{"id":6342,"date":"2012-09-17T19:20:49","date_gmt":"2012-09-17T17:20:49","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=6342"},"modified":"2012-09-17T19:20:49","modified_gmt":"2012-09-17T17:20:49","slug":"ronald-lasecki-narodziny-narodu-brazylijskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=6342","title":{"rendered":"Ronald Lasecki: Narodziny narodu (brazylijskiego)"},"content":{"rendered":"

Narodziny narodu (brazylijskiego)<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\n

\n

Zachwycaj\u0105ca cywilizacja, kt\u00f3rej kr\u00f3lowe kre\u015bl\u0105 marzenia sw\u0105 szmink\u0105: hieroglifami opisuj\u0105 nieosi\u0105galny wiek z\u0142oty i czcz\u0105 go ozdobami, ods\u0142aniaj\u0105c jego tajemnice i zarazem w\u0142asn\u0105 nago\u015b\u0107.<\/em><\/p>\n

\n

(Claude L\u00e9vi-Strauss \u2013 <\/span><\/span><\/em>Smutek tropik\u00f3w<\/em><\/span><\/span><\/em>)<\/span><\/span><\/em><\/p>\n

\n

\n

Ameryka India\u0144ska<\/strong><\/p>\n

\nPotoczne przekonanie na temat rzeczywisto\u015bci kolonialnej Ameryki odbiega znacznie od stanu faktycznego. Winna jest temu w najwi\u0119kszym stopniu kartografia historyczna. Z map przedstawiaj\u0105cych podzia\u0142 polityczny Ameryki Po\u0142udniowej w XVIII wieku wysnu\u0107 by mo\u017cna wniosek, \u017ce kraje tego kontynentu by\u0142y w\u00f3wczas w pe\u0142ni skolonizowane. Rzeczywisto\u015b\u0107 historyczna wygl\u0105da\u0142a jednak zupe\u0142nie inaczej i faktyczne granice Ameryki Roma\u0144skiej nie obejmowa\u0142y mi\u0119dzy innymi dorzeczy Amazonki, Orinoko, a tak\u017ce teren\u00f3w Mato Grosso i cz\u0119\u015bci kontynentu po\u0142o\u017conej na po\u0142udnie od rzek Colorado i Bio-Bio. W krajach tych \u017cy\u0142y wolne plemiona india\u0144skie, samodzielno\u015b\u0107 polityczn\u0105 zachowuj\u0105ce niekiedy a\u017c do ko\u0144ca XIX wieku, a odr\u0119bno\u015b\u0107 sposob\u00f3w \u017cycia do po\u0142owy wieku XX. Obecno\u015b\u0107 Bia\u0142ych ogranicza\u0142a si\u0119 tam do dzia\u0142alno\u015bci misjonarzy i w\u0119drownych handlarzy, okresowych najazd\u00f3w \u0142owc\u00f3w niewolnik\u00f3w i pojawiaj\u0105cych si\u0119 tylko niekiedy reprezentant\u00f3w administracji kolonialnej, czy p\u00f3\u017aniej funkcjonariuszy pa\u0144stw powsta\u0142ych na gruzach imperi\u00f3w hiszpa\u0144skiego i portugalskiego. O rzeczywisto\u015bci tej opowiada nam w swoim filmie \u201eBrava Gente Brasileira\u201d (2001) brazylijska re\u017cyser L\u00facia Murat (ur. 1949 r.). <\/span><\/span><\/p>\n

<\/span><\/span>Historia ma miejsce w roku 1778, kiedy<\/span><\/span>w kierunku ziem po\u0142o\u017conych nad rzek\u0105 Paragwaj wyruszy\u0142a portugalska wyprawa maj\u0105ca delimitowa\u0107 granic\u0119 oddzielaj\u0105c\u0105 posiad\u0142o\u015bci portugalskie od hiszpa\u0144skich. Uczestnicy ekspedycji napadaj\u0105 wkr\u00f3tce i gwa\u0142c\u0105, a na koniec morduj\u0105 grup\u0119 k\u0105pi\u0105cych si\u0119 india\u0144skich kobiet, co staje si\u0119 przyczyn\u0105 wybuchu wojny. Film nie informuje o tym wprost, ale z kontekstu mo\u017cna wnioskowa\u0107 \u017ce ekspedycja by\u0142a polityczn\u0105 konsekwencj\u0105 z jednej strony traktatu madryckiego z 1750 roku na nowo rozgraniczaj\u0105cego ziemie do kt\u00f3rych ro\u015bci\u0142y sobie pretensje obydwie europejskie metropolie, z drugiej za\u015b przemian spo\u0142ecznych i gospodarczych zachodz\u0105cych w XVIII wieku w samej Brazylii, w rezultacie kt\u00f3rych wyodr\u0119bnione w jej obr\u0119bie zosta\u0142y nowe jednostki administracyjne: kapitanie Minas Gerais (1720 r.), <\/span><\/span>Goi\u00e1s (1744 r.) a przede wszystkim Mato Grosso (1748 r.). Pograniczne ziemie tej ostatniej zamieszkane by\u0142y w\u00f3wczas przez grup\u0119 plemion Guaikuru, spotkaniu z kt\u00f3rymi po\u015bwi\u0119cony jest film.<\/p>\n

