla Austriak\u00f3w oparte na uznaniu ludzkiej celowo\u015bciowo\u015bci obja\u015bnianie rzeczywisto\u015bci w kategoriach ludzkich dzia\u0142a\u0144, ma w rzeczywisto\u015bci ca\u0142kowicie odr\u0119bny status od poprzednio wymienionego zadania i nie powinno by\u0107 z nim nie tylko mylone, ale nawet \u0142\u0105czone [Kirzner, 1976 b, ss. 40-50]. Powy\u017csze rozwa\u017cania wskazuj\u0105 wyra\u017anie, \u017ce istnienie tendencji do osi\u0105gania r\u00f3wnowagi jest w\u015br\u00f3d teoretyk\u00f3w austriackich spraw\u0105 kontrowersyjn\u0105. Kirzner, zasadniczo rzecz bior\u0105c, kontynuuj\u0105cy my\u015bl Hayeka, rozwin\u0105\u0142 wychodz\u0105c od kategorii przedsi\u0119biorczo\u015bci koncepcje procesu zmierzania do r\u00f3wnowagi [1982]. W jego uj\u0119ciu przedsi\u0119biorc\u00f3w cechuje tendencja do odkrywania istniej\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci, wskutek czego rynek jest terenem ci\u0105g\u0142ych odkry\u0107 i narastaj\u0105cej koordynacji. Inni autorzy austriaccy zauwa\u017cyli wszak\u017ce, i\u017c ten pogl\u0105d nie uwzgl\u0119dnia w wystarczaj\u0105cym stopniu, je\u015bli nie ca\u0142kowicie pomija, mo\u017cliwo\u015b\u0107 pope\u0142niania b\u0142\u0119d\u00f3w. \u201eJe\u017celi uczestnik rynku podejmuje dzia\u0142anie ze wzgl\u0119du na dostrze\u017con\u0105 szans\u0119, jaka okazuje si\u0119 nie istnie\u0107, jego dzia\u0142anie mo\u017ce prowadzi\u0107 do pog\u0142\u0119bienia braku koordynacji rynku\u201d, a nie do wzrostu tej koordynacji [Littlechild, 1989, s. 32]. Lachmann [1976; 1977] k\u0142adzie nacisk na subiektywno\u015b\u0107 oczekiwa\u0144 i wynikaj\u0105c\u0105 st\u0105d wag\u0119 niepewno\u015bci posuwaj\u0105c\u0105 si\u0119 tak daleko, \u017ce uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 twierdzenie na podstawach teoretycznych, i\u017c rynek d\u0105\u017cy do r\u00f3wnowagi. Na gruncie tego stanowiska, \u201eze wzgl\u0119du na to, i\u017c oczekiwania s\u0105 niczym wi\u0119cej, jak tylko domniemaniami na temat przysz\u0142o\u015bci, nie mo\u017cna by\u0107 pewnym, i\u017c oka\u017c\u0105 si\u0119 one trafne; w rzeczywisto\u015bci oczekiwanie, kt\u00f3re okazuje si\u0119 udane stanowi ju\u017c fakt miniony i dlatego nieistotny dla powodzenia koordynacji w przysz\u0142o\u015bci\u201d [Barry, 1984, s. 46]. Shackle [1972] zajmuje jeszcze bardziej radykalne stanowisko m\u00f3wi\u0105ce o procesie \u201ekalejdycznym\u201d, tzn. przechodz\u0105cym od jednej nier\u00f3wnowagi do nast\u0119pnej. Shackle ujmuje \u201egospodark\u0119 jako podlegaj\u0105c\u0105 nag\u0142ym wstrz\u0105som, dostosowywania si\u0119 do nowej, chwiejnej, efemerycznej pseudor\u00f3wnowagi, w kt\u00f3rej zmienne oparte na oczekiwaniu, spekulatywnej nadziei i domniemaniu spotykaj\u0105 si\u0119, by zastygn\u0105\u0107 na chwil\u0119 w bezruchu, oczekuj\u0105c na pojawienie si\u0119 wiadomo\u015bci burz\u0105cych wszystko od nowa i inicjuj\u0105cych kolejne stadium nier\u00f3wnowagi\u201d [1972, s. 433]. W odr\u00f3\u017cnieniu od tego stanowiska O\u2019Driscoll i Rizzo utrzymuj\u0105, \u017ce kategoria r\u00f3wnowagi znajduje swe miejsce w ramach austriackiej teorii gospodarki. Takie poj\u0119cie r\u00f3wnowagi musi jednak zosta\u0107 poddane rewizji uwzgl\u0119dniaj\u0105cej mo\u017cliwo\u015b\u0107 pope\u0142nienia pomy\u0142ek. Ich zdaniem jedynie w\u00f3wczas, gdy r\u00f3wnowag\u0119 ujmuje si\u0119 jako zak\u0142adaj\u0105c\u0105 nieobecno\u015b\u0107 nie tylko egzogennych, ale i endogennych zmian, jej poj\u0119cie jest sprzeczne, jak u Shackle\u2019a [1972, ss. 253-254], z austriack\u0105 koncepcj\u0105 czasu i niepewno\u015bci. Natomiast nie tak rygorystyczne poj\u0119cie r\u00f3wnowagi matrycowej dopuszcza niepewno\u015b\u0107 oraz zmian\u0119. Wed\u0142ug tej koncepcji \u201ekoordynacja mo\u017ce wyst\u0119powa\u0107 w odniesieniu do plan\u00f3w oraz typowych cech planowanych dzia\u0142a\u0144, nie mo\u017ce za\u015b w odniesieniu do samych rzeczywistych dzia\u0142a\u0144. Te ostatnie \u0142\u0105cz\u0105 w sobie elementy typowe i specyficzne i nie zachowuj\u0105 sta\u0142o\u015bci w czasie ze wzgl\u0119du na to, i\u017c elementy specyficzne s\u0105 zale\u017cne od czasu, st\u0105d ulegaj\u0105 zmianom o \u017ar\u00f3d\u0142ach wewn\u0119trznych dla systemu\u201d w odr\u00f3\u017cnieniu od \u201ewzgl\u0119dnie sta\u0142ych typ\u00f3w lub modeli\u201d, na kt\u00f3re \u201ew kr\u00f3tkim okresie oddzia\u0142uj\u0105 wy\u0142\u0105cznie wstrz\u0105sy zewn\u0119trzne wobec systemu\u201d [O’Driscoll, Rizzo, 1985, ss. 86-87]. <\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d autor\u00f3w austriackich mo\u017cna zatem odnale\u017a\u0107 najr\u00f3\u017cniejsze, w tym biegunowo odmienne, pogl\u0105dy odno\u015bnie r\u00f3wnowagi czy tendencji ku r\u00f3wnowadze. Wspomniany wy\u017cej cel ekonomii, jaki mia\u0142oby stanowi\u0107 czynienie rzeczywisto\u015bci zrozumia\u0142\u0105 w kategoriach ludzkich cel\u00f3w, b\u0119d\u0105cy wed\u0142ug metodolog\u00f3w austriackich jednym z dw\u00f3ch podstawowych zada\u0144 wyja\u015bnie\u0144 dostarczanych przez nauki ekonomiczne, odnosi si\u0119 naturalnie do subiektywistycznego rozumienia zjawisk ekonomicznych. Subiektywizm, jako zak\u0142adaj\u0105cy, \u017ce \u201erzeczywisto\u015b\u0107 nie ko\u0144czy si\u0119 na rzeczywisto\u015bci zewn\u0119trznej; rzeczywisto\u015b\u0107 obejmuje zjawiska pozostaj\u0105ce poza zasi\u0119giem narz\u0119dzi pomiarowych ekonometrii. Nauki ekonomiczne musz\u0105 by\u0107 zdolne do obj\u0119cia tej sfery\u201d [Kirzner, 1976 b, s. 47] stanowi u\u017cyteczne przypomnienie o jednostronno\u015bci behawioryzmu itp. doktryn. Jednak\u017ce \u201euwzgl\u0119dnianie ludzkich plan\u00f3w i motywacji\u201d [Kirzner, 1976 b, s. 47] nie oznacza tego samego co przytaczana za Lavoie definicja subiektywizmu \u201ejako podej\u015bcia