Guaikuru s\u0105 grupa spokrewnionych ze sob\u0105 wojowniczych lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych ziemie nad rzek\u0105 Paragwaj. Z filmu dowiadujemy si\u0119, \u017ce walczyli oni przeciwko przedsi\u0119wzi\u0119tej w 1541 r. ekspedycji hiszpa\u0144skiego badacza i podr\u00f3\u017cnika (jednego z niewielu autentycznie przychylnych Indianom i pokojowo wobec nich nastawionego) <\/span><\/span>\u00c1lvara N\u00fa\u00f1eza Cabeza de Vaca (1488\/1490-1557\/1558). W p\u00f3\u017aniejszych latach przyswoili sobie umiej\u0119tno\u015b\u0107 jazdy konnej i bronili swojej niezale\u017cno\u015bci walcz\u0105c raz po stronie Hiszpan\u00f3w przeciw Portugalczykom, innym za\u015b razem odwrotnie. W filmie wspomina si\u0119 mi\u0119dzy innymi o napa\u015bci dokonanej przez nich na p\u0142yn\u0105c\u0105 Paragwajem wypraw\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105 przewo\u017c\u0105c\u0105 srebro. Indianie mieli zmasakrowa\u0107 uczestnik\u00f3w zabieraj\u0105c bro\u0144, srebro zatapiaj\u0105c za\u015b w nieznanym miejscu. Potwierdzonym historycznie faktem jest natomiast, \u017ce ziemie Guaikuru odwiedzi\u0142 hiszpa\u0144ski jezuita Jos\u00e9 S\u00e1nchez Labrador (1716-1798), kt\u00f3ry nast\u0119pnie opisa\u0142 je w swojej monografii Paragwaju. Dzi\u015b liczebno\u015b\u0107 plemion Guaikuru si\u0119ga 25 tysi\u0119cy, a najbardziej znanym spo\u015br\u00f3d tych lud\u00f3w s\u0105 Kadiweu, kt\u00f3rych siedziby plemienne w 1935 roku odwiedzi\u0142 tw\u00f3rca podej\u015bcia strukturalistycznego w antropologii Claude L\u00e9vi-Strauss (1908-2009), opisuj\u0105c p\u00f3\u017aniej swoje do\u015bwiadczenia z tej podr\u00f3\u017cy na kartach <\/span><\/span>Smutku tropik\u00f3w<\/span><\/span> (1955). Blisko p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca Kadiweu \u017cyje wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w za\u0142o\u017conym specjalnie dla nich w 1903 r. Tubylczym Kraju Kadiweu w brazylijskim stanie Rio Grande do Sul.<\/p>\n

<\/span><\/span><\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 nieepicka <\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