koncentruj\u0105cego si\u0119 na obrazach rzeczywisto\u015bci w \u015bwiadomo\u015bci jednostek, a nie bezpo\u015brednio na samej rzeczywisto\u015bci\u201d [1985, s. 102]. Czym innym jest rozpatrywanie rzeczywisto\u015bci z punktu widzenia dzia\u0142aj\u0105cych i my\u015bl\u0105cych podmiot\u00f3w, a zupe\u0142nie czym innym ograniczanie przedmiotu badawczego zainteresowania do \u201ezawarto\u015bci \u015bwiadomo\u015bci indywidu\u00f3w\u201d [Lavoie, s. 102]. Nale\u017cy przyzna\u0107, \u017ce ten ostatni pogl\u0105d nie stanowi koniecznej implikacji poj\u0119cia subiektywizmu. Na przyk\u0142ad Hayekowi nie mo\u017cna zarzuci\u0107 sprowadzania rzeczywisto\u015bci do ludzkich postrze\u017ce\u0144 albo niedostrzegania zwi\u0105zku istniej\u0105cego mi\u0119dzy nimi a rzeczywisto\u015bci\u0105 zewn\u0119trzn\u0105. Pisze on przyk\u0142adowo, \u017ce \u201eaparat, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego poznajemy \u015bwiat zewn\u0119trzny sam jest tworem pewnego rodzaju do\u015bwiadczenia. Jest on formowany przez warunki \u015brodowiska, w jakim \u017cyjemy i przedstawia sob\u0105 pewnego rodzaju gatunkowe odwzorowanie stosunk\u00f3w mi\u0119dzy elementami \u015brodowiska b\u0119d\u0105cych przedmiotem naszego do\u015bwiadczenia w przesz\u0142o\u015bci\u201d [1984, s. 225]. Jednym ze zgubnych nast\u0119pstw skrajnego subiektywizmu jest fakt, i\u017c prowadzi on do podwa\u017cenia wszelkich wniosk\u00f3w na temat polityki gospodarczej wyprowadzanych przez przedstawicieli szko\u0142y austriackiej, w tym zalece\u0144 polityki prywatyzacyjnej oraz argument\u00f3w przeciwko nacjonalizacji. Rothbard post\u0119puje zatem konsekwentnie twierdz\u0105c, i\u017c ekonomia austriacka \u201enie pozwala ekonomi\u015bcie formu\u0142owa\u0107 jakichkolwiek wypowiedzi warto\u015bciuj\u0105cych lub or\u0119dowa\u0107 na rzecz jakiegokolwiek kierunku polityki publicznej…, w tym argumentowa\u0107 na korzy\u015b\u0107 gospodarki leseferystycznej i wolnorynkowej\u201d [1976 b, s. 109].Zgodnie z tym stanowiskiem Rothbard krytykuje Misesa za niedostrzeganie sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy subiektywizmem metodologicznym a formu\u0142owaniem normatywnych czy praktycznych zalece\u0144 [1]. Bo te\u017c istotnie z subiektywistycznego punktu widzenia preferencje dla takiej lub innej polityki s\u0105 spraw\u0105 czysto indywidualn\u0105. Kirzner uznaj\u0105c wprawdzie, i\u017c \u201enie da si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o efektywno\u015bci inaczej, jak tylko w kategoriach cel\u00f3w konkretnych jednostek\u201d [1976 c, s. 81] usi\u0142uje broni\u0107 Misesa wskazuj\u0105c, i\u017c dla tego ostatniego \u201eaprobata, jak\u0105 wyra\u017ca ten lub \u00f3w ekonomista dla okre\u015blonej inicjatywy praktycznej oznacza jedynie to, \u017ce ten ekonomista uwa\u017ca, \u017ce owa inicjatywa poprawi perspektywy spe\u0142nienia cel\u00f3w os\u00f3b zainteresowanych jego profesjonaln\u0105 opini\u0105\u201d [1976 c, s. 81]. Rothbard wszak\u017ce, nie przekonany obron\u0105 Kirznera, przypomina, \u017ce w mocy pozostaje pytanie: \u201eW jaki spos\u00f3b Mises mo\u017ce wiedzie\u0107, co rzecznicy konkretnego kierunku polityki uznaj\u0105 za po\u017c\u0105dane? Jak\u017ce mo\u017ce on wiedzie\u0107, jak przedstawiaj\u0105 si\u0119 obecnie ich hierarchie warto\u015bci lub jak b\u0119d\u0105 one wygl\u0105da\u0142y po pojawieniu si\u0119 skutk\u00f3w danej polityki?\u201d [1976 b, s. 101]. Za\u0142\u00f3\u017cmy, i\u017c pragnie si\u0119 wykaza\u0107, \u017ce nacjonalizacja jest czym\u015b z\u0142ym, poniewa\u017c prowadzi do zubo\u017cenia, w przeciwie\u0144stwie do prywatyzacji, b\u0119d\u0105cej drog\u0105 do dobrobytu. Rzecz w tym jednak, \u017ce zwolennicy nacjonalizacji mog\u0105 przystawa\u0107 na taki jej rezultat, a nawet popiera\u0107 go jako b\u0119d\u0105cego w zgodzie z ich w\u0142asn\u0105 hierarchi\u0105 warto\u015bci. Mog\u0105 oni np. popiera\u0107 nacjonalizacj\u0119 jako wiod\u0105c\u0105 do bardziej sprawiedliwego czy egalitarnego podzia\u0142u maj\u0105tku i dochod\u00f3w, a przeciwstawia\u0107 si\u0119 prywatyzacji jako zaostrzaj\u0105cej nier\u00f3wno\u015bci maj\u0105tkowe i dochodowe. Inni stronnicy nacjonalizacji mog\u0105 przypisywa\u0107 jej wysok\u0105 warto\u015b\u0107 jako \u015brodkowi ochrony miejsc pracy i redukcji bezrobocia. Itd. itd. Inna trudno\u015b\u0107, jaka staje przed subiektywizmem polega na tym, \u017ce mo\u017ce on prowadzi\u0107 do zapoznawania nieusuwalnego wszak spo\u0142ecznego wymiaru ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci i wiedzy. Zwraca na to uwag\u0119 Hodgson, kt\u00f3ry poddaj\u0105c krytyce, jak go okre\u015bla, \u201eskrajny subiektywizm Austriak\u00f3w\u201d, pisze o \u201eze swej istoty nieautonomicznym charakterze preferencji i pogl\u0105d\u00f3w\u201d [1988, s. 122-123]. Hodgson dodaje, i\u017c \u201enikt nie jest w stanie utworzy\u0107 samodzielnie uk\u0142adu poj\u0119ciowego zdolnego do przetwarzania olbrzymiej ilo\u015bci nap\u0142ywaj\u0105cych informacji. Rozw\u00f3j naszych w\u0142adz poznawczych, formu\u0142owanie s\u0105d\u00f3w o rzeczywisto\u015bci i zyskiwanie wytycznych dla praktycznego dzia\u0142ania s\u0105 uzale\u017cnione od spo\u0142ecznych interakcji. Ponadto poznanie opiera si\u0119 na j\u0119zyku i strukturze j\u0119zykowej, kt\u00f3ra jest kszta\u0142towana spo\u0142ecznie\u201d [1988, s. 121]. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, i\u017c dla odparcia tej krytyki nie wystarczy po prostu stwierdzi\u0107, \u017ce \u201ejest oczywiste, i\u017c ludzie stale ucz\u0105 si\u0119 od siebie nawzajem i wzajemnie na siebie oddzia\u0142uj\u0105\u201d [Rothbard, 1976 a, s. 31]. Trzeba bowiem pokaza\u0107, w jaki spos\u00f3b te istotnie oczywiste fakty mo\u017cna by dopasowa\u0107 do subiektywistycznego uk\u0142adu odniesienia. <\/span><\/p>\n

Teoretycy austriaccy zdaj\u0105 si\u0119 notorycznie nie dostrzega\u0107 jednego podstawowego faktu. Zachowanie tak im drogiej autonomii wyboru, suwerenno\u015bci jednostki itp. wcale nie k\u0142\u00f3ci si\u0119, a \u2013 przeciwnie \u2013 zak\u0142ada uwzgl\u0119dnianie zewn\u0119trznych, tkwi\u0105cych poza \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jednostki uwarunkowa\u0144 i determinacji takiego wyboru. Im dok\u0142adniejsza, bardziej adekwatna jest wiedza jednostki o sytuacji w jakiej przychodzi jej podejmowa\u0107 decyzj\u0119 \u2013 a wi\u0119c im silniejsze w tym sensie zewn\u0119trzne uwarunkowanie \u015bwiadomo\u015bci jednostki, tym wi\u0119ksze pole dla urzeczywistnienia owej suwerenno\u015bci i sprawowania autonomii; im silniej uwarunkowany jest wyb\u00f3r, tym wi\u0119ksz\u0105 praktyczn\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107 b\u0119dzie on posiada\u0142, tym wi\u0119ksze zmiany w rzeczywisto\u015bci b\u0119dzie za sob\u0105 poci\u0105ga\u0142. Jedna ze szczeg\u00f3lnie istotnych implikacji owego nadmiernie zsubiektywizowanego stanowiska Austriak\u00f3w dotyczy wiedzy gospodarczej. Jak zauwa\u017cy\u0142 Hodgson, \u201eaustriacka teza o niemo\u017cno\u015bci scentralizowania ca\u0142ej wiedzy jest wprawdzie trafna, ale b\u0142\u0119dem jest zak\u0142ada\u0107, i\u017c wszelka wiedza ma charakter indywidualny. Niekt\u00f3re informacje [cz\u0119sto dotycz\u0105ce miejsca, w jakim mo\u017cna znale\u017a\u0107 inne informacje] s\u0105 z konieczno\u015bci scentralizowane i zinstytucjonalizowane [np. w ksi\u0105\u017cce telefonicznej]. W\u0105tpliwe jest zatem, czy w skomplikowanym systemie gospodarczym zdecentralizowany rynek mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 jako skuteczny mechanizm sygnalizacyjny obejmuj\u0105cy wszystkie informacje i dzia\u0142ania\u201d [1988, s. 237]. Kolejna niezgodno\u015b\u0107 rysuje si\u0119 pomi\u0119dzy koncepcj\u0105 subiektywistyczn\u0105 a pytaniem, jakie sami przed sob\u0105 postawili Austriacy: \u201eW jaki spos\u00f3b dochodzi do tworzenia przez dzia\u0142aj\u0105ce w otaczaj\u0105cym nas \u015bwiecie jednostki wyst\u0119puj\u0105cych w tym \u015bwiecie instytucji i bardziej og\u00f3lnie makrosystem\u00f3w spo\u0142ecznych interakcji?\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 20]. Zwa\u017cywszy, \u017ce \u201ewyst\u0119puje \u0142a\u0144cuch wzajemnie si\u0119 podtrzymuj\u0105cych dzia\u0142a\u0144 prowadz\u0105cy do rezultat\u00f3w wykraczaj\u0105cych poza skutki, jakie mog\u0105 by\u0107 indywidualnie poj\u0119te lub zamierzone\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 20], czyli \u017ce \u201espontaniczna wsp\u00f3\u0142praca wolnych jednostek stwarza rezultaty wykraczaj\u0105ce poza zdolno\u015b\u0107 pojmowania ka\u017cdego indywiduum z osobna\u201d [Hayek, 1984, s. 135], gdzie na gruncie tych fakt\u00f3w jest miejsce dla koncepcji subiektywizmu? Inaczej mo\u017cna by owo stwierdzenie odda\u0107 zauwa\u017caj\u0105c, i\u017c stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych nie da si\u0119 zredukowa\u0107 do stosunk\u00f3w intersubiektywnych. Stosunki spo\u0142eczne, w tym ekonomiczne maj\u0105 w wielkiej cz\u0119\u015bci charakter ponadpersonalny. Stosunki tego rodzaju obejmuj\u0105 jednostki, kt\u00f3re nie musz\u0105 jednak u\u015bwiadamia\u0107 sobie ani charakteru, ani nawet samego istnienia danego stosunku. Z tego punktu widzenia pogl\u0105d Austriak\u00f3w, zgodnie z kt\u00f3rym \u201eartefakty narz\u0119dzia i instrumenty lub inne wytwory istot ludzkich… nie mog\u0105 by\u0107 rozpatrywane niezale\u017cnie od tego, co o nich my\u015bl\u0105 ludzie\u201d [Hayek, cyt. za Kirzner, 1976 a, s. 46] nie posuwa si\u0119 wystarczaj\u0105co daleko. Takie artefakty mog\u0105 by\u0107 bowiem no\u015bnikami stosunk\u00f3w mi\u0119dzy lud\u017ami, kt\u00f3rzy nie zdaj\u0105 sobie sprawy, \u017ce wkraczaj\u0105 w dany stosunek. Dla przyk\u0142adu konsumenci danego dobra wkraczaj\u0105 w stosunek z producentami tego dobra nie znaj\u0105c ich, ani nigdy nie spotykaj\u0105c; konsumenci s\u0105 uzale\u017cnieni od producent\u00f3w dobra ze wzgl\u0119du na zadowolenie czerpane z faktu jego spo\u017cycia czy u\u017cytkowania, z\u0142a jako\u015b\u0107 produktu mo\u017ce mie\u0107 szkodliwe nast\u0119pstwa dla ich zdrowia itd. Stosunek, kt\u00f3ry istnieje niezale\u017cnie od woli i \u015bwiadomo\u015bci konkretnych indywidu\u00f3w mo\u017ce mie\u0107 zatem bardzo realne konsekwencje dla ich zachowania.<\/span><\/p>\n