\u015aladem autora <\/span><\/span>Smutku tropik\u00f3w<\/span><\/span><\/em> L\u00facia Murat prowadzi nas na spotkanie tego odleg\u0142ego i jak si\u0119 ma okaza\u0107 tak od nas odmiennego ludu. Towarzyszymy przyby\u0142emu z Portugalii kartografowi Diogo de Castro e Albuquerque. To cz\u0142owiek wykszta\u0142cony (w pewnym momencie wspomina niewymienionego z nazwiska Rousseau), mo\u017cna by nawet powiedzie\u0107 \u017ce \u201einteligent\u201d odr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 od swoich do\u015b\u0107 prymitywnych i brutalnych towarzyszy, zarazem za\u015b cz\u0142owiek obcy w Mato Grosso, podobnie jak widz dopiero poznaj\u0105cy rzeczywisto\u015b\u0107 tego kraju, tote\u017c to w\u0142a\u015bnie jego perspektywa b\u0119dzie nam najbli\u017csza. Europejczycy m\u00f3wi\u0105 w filmie po portugalsku, nie jest to jednak dla widza barier\u0105, poniewa\u017c wypowiadanym w tym j\u0119zyku kwestiom towarzysz\u0105 napisy po angielsku. Nie s\u0105 natomiast t\u0142umaczone kwestie wypowiadane przez Indian w j\u0119zyku kadiweu. Nie wynika to bynajmniej z niedopatrzenia realizator\u00f3w. Mamy do czynienia z celowym zabiegiem re\u017cyserki chc\u0105cej powi\u0119kszy\u0107 wra\u017cenie obco\u015bci i hermetyczno\u015bci \u015bwiata india\u0144skiego wobec europejskiego. Mow\u0119 kadiweu odbieramy wi\u0119c nie tyle w charakterze przekazu, ile na spos\u00f3b melodyjny, staraj\u0105c si\u0119 wczu\u0107 w jej brzmienie, barw\u0119, nat\u0119\u017cenie. Dla jej scharakteryzowania zdajmy si\u0119 na L\u00e9vi-Straussa: \u201e<\/em><\/span><\/span>fonetyka Guaicuru jest przyjemna dla ucha: szybka mowa, d\u0142ugie s\u0142owa, z\u0142o\u017cone z wyra\u017anych samog\u0142osek przeplatanych sp\u00f3\u0142g\u0142oskami z\u0119bowymi i gard\u0142owymi, robi\u0105 wra\u017cenie szmeru strumyka skacz\u0105cego po kamieniach.<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em> Element w pewien spos\u00f3b kontradyktoryjny stanowi zako\u0144czenie filmu, w kt\u00f3rym widzimy Indiank\u0119 \u015bpiewaj\u0105c\u0105 pie\u015b\u0144 na tre\u015bci kt\u00f3rej jak nam si\u0119 sugeruje zosta\u0142a oparta fabu\u0142a. Z jednej strony zatem ogl\u0105damy wydarzenia oczami przyby\u0142ego dopiero do Nowego \u015awiata mieszka\u0144ca Europy i dzielimy z nim wra\u017cenie obco\u015bci napotkanego kraju i jego europejskich i india\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w, z drugiej natomiast na koniec sugeruje mam si\u0119 \u017ce Murat us\u0142ysza\u0142a histori\u0119 z ust india\u0144skiej kobiety, kt\u00f3ra z kolei odziedziczy\u0142a t\u0105 wiedz\u0119 po swoich przodkach. Jest to wyra\u017ane niedopatrzenie re\u017cyserki \u2013 opowie\u015b\u0107 india\u0144ska, na dodatek przekazywana ustnie od pokole\u0144, zatem zapewne nabieraj\u0105ca cech legendarnych, musia\u0142aby by\u0107 snuta z zupe\u0142nie odmiennej perspektywy i akcentowa\u0107 zupe\u0142nie odmienne elementy ni\u017c przedstawia si\u0119 to nam w filmie! Na szcz\u0119\u015bcie, zgrzyt pojawia si\u0119 dopiero w ostatnich kilkudziesi\u0119ciu sekundach produkcji, jako epilog \u201ezewn\u0119trzny\u201d wobec w\u0142a\u015bciwej fabu\u0142y, zatem nie ma \u017cadnego w zasadzie wp\u0142ywu na jej odbi\u00f3r.<\/p>\n

Wra\u017cenie autentyczno\u015bci wzmocnione zosta\u0142o przez umiej\u0119tny dob\u00f3r aktor\u00f3w. W role Indian wcielili si\u0119 \u017cyj\u0105cy do dzi\u015b Kadiweu, potomkowie uczestnik\u00f3w wydarze\u0144 sprzed ponad dwustu lat. M\u00f3wi\u0105 w swoim ojczystym j\u0119zyku odgrywaj\u0105c histori\u0119 swojego ludu. Nie mamy tu do czynienia z aktorami zawodowymi. Wyj\u0105tkiem jest wcielaj\u0105ca si\u0119 w posta\u0107 ocala\u0142ej z masakry \u00c1note nagrodzona za t\u0105 rol\u0119 Luciana Rigueira (ur. 1977 r.). Maj\u0105ca do\u015b\u0107 szlachetne rysy twarzy i b\u0119d\u0105ca og\u00f3lnie pi\u0119kn\u0105 kobiet\u0105 Rigueira \u015bwietnie sprawdza si\u0119 w roli dumnej india\u0144skiej arystokratki. R\u00f3wnie\u017c aktorzy graj\u0105cy role Portugalczyk\u00f3w wypadaj\u0105 doskonale. Uda\u0142o im si\u0119 stworzy\u0107 wiele charakterystycznych postaci, jak usi\u0142uj\u0105cy zachowa\u0107 pokojowe stosunki z Indianami komendant fortu Coimbra, brutalny i prymitywny kapitan Pedro, chciwy \u017cydowski przechrzta (jeden z tzw. \u201enowych chrze\u015bcijan\u201d osadzanych przez koron\u0119 portugalsk\u0105 w koloniach po wygnaniu \u017cyd\u00f3w z Portugalii w 1498 r.) Ant\u00f4nio, czy mieszkaj\u0105cy po\u015br\u00f3d Indian portugalski misjonarz.<\/p>\n

Co wa\u017cne, Murat udaje si\u0119 unikn\u0105\u0107 pu\u0142apki widowiskowo\u015bci. Liczba protagonist\u00f3w zar\u00f3wno po stronie europejskiej jak i india\u0144skiej jest relatywnie niewielka. Dzia\u0142ania bojowe toczy mi\u0119dzy sob\u0105 kilkudziesi\u0119ciu \u017co\u0142nierzy i kilkunastu india\u0144skich wojownik\u00f3w. Mo\u017cna by pomy\u015ble\u0107, \u017ce to efekt niskiego bud\u017cetu, ale r\u00f3wnie prawdopodobne jest \u017ce re\u017cyserce chodzi\u0142o o wiarygodno\u015b\u0107 historyczn\u0105. Nie nale\u017cy zapomina\u0107, \u017ce kolonizacja Ameryki Po\u0142udniowej odbywa\u0142a si\u0119 wyj\u0105tkowo szczup\u0142ymi si\u0142ami a cho\u0107by w wyprawie przeciw pa\u0144stwu Aztek\u00f3w uczestniczy\u0142o ledwie nieco ponad p\u00f3\u0142torej setki Europejczyk\u00f3w. Pod koniec XVIII wieku cala ludno\u015b\u0107 portugalskiej Brazylii si\u0119ga\u0142a 2,3 mln. Innymi s\u0142owy, \u201eanty-epicki\u201d jak okre\u015bli\u0142a to sama Murat obraz wojny wydaje si\u0119 odpowiada\u0107 historycznej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

Nie mo\u017cna za to odm\u00f3wi\u0107 filmowi emocjonalnej sugestywno\u015bci poszczeg\u00f3lnych scen. Obok wspomnianych wcze\u015bniej subtelno\u015bci zwi\u0105zanych z niet\u0142umaczon\u0105 mow\u0105 Indian, tak\u017ce elementy takie jak wyraz twarzy, odwr\u00f3cenie g\u0142owy, rzucane spojrzenia m\u00f3wi\u0105 w tym filmie bardzo wiele. Znaczenie ma tu zapewne fakt, \u017ce re\u017cyserem jest kobieta. Mo\u017cemy si\u0119 natomiast jedynie domy\u015bla\u0107, czy w\u0142asne do\u015bwiadczenia re\u017cyserki kt\u00f3ra by\u0142a torturowana w okresie proameryka\u0144skiej dyktatury wojskowej (1964-1985) pomog\u0142y jej odmalowa\u0107 ca\u0142y dramatyzm i napi\u0119cie towarzysz\u0105ce scenie napa\u015bci i zgwa\u0142cenia Indianek przez Europejczyk\u00f3w.
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\n

Komedia ludzka na ameryka\u0144skim pograniczu<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n