BEZDRO\u017bA INDYWIDUALIZMU METODOLOGICZNEGO<\/strong><\/span><\/p>\n

Powy\u017csze rozwa\u017cania wskazuj\u0105 na kolejne \u017ar\u00f3d\u0142o nieporozumie\u0144 wyst\u0119puj\u0105ce w ramach my\u015bli austriackiej. Kirzner okre\u015bla wspomnian\u0105 wy\u017cej sfer\u0119 rzeczywisto\u015bci [stanowi\u0105c\u0105 przedmiot zainteresowania ekonomii] jako sfer\u0119 ludzkiego dzia\u0142ania, kt\u00f3re z kolei okre\u015bla on jako dziedzin\u0119 \u201einteres\u00f3w, motywacji i cel\u00f3w\u201d [1976 b, s. 44]. Poj\u0119cia dzia\u0142ania nie da si\u0119 jednak\u017ce sprowadzi\u0107 do poj\u0119cia celu podmiotu. Dzia\u0142anie obejmuje nie tylko cele, lecz tak\u017ce \u015brodki i ma ono zawsze miejsce w konkretnych warunkach. Uwaga ta wskazuje na kolejn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 my\u015bli austriackiej. W swojej, w du\u017cym stopniu usprawiedliwionej, reakcji krytycznej na mechanistyczne i deterministyczne koncepcje zachowania ludzkiego, teoretycy austriaccy id\u0105 zbyt daleko, przyjmuj\u0105c albo, \u017ce \u015brodowisko, w ramach kt\u00f3rego dzia\u0142a jednostka nie ma istotnego wp\u0142ywu na jej zachowanie, albo, \u017ce kwestia przyczyn wyboru takich a nie innych cel\u00f3w lub kierunk\u00f3w dzia\u0142ania le\u017cy poza granicami zainteresowania teorii ekonomicznej. Pierwsze z tych za\u0142o\u017ce\u0144 jest po prostu fa\u0142szywe : \u201espo\u0142eczno-ekonomiczne i instytucjonalne \u015brodowisko ma istotny wp\u0142yw na rodzaj otrzymywanych przez nas informacji, na przyswajanie sobie tych informacji, preferencje, a tym samym na wielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 naszego zachowania\u201d [Hodgson, 1988, s. 71]. Te niezaprzeczalne fakty s\u0105 <\/span>explicite<\/em><\/span> uznawane przez niekt\u00f3rych przedstawicieli szko\u0142y austriackiej. Mi\u0119dzy innymi Rothbard nazywa \u201eabsurdalnym\u201d za\u0142o\u017cenie, zgodnie z kt\u00f3rym \u201eka\u017cdy osobnik dochodzi do swych warto\u015bci i wybor\u00f3w w pr\u00f3\u017cni odizolowanej od wp\u0142ywu innych ludzi\u201d [1976 b, s. 30]. Rothbard wszak\u017ce nie przedstawia, jak w istocie nie mo\u017ce przedstawi\u0107, o ile chce pozosta\u0107 konsekwentnym indywidualist\u0105 metodologicznym, \u017cadnego pozytywnego uj\u0119cia owej spo\u0142ecznej determinacji czy uwarunkowania ludzkich cel\u00f3w i dzia\u0142a\u0144. Stwierdza on natomiast, i\u017c \u201eteoria ekonomiczna nie musi interesowa\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ami wyboru\u201d [Rothbard, 1976 a, s. 31]. Takie stanowisko oznacza jednak jedynie uchylenie si\u0119 od rozstrzygni\u0119cia rozwa\u017canej kwestii. R\u00f3wnie\u017c i Hayek pragnie usun\u0105\u0107 wyja\u015bnianie ludzkich cel\u00f3w poza granice ekonomii, a w istocie rzeczy nauk spo\u0142ecznych w og\u00f3le. Konkretnie, releguje on zadanie wyja\u015bniania przyczyn ludzkich dzia\u0142a\u0144 na rzecz psychologii. Pisze on: \u201eO ile dzia\u0142anie ludzkie daje si\u0119 wyja\u015bni\u0107, to stanowi to zadanie psychologii, a nie ekonomii… lub jakiejkolwiek innej nauki spo\u0142ecznej\u201d [Hayek, 1948, s. 67]. Psychologia wszak\u017ce pojmowana jako dyscyplina ujmuj\u0105ca ludzkie zachowanie w og\u00f3lnych, ponadhistorycznych kategoriach, jest z natury rzeczy zbyt abstrakcyjna na to, aby m\u00f3c obja\u015bni\u0107 konkretne ludzkie dzia\u0142ania wyst\u0119puj\u0105ce w ramach konkretnych struktur spo\u0142ecznych. Kiedy za\u015b Hayek przyznaje, \u017ce \u201eupodobania cz\u0142owieka, jak r\u00f3wnie\u017c jego s\u0105dy i pogl\u0105dy, a w gruncie rzeczy du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 jego osobowo\u015bci, s\u0105 w znacznej mierze kszta\u0142towane przez jego \u015brodowisko kulturowe\u201d [1965, s. 40], w\u00f3wczas wyra\u017anie zaprzecza w\u0142asnemu cytowanemu wcze\u015bniej twierdzeniu. Ponadto uwzgl\u0119dnienie tego rodzaju kulturowych i spo\u0142ecznych uwarunkowa\u0144 jednostek i ich cel\u00f3w podwa\u017ca sensowno\u015b\u0107 nazywania dalej takiego stanowiska mianem indywidualizmu metodologicznego. Ze wzgl\u0119du na to, i\u017c to, co jednostkowe czy indywidualne tworzy nierozdzieln\u0105, wzajemnie si\u0119 przenikaj\u0105c\u0105 jedno\u015b\u0107 z tym, co spo\u0142eczne i kulturowe, a sama indywidualno\u015b\u0107 i osobowo\u015b\u0107 jednostki jest kszta\u0142towana przez jej spo\u0142eczno-kulturowe \u015brodowisko, indywidualizm metodologiczny staje si\u0119 stanowiskiem nie do utrzymania. Indywidualizm da\u0142oby si\u0119 uratowa\u0107 jedynie za cen\u0119 potraktowania dzia\u0142ania ludzkiego jako maj\u0105cego ca\u0142kowicie samorzutny i indeterministyczny charakter. Tego rodzaju stanowisko dostarcza wygodnego usprawiedliwienia dla rezygnacji z dociekania \u017ar\u00f3de\u0142 cel\u00f3w dzia\u0142a\u0144. W niekt\u00f3rych swoich wypowiedziach tacy autorzy jak Mises czy Lachmann zbli\u017caj\u0105 si\u0119 do wspomnianego stanowiska [Hodgson, 1988, s. 63]. Stanowisko to nie daje si\u0119 jednak obroni\u0107; odbiera ono sens samemu poj\u0119ciu wyboru, tak drogiemu my\u015blicielom austriackim. Jak zauwa\u017caj\u0105 dwaj autorzy austriaccy, \u201eo ile jednostka nie mo\u017ce zak\u0142ada\u0107, \u017ce wiele spo\u015br\u00f3d decyzji innych os\u00f3b da si\u0119 przewidywa\u0107, nie b\u0119dzie ona w stanie dokona\u0107 \u017cadnego sensownego wyboru\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 29]. Przyjmuj\u0105c istnienie owego aspektu przewidywalno\u015bci ludzkich zachowa\u0144, jest si\u0119 zobowi\u0105zanym do postawienia pytania o \u017ar\u00f3d\u0142a owej przewidywalno\u015bci. A wraz z postawieniem takiego pytania wracamy do punktu wyj\u015bciowego, poniewa\u017c kieruje ono uwag\u0119 na instytucje i struktury spo\u0142eczne oraz kultur\u0119, kt\u00f3re to s\u0105 wykluczone na gruncie \u015bci\u015ble poj\u0119tego indywidualizmu metodologicznego. Powy\u017csza uwaga O\u2019Driscolla i Rizzo ods\u0142ania mimowolnie kolejn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 austriackiej koncepcji dzia\u0142ania ludzkiego. Z jednej strony austriackie uj\u0119cie dzia\u0142ania jest zbyt w\u0105skie ze wzgl\u0119du na to, i\u017c usuwa poza zakres analizy kwestie jego determinacji czy uwarunkowania. Z drugiej strony jednak to samo uj\u0119cie jest tak\u017ce zbyt szerokie, gdy\u017c wszelkie dzia\u0142ania ludzkie, w tym tak\u017ce nawykowe, rozpatruje jako celowe. O\u2019Driscoll i Rizzo usi\u0142uj\u0105 znale\u017a\u0107 miejsce dla dzia\u0142ania nawykowego w ramach w\u0142asnej interpretacji teorii austriackiej, argumentuj\u0105c, \u017ce w przypadku takiego dzia\u0142ania \u201eosobnik w rzeczywisto\u015bci decyduje si\u0119 z w\u0142asnej woli powt\u00f3rzy\u0107 dan\u0105 czynno\u015b\u0107\u201d [1985, s. 29]. Na tej podstawie wnosz\u0105 oni, i\u017c tego rodzaju dzia\u0142anie mo\u017cna uj\u0105\u0107 jako \u201edzia\u0142anie celowe, kt\u00f3rego tre\u015b\u0107 uleg\u0142a rutynizacji\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 29]. Takie uj\u0119cie nie rozwi\u0105zuje jednak kwestii do ko\u0144ca, poniewa\u017c nierozstrzygni\u0119te pozostaje pytanie o to, co spowodowa\u0142o uformowanie si\u0119 samego takiego nawyku. Istota sprawy polega za\u015b na tym, \u017ce ludzie \u201enie zawsze nabywaj\u0105 nawyk\u00f3w na mocy \u015bwiadomego czy racjonalnego wyboru\u201d [Hodgson, 1988, s. 125]. M\u00f3wi\u0105c og\u00f3lnie, przyjmuj\u0105c milcz\u0105co lub jawnie, i\u017c wszystkie czynno\u015bci ludzkie s\u0105 \u015bwiadome czy rozmy\u015blne, teoretycy austriaccy nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 wniosk\u00f3w wyp\u0142ywaj\u0105cych z Freudowskiego odkrycia sfery pod\u015bwiadomo\u015bci. Nie trzeba by\u0107 bowiem freudyst\u0105, aby dostrzega\u0107 rol\u0119, jak\u0105 w ludzkim zachowaniu pe\u0142ni\u0105 czynniki pod\u015bwiadome i irracjonalne. Pomijanie przez Austriak\u00f3w roli tej sfery prowadzi do zniekszta\u0142ce\u0144 ich teorii gospodarki, czego przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 ich uj\u0119cie reklamy. Teoretycy austriaccy ujmuj\u0105 reklam\u0119 jako \u201e\u015brodek dzia\u0142ania przedsi\u0119biorcy\u201d, \u201eniezb\u0119dne narz\u0119dzie\u201d, kt\u00f3rego funkcja polega na u\u015bwiadamianiu konsumentom szans, jakie przedstawia dla nich nabycie nowego wyrobu [Kirzner, 1976 a, ss. 121-123]. W tym uj\u0119ciu \u201ereklama nie prowadzi do zmiany gust\u00f3w…, ona jedynie ujawnia upodobania nie u\u015bwiadamiaj\u0105cym ich sobie konsumentom. Faktyczne upodobania podmiot\u00f3w traktuje si\u0119 jako dane, aczkolwiek mog\u0105 oni sobie z nich nie zdawa\u0107 nale\u017cycie sprawy\u201d [Littlechild, 1989, s. 34]. A przecie\u017c elementarnym, znanym ka\u017cdemu studentowi ekonomii czy zarz\u0105dzania faktem jest, \u017ce upodoba\u0144 i potrzeb nie mo\u017cna w rzeczywisto\u015bci traktowa\u0107 jako danych i niezmiennych, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce mog\u0105 by\u0107 one w istocie stwarzane przez reklam\u0119 i zbli\u017cone do niej dzia\u0142ania. Nakre\u015blony przez Kirznera obraz producenta, kt\u00f3ry \u201eantycypuj\u0119 pragnienia konsument\u00f3w\u201d oraz \u201ereklamowanego towaru zaspakajaj\u0105cego te pragnienia\u201d jest w najlepszym razie tylko cz\u0119\u015bciowo trafny, poniewa\u017c owe pragnienia i potrzeby konsument\u00f3w mog\u0105 by\u0107 obiektem skutecznej manipulacji. Powy\u017csze twierdzenie by\u0142oby nieprawdziwe jedynie w wypadku, gdyby przemys\u0142 reklamowy ogranicza\u0142 si\u0119 do przekazywania informacji na temat danego towaru, umo\u017cliwiaj\u0105c tym samym konsumentowi dokonanie racjonalnego wyboru. A przecie\u017c jest faktem powszechnie znanym wykorzystywanie przez przemys\u0142 reklamowy rozbudowanych technik nak\u0142aniania do zakupu
\nodwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do motyw\u00f3w irracjonalnych. G\u0142\u00f3wny nacisk kampanii reklamowych spoczywa najcz\u0119\u015bciej na symbolicznym znaczeniu towaru, jego emocjonalnej otoczce itp. Reklama podobnie jak film, dramat lub literatura oddzia\u0142uje nie tyle na rozum, co na emocje…Reakcja na reklam\u0119 to reakcja emocjonalna\u201d [Furst, Sherman, 1969, s. 24], a nie reakcja polegaj\u0105ca na racjonalnym wyborze i podejmowaniu \u015bwiadomych decyzji. Nie bez kozery bestsellery z dziedziny nowoczesnych technik sprzeda\u017cy nosz\u0105 takie tytu\u0142y, jak: \u201eUkryta perswazja\u201d [<\/span>The Hidden Persuaders<\/em><\/span>] czy \u201eSztuka podprogowego uwodzenia\u201d [<\/span>Subliminal Seduction<\/em><\/span>], albo \u201eSeksploatacja przez media\u201d [<\/span>Media Sexploitation<\/em><\/span>] [2]. Paradoksalnie, przyjmuj\u0105c bezzasadnie, \u017ce wszelkie dzia\u0142ania ludzkie nosz\u0105 charakter racjonalno-celowy, teoretycy austriaccy zdaj\u0105 si\u0119 ignorowa\u0107 swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 argumentacj\u0119 odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do fiaska centralnego planowania. Podobnie, jak nie mo\u017cna twierdzi\u0107, i\u017c ca\u0142e bogactwo informacji o gospodarce mo\u017ce zosta\u0107 skupione w jednej \u015bwiadomo\u015bci [lub grupie \u015bwiadomo\u015bci centralnych planist\u00f3w], \u201etak te\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 ludzka nie jest w stanie dokona\u0107 wyczerpuj\u0105cego i racjonalnego przetworzenia wszystkich informacji dotycz\u0105cych jednostkowego aktu dzia\u0142ania\u201d [Hodgson, 1988, s. 114]. Innymi s\u0142owy, nie tylko planowanie centralne lecz r\u00f3wnie\u017c ka\u017cdy konkretny osobnik stoi przed problemem niewydolno\u015bci informacyjnej. Nale\u017cy, co prawda, zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na podejmowane przez niekt\u00f3rych przedstawicieli szko\u0142y austriackiej pr\u00f3by w\u0142\u0105czenia do ich koncepcji problematyki roli nawyku i rutynizacji w \u017cyciu gospodarczym. Jakkolwiek jednak interesuj\u0105ce i trafne mog\u0105 by\u0107 ich pogl\u0105dy pod r\u00f3\u017cnymi innymi wzgl\u0119dami, O\u2019Driscoll i Rizzo argumentuj\u0105 na rzecz braku niezgodno\u015bci mi\u0119dzy przyjmowanymi przez nich klasycznymi za\u0142o\u017ceniami austriackimi a koncepcj\u0105 instytucji jako \u201euk\u0142ad\u00f3w zrutynizowanych zachowa\u0144\u201d [1985, s. 39] w spos\u00f3b wyj\u0105tkowo nieprzekonywuj\u0105cy. Argumentuj\u0105 oni mianowicie, \u017ce wprowadzenie poj\u0119cia instytucji czyni subiektywizm \u201ebardziej, a nie mniej istotnym\u201d ze wzgl\u0119du na to, i\u017c \u201echarakter tego, co jest przekazywane [przez instytucje] jest subiektywny\u201d [O\u2019Driscoll, Rizzo, 1985, s. 40]. Istnieje zasadnicza r\u00f3\u017cnica jako\u015bciowa mi\u0119dzy zawarto\u015bci\u0105 jednostkowej \u015bwiadomo\u015bci a ponadsubiektywn\u0105, zobiektywizowan\u0105 regu\u0142\u0105, istniej\u0105c\u0105 niezale\u017cnie od konkretnych jednostek i kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki tej niezale\u017cno\u015bci mo\u017ce by\u0107 podobnie jak inne elementy kultury przekazywana z pokolenia na pokolenie. \u201eInformacje tworzone i rozpowszechniane przez instytucje spo\u0142eczne maj\u0105 spo\u0142eczny, a nie czysto subiektywny charakter. S\u0105 one wytworem zrutynizowanego zachowania grupy osobnik\u00f3w… Nawet w sytuacji, gdy dane informacje s\u0105 odbierane przez poszczeg\u00f3lne indywidua w odmienny spos\u00f3b, pozostaje faktem, i\u017c ich podstaw\u0119 stanowi instytucja spo\u0142eczna\u201d [Hodgson, 1988, s. 133]. Hayek, formu\u0142uj\u0105c w swych pracach nale\u017c\u0105cych do p\u00f3\u017aniejszego etapu tw\u00f3rczo\u015bci koncepcj\u0119 ewolucji kulturowej opieraj\u0105cej si\u0119 na przetrwaniu i przystosowaniu tradycji i regu\u0142, porzuci\u0142 tym samym swoje \u201eklasyczne\u201d stanowisko. Jak trafnie zauwa\u017ca mi\u0119dzy innymi Gray, \u201ejest, \u0142agodnie m\u00f3wi\u0105c, niezupe\u0142nie oczywiste, \u017ce owo wykorzystanie koncepcji doboru naturalnego na gruncie wyja\u015bniania zjawisk spo\u0142ecznych jest w pe\u0142ni zgodne z metodologicznym indywidualizmem\u201d [1984, s. 53]. Niezgodno\u015b\u0107 mi\u0119dzy tym ostatnim stanowiskiem, kt\u00f3rego Hayek nigdy formalnie si\u0119 nie wyrzek\u0142, a koncepcj\u0105 kulturowej ewolucji przejawia si\u0119 w widocznych s\u0142abo\u015bciach tej koncepcji; podkre\u015blaj\u0105c fakt wy\u0142aniania si\u0119 instytucji spo\u0142ecze\u0144stwa na podstawie wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 jednostek, nie wyci\u0105ga jednak z tego faktu wniosk\u00f3w dotycz\u0105cych uj\u0119cia samej jednostki. Jakkolwiek Hayek <\/span>expressis verbis<\/em><\/span> odrzuca \u201euproszczon\u0105 koncepcj\u0119 jednokierunkowych praw przyczynowo-skutkowych\u201d i powo\u0142uje si\u0119 na zapo\u017cyczone od Donalda Campbella poj\u0119cie \u201eprzyczynowo\u015bci wertykalnej\u201d, jego w\u0142asnemu stanowisku mo\u017cna zarzuci\u0107 w\u0142a\u015bnie jednokierunkowo\u015b\u0107, jako \u017ce rozpatruje on preferencje i cele jednostek jako dane, nie podlegaj\u0105ce tej ewolucji, kt\u00f3ra generuje \u201esamorzutny \u0142ad spo\u0142eczny\u201d. Nie wystarczy ujmowa\u0107 system spo\u0142eczno-kulturowy jako wypadkow\u0105 interes\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 jednostek, poniewa\u017c te ostatnie s\u0105 kszta\u0142towane i strukturalizowane przez ten\u017ce system. Wraz za\u015b z uznaniem takiej zale\u017cno\u015bci argumentacja Hayeka skierowana przeciwko interweniowaniu w spontaniczny \u0142ad staje si\u0119 podatna na krytyk\u0119. Hayek twierdzi, i\u017c \u201ekonkretne skutki, jakie wynikn\u0105 z transformacji jakiego\u015b konkretnego dzia\u0142ania b\u0119d\u0105 zawsze sprzeczne z ca\u0142o\u015bciowym porz\u0105dkiem\u201d [1989, s. 130]. Je\u015bli jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce dane dzia\u0142anie, a w istocie rzeczy i jego podmiot podlega nie tylko egzogenicznej zmianie [interwencji], lecz r\u00f3wnie\u017c zmianom endogenicznym, w\u00f3wczas rozumowanie to traci sw\u0105 moc.<\/span><\/p>\n

ZAKO\u0143CZENIE<\/strong><\/span><\/p>\n

Na zako\u0144czenie wska\u017cmy na pewne analogie w ocenie subiektywizmu i indywidualizmu. W obu koncepcjach tkwi pewne racjonalne j\u0105dro, stanowi\u0105ce u\u017cyteczne antidotum przeciwko skrajno\u015bciom koncepcji wychodz\u0105cych z biegunowo odmiennego punktu widzenia. Subiektywistyczny punkt widzenia przypomina o nieredukowalno\u015bci ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci do warunk\u00f3w dzia\u0142ania. Indywidualizm ostrzega przed niebezpiecze\u0144stwami antropomorfizacji struktur spo\u0142ecznych, pojmowania ich na wz\u00f3r i podobie\u0144stwo konkretnych osobnik\u00f3w ludzkich. Podobnie jednak jak m\u00f3wienie o \u015bwiadomo\u015bci, wolno\u015bci wyboru itp. nie musi oznacza\u0107 odrywania ich od poza\u015bwiadomo\u015bciowych i pozajednostkowych uwarunkowa\u0144, tak te\u017c indywidualizm metodologiczny nie rozpoznaje roli, jak\u0105 pe\u0142ni\u0105 stosunki spo\u0142eczne w powo\u0142ywaniu do istnienia nowej, swoistej, ponadjednostkowej rzeczywisto\u015bci, reprezentowanej przez struktury spo\u0142eczne; struktury te s\u0105 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko zbiorem indywidu\u00f3w i ich dzia\u0142a\u0144, poniewa\u017c dzia\u0142ania nie s\u0105 izolowanymi aktami, lecz elementami cz\u0119sto bardzo z\u0142o\u017conej sieci relacji.<\/span><\/p>\n

PRZYPISY <\/strong><\/span><\/p>\n

1. Podobnie, Barry pisze: \u201emi\u0119dzy indywidualizmem metodologicznym a liberalizmem politycznym nie ma \u017cadnego zwi\u0105zku\u201d, zauwa\u017caj\u0105c, i\u017c \u201eteoretycy austriaccy sugeruj\u0105 niekiedy jakoby prawdziwo\u015b\u0107 jednego z tych stanowisk poci\u0105ga\u0142a za sob\u0105 prawdziwo\u015b\u0107 drugiego\u201d [1984, s. 36]. <\/span><\/p>\n

2. Autorem pierwszej z tych ksi\u0105\u017cek jest Vance Packard [1958], a dw\u00f3ch pozosta\u0142ych William Key [1973; 1976].<\/span><\/p>\n

STRESZCZENIE <\/strong><\/span><\/p>\n

W ramach teorii austriackiej wyst\u0119puj\u0105 powa\u017cne sprzeczno\u015bci. R\u00f3\u017cnie rozumiany jest nawet jeden z fundament\u00f3w metodologicznych szko\u0142y austriackiej: zasada subiektywizmu. Subiektywizm prowadzi do zapoznania spo\u0142ecznego wymiaru i uwarunkowa\u0144 ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci. Indywidualizm metodologiczny zapoznaje rol\u0119 stosunk\u00f3w mi\u0119dzy jednostkami jako zapewniaj\u0105cych nieredukowalno\u015b\u0107 ponadindywidualnych struktur spo\u0142ecznych. <\/span><\/p>\n

Barry N.P. 1984. <\/span>The \u2018Austrian\u2019 Perspective<\/em><\/span>, w: Whynes [red.]. <\/span><\/p>\n

Dolan E.G. [red.] 1976. <\/span>The Foundations of Modern Austrian Economics<\/em><\/span>. Kansas City: Sheed and Ward. <\/span><\/p>\n

Furst S., M. Sherman [red.] 1969. <\/span>The Strategy of Change for Business Success<\/em><\/span>. New York: Clarkson N. Potter. <\/span><\/p>\n

Furst S., M. Sherman 1969. <\/span>The Emergence of Consumerism<\/em><\/span>, w: Furst, Sherman. <\/span><\/p>\n

Gray, J. 1984. <\/span>Hayek on Liberty<\/em><\/span>. Oxford: Blackwell. <\/span><\/p>\n

Hayek F.A. 1948. <\/span>Individualism and Economic Order<\/em><\/span>. Chicago: University Of Chicago Press.<\/span><\/p>\n

Hayek F.A. 1989<\/span>. <\/span>Order With or Without Design? Selections from F.A. Hayek’s Contributions to the Theory and Application of Spontaneous Order. Compiled and introduced by Naomi Moldofsky<\/em><\/span>. London: The Centre For Research into Comunnist Economies. <\/span><\/p>\n

Hayek F.A., [red.] 1935. <\/span>Collectivist Economic Planning<\/em><\/span>. London: George Routledge and Sons. <\/span><\/p>\n

Hayek F.A. 1960. <\/span>The Constitution of Liberty<\/em><\/span>. London: Routledge. <\/span><\/p>\n

Hayek F.A. 1984. <\/span>The Essence of Hayek edited by Ch.Nishiyama and K.R.Leube<\/em><\/span>. Stanford: Hoover. <\/span><\/p>\n

Hayek. F.A. 1935. <\/span>The Nature and History of the Problem<\/em><\/span>. W: Hayek, red. <\/span><\/p>\n

Hayek F.A. 1965. <\/span>The Non sequitur of the 'Dependence Effect’<\/em><\/span>. W: Phelps, red. <\/span><\/p>\n

Hodgson G.M. 1988. <\/span>Economics and Institutions<\/em><\/span>. Cambridge: Polity Press. <\/span><\/p>\n

Jackson P.M. 1982.<\/span>The Political Economy of Bureaucracy<\/em><\/span>. Deddington: Phillip Allan.<\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. 1973. <\/span>Competition and Entrepreneurship<\/em><\/span>. Chicago: University of Chicago Press.<\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. 1976<\/span> c. <\/span>Philosophical and Ethical Implications of Austrian Economics<\/em><\/span>. W: Dolan, [red.] <\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. 1979. <\/span>Perception, Opportunity and Profit<\/em><\/span>. Chicago: Chicago University Press.<\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. [red.] 1982. <\/span>Method, Process, and Austrian Economics: Essays in Honor of Ludwig von Mises<\/em><\/span>. Lexington, Mass.: D.C.Heath. <\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. 1978. The Perils of Regulation: <\/span>A Market Process Approach. Occasional Paper<\/em><\/span>. The Law and Economics Center. University of Miami.<\/span><\/p>\n

Kirzner I.M. 1982. <\/span>Uncertainty, Discovery, and Human Action: A Study of the Entrepreneurial Profile in the Misesian System<\/em><\/span>. W: Kirzner [red.] <\/span><\/p>\n

Lachmann, L.M. 1977. <\/span>Capital, Expectations and the Market Process<\/em><\/span>. Kansas City: Sheed Andrews and McMeel. <\/span><\/p>\n

Lachmann<\/span> L.M. 1976. <\/span>On the Central Concept of Austrian Economics: Market Process<\/em><\/span>. Langlois R.N., red. 1989. <\/span>Economics as a Process<\/em><\/span>. Cambridge: Cambridge University Press.<\/span><\/p>\n

Lavoie D. 1985. <\/span>Rivalry and Central Planning<\/em><\/span>. Cambridge: Cambridge University Press.<\/span><\/p>\n

Litlechild S.C. 1986 [II wyd.] <\/span>The Fallacy of the Mixed Economy: An \u2018Austrian\u2019 Critique of Recent Economic Thinking and Policy<\/em><\/span>. London: The Institute of Economic Affairs. <\/span><\/p>\n

Menger C. 1963. <\/span>Problems of Economics and Sociology<\/em><\/span>. Urbana: University of Illinois Press.<\/span><\/p>\n

Mises L.<\/span> von. 1949. <\/span>Human Action: A Treatise on Economics<\/em><\/span>. New Haven: Yale University Press. <\/span><\/p>\n

O\u2019Driscoll G.P. 1989. <\/span>Competition as a Process: A Law and Economic Perspective<\/em><\/span>. W: Langlois [red.] <\/span><\/p>\n

O\u2019Driscoll G.P., M.J. Rizzo. 1985. <\/span>The Economics of Time and Ignorance<\/em><\/span>. Oxford: Basil Blackwell. <\/span><\/p>\n

Pareto<\/span> V. 1971. <\/span>Manual of Political Economy<\/em><\/span>. New York: Augustus Kelley. <\/span><\/p>\n

Phelps<\/span>, red. 1965. <\/span>Private Wants and Public Needs<\/em><\/span>. New York: W.W. Norton. <\/span><\/p>\n

Rothbard M.N. 1976<\/span> a. <\/span>Praxeology: The Methodology of Austrian Economics<\/em><\/span>. W: Dolan [red.]<\/span><\/p>\n

Rothbard M.N. 1976<\/span> b. <\/span>Praxeology, Human Judgments, and Public Policy<\/em><\/span>. W: Dolan [red.]<\/span><\/p>\n

Shackle G. 1972. <\/span>Epistemics and Economics<\/em><\/span>. Cambridge: University Press.<\/span><\/p>\n

Whynes D. [red.] 1984. <\/span>What Is Political Economy?<\/em><\/span>. Oxford: Basil Blackwell.<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: <\/strong><\/span>Jacek Tittenbrun, <\/span>Mi\u0119dzy indywidualizmem a subiektywizmem \u2013 podstawy metodologiczne szko\u0142y austriackiej<\/em><\/span>.<\/span><\/p>\n

http:\/\/main3.amu.edu.pl\/~jacek\/MiedzyIndywidualizmemSub.html<\/a><\/span><\/span><\/p>\n

(Tytu\u0142 na pocz\u0105tku pochodzi od Redakcji Xportalu.).<\/span><\/p>\n

Jacek Tittenbrun<\/strong><\/span> (ur. 1952) \u2013 prof. dr hab., socjolog gospodarki. Polskiemu czytelnikowi znany zw\u0142aszcza jako autor obszernej pracy <\/span>Z deszczu pod rynn\u0119. Meandry polskiej prywatyzacji<\/em><\/span> (2007, 4 tomy), precyzyjnie dokumentuj\u0105cej z\u0142odziejski charakter tzw. prywatyzacji i rozwoju kapitalizmu w Republice Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u.<\/span><\/p>\n

span style=”color: #000000;”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od Redakcji: Prowincjonalni polscy libera\u0142owie, w tym zw\u0142aszcza libertarianie, przed kilkoma laty znale\u017ali sobie ideowego patrona w postaci tak zwanej przez nich \u201eaustriackiej szko\u0142y ekonomii\u201d, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6257,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[22,6],"tags":[98,255,344,513,573,725],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-1CN","jetpack-related-posts":[{"id":10850,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=10850","url_meta":{"origin":6249,"position":0},"title":"Oskar Lange: \u201eAustriackie\u201d sofizmaty w ekonomii","date":"23 pa\u017adziernika 2013","format":false,"excerpt":"Od Redakcji: Najskrajniejsza odmiana liberalizmu ekonomicznego szuka dla siebie \u201enaukowych\u201d uzasadnie\u0144 w tzw. austriackiej szkole ekonomii. Jej zwolennicy przekonuj\u0105, \u017ce \u201eszko\u0142a austriacka\u201d to czysta nauka: \u017ce wcale nie jest ska\u017cona liberaln\u0105 ideologi\u0105, \u017ce wcale nie g\u0142osi wizji cz\u0142owieka jako homo economicus (bo nie zak\u0142ada \u017cadnej koncepcji natury ludzkiej), \u017ce zajmuje\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/Oskar_lange1.jpg?fit=500%2C370&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":24627,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=24627","url_meta":{"origin":6249,"position":1},"title":"UE: Konflikt mi\u0119dzy Austri\u0105 a Grecj\u0105","date":"28 lutego 2016","format":false,"excerpt":"Ro\u015bnie napi\u0119cie mi\u0119dzy Grecj\u0105 i Austri\u0105 w zwi\u0105zku z problemem migracji. Ateny nie zgodzi\u0142y si\u0119 na wizyt\u0119 austriackiej minister spraw wewn\u0119trznych w przysz\u0142ym tygodniu. Wczoraj z Wiednia zosta\u0142 odwo\u0142any grecki ambasador. Jak podaj\u0105 greckie \u017ar\u00f3d\u0142a, rz\u0105d Aleksisa Tsiprasa o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce aby dosz\u0142o do wizyty austriackiej minister, musz\u0105 zosta\u0107 odwo\u0142ane wszystkie\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/4f22991e2fa94aaf8a6b891a681d7132-3e2dc7ba2d494a1da752041d4f8fb204-5.jpg?fit=960%2C640&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":4019,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=4019","url_meta":{"origin":6249,"position":2},"title":"Adam Danek: \u201eWolny rynek\u201d a ekonomia narodowa","date":"6 kwietnia 2012","format":false,"excerpt":"Wolno\u015b\u0107, przechodz\u0105ca granic\u0119 zakre\u015blon\u0105 przez bezpiecze\u0144stwo i pomy\u015blno\u015b\u0107 narodu, potrzebna jest tylko dla \u0142otr\u00f3w. Biada narodom, kt\u00f3re kochaj\u0105 wi\u0119cej wolno\u015b\u0107 ni\u017c ojczyzn\u0119. Henryk Sienkiewicz Zwolennicy \u201ewolnorynkowych\u201d doktryn ekonomicznych uzasadniaj\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 \u201ewolnego rynku\u201d nad wszystkimi innymi ustrojami ekonomicznymi za pomoc\u0105 argumentacji dwojakiego rodzaju. Pierwszy rodzaj argumentacji polega na twierdzeniu, \u017ce \u201ewolny\u2026","rel":"","context":"In "Ekonomia"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":26032,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26032","url_meta":{"origin":6249,"position":3},"title":"Austria: Wybory do powt\u00f3rki","date":"1 lipca 2016","format":false,"excerpt":"Austriacki trybuna\u0142 konstytucyjny wyda\u0142 orzeczenie o konieczno\u015bci powt\u00f3rzenia majowych wybor\u00f3w prezydenckich. Rozprawa by\u0142a skutkiem skargi, wniesionej przez dzia\u0142aczy prawicowej Austriackiej Partii Wolno\u015bci, wed\u0142ug kt\u00f3rych dosz\u0142o do nieprawid\u0142owo\u015bci podczas liczenia g\u0142os\u00f3w. Druga tura wybor\u00f3w prezydenckich odby\u0142a si\u0119 22 maja bie\u017c\u0105cego roku i wygra\u0142 j\u0105 lewicowo-liberalny kandydat Alexander Van der Bellen przewag\u0105\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/hofer.jpeg?fit=620%2C348&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":23335,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=23335","url_meta":{"origin":6249,"position":4},"title":"Austria: Europa musi by\u0107 twierdz\u0105","date":"29 pa\u017adziernika 2015","format":false,"excerpt":"Szefowa austriackiego MSW Johanna Mikl-Leitner z konserwatywnej Austriackiej Partii Ludowej (OeVP) w wywiadzie udzielonym niemieckiemu dziennikowi \"Frankfurter Allgemeine Zeitung\" zaapelowa\u0142a o jak najszybsze przekszta\u0142cenie Europy w twierdz\u0119. Jak stwierdzi\u0142a Mikl-Leitner - \"Obecna sytuacja w S\u0142owenii, Austrii czy Niemczech jest dowodem na to, \u017ce musimy przekszta\u0142ci\u0107 Europ\u0119 tak szybko jak tylko\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/europa.jpg?fit=627%2C394&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26530,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26530","url_meta":{"origin":6249,"position":5},"title":"Austria: Hofer za wyj\u015bciem z UE","date":"16 sierpnia 2016","format":false,"excerpt":"Norbert Hofer, kandydat Austriackiej Partii Wolno\u015bciowej ponownie startuj\u0105cy w wyborach prezydenckich (po uniewa\u017cnieniu poprzednich, kt\u00f3re przegra\u0142 wskutek \"cud\u00f3w nad urn\u0105\") w wywiadzie dla jednego z austriackich dziennik\u00f3w stwierdzi\u0142, \u017ce \"jest optymist\u0105 i wierzy w sukces\". Opowiedzia\u0142 si\u0119 za natychmiastowym zawieszeniem przez Uni\u0119 Europejsk\u0105 negocjacji akcesyjnych z Turcj\u0105, zakazaniem w Austrii\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/08\/Norbert_Hofer.jpg?fit=610%2C343&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6249"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6249"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6249\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9740,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6249\/revisions\/9740"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6249"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}