\nAtutem produkcji s\u0105 naturalne plenery charakterystyczne dla centralnej Brazylii od Parany do basenu Amazonki. To p\u0142aska lub lekko pofa\u0142dowana wy\u017cyna pokryta ro\u015blinno\u015bci\u0105 p\u00f3\u0142pustynn\u0105 lub g\u0119stw\u0105 niskich drzew i krzew\u00f3w. Koloni\u015bci portugalscy nazwali j\u0105 <\/span><\/span>sert\u00e3o <\/span><\/span>to jest buszem, dla odr\u00f3\u017cnienia od ziem zamieszkanych i uprawnych. To w\u0142a\u015bnie do tego niego\u015bcinnego kraju u progu ery kolonialnej zepchni\u0119te zosta\u0142y z po\u0142udniowej Brazylii grupy powi\u0105zanych ze sob\u0105 j\u0119zykowo i etnicznie lud\u00f3w klasyfikowanych przez etnologi\u0119 pod nazw\u0105 Ges. Osiedlenie w interiorze pozwoli\u0142o im p\u00f3\u017aniej prze\u017cy\u0107 o kilka wiek\u00f3w swoich pogromc\u00f3w pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 j\u0119zykami tupi, kt\u00f3rzy szybko z kolei ulegli kolonizatorom portugalskim. W lasach stan\u00f3w Parana i Santa Catarina kilka grup Ges utrzyma\u0142o swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku. Scenografi\u0105 \u201eBrava Gente Brasileira\u201d jest w\u0142a\u015bnie <\/span><\/span>mato grosso<\/span><\/span><\/em>, czyli \u201ewielka g\u0119stwina\u201d od okre\u015blenia kt\u00f3rej wzi\u0105\u0142 nazw\u0119 jeden z dzisiejszych stan\u00f3w Brazylii. Poruszamy si\u0119 tak\u017ce wzd\u0142u\u017c biegu Paragwaju obserwuj\u0105c wielkie rozlewiska tej rzeki, porastaj\u0105c\u0105 jej wybrze\u017ca zwrotnikow\u0105 ro\u015blinno\u015b\u0107 i zamieszkuj\u0105ce t\u0105 egzotyczn\u0105 krain\u0119 zwierz\u0119ta. Jest to kraj wyj\u0105tkowo dla Bia\u0142ych nieprzyjazny i stawiaj\u0105cy im liczne bariery ekologiczne. Podr\u00f3\u017cnikom zagra\u017caj\u0105 krokodyle, jadowite w\u0119\u017ce, gor\u0105cy klimat i du\u017ca wilgotno\u015b\u0107 charakterystyczne dla zabagnionych okolic w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata, a dokuczaj\u0105 im te\u017c bezlitosne moskity. Indianie znosz\u0105 takie warunki bardzo dobrze, Kreole i Metysi urodzeni w Brazylii te\u017c sobie radz\u0105. Najwi\u0119ksze k\u0142opoty ma przyby\u0142y wprost z Europy dom Diogo. To jednak mieszka\u0144cy europejskich metropolii wykre\u015blaj\u0105 na mapach i w swojej wyobra\u017ani nieistniej\u0105ce w rzeczywisto\u015bci granice po\u015br\u00f3d nieznanych i znajduj\u0105cych si\u0119 poza wszelk\u0105 kontrol\u0105 kraj\u00f3w. \u201e<\/em><\/span><\/span>Dom Diogo, ta ziemia nie nale\u017cy do tych kt\u00f3rzy podpisuj\u0105 traktaty i dokumenty, ale do tych kt\u00f3rzy nie boj\u0105 si\u0119 zamieszkuj\u0105cych j\u0105 stworze\u0144, czy b\u0119dzie to B\u00f3g czy diabe\u0142<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em> m\u00f3wi urodzony w koloniach kapitan Pedro do g\u0142\u00f3wnego bohatera gdy ten zachwala mu skutki przysz\u0142ej delimitacji granicy. By\u0107 mo\u017ce nadinterpretujemy tu intencje re\u017cyserki, ale wydaje nam si\u0119 \u017ce Murat chcia\u0142a nada\u0107 swojemu dzie\u0142u przes\u0142anie patriotyczne. Wskazywa\u0142aby na to tytu\u0142, b\u0119d\u0105cy pierwszymi s\u0142owami hymnu brazylijskiego. Granice i charakter Brazylii mieliby zatem okre\u015bla\u0107 ludzie urodzeni w tym kraju, dla kt\u00f3rych jest on ojczyzn\u0105. Brazylii nie stworzyli urz\u0119dnicy i intelektuali\u015bci z Europy, zbyt s\u0142abi fizycznie i psychicznie by \u017cy\u0107 w kraju, kt\u00f3rego granice i obszar tak nonszalancko ustalali w gabinetach Madrytu, Lizbony czy Rzymu. Kraj ten jest \u2013 zdaje si\u0119 nam m\u00f3wi\u0107 autorka filmu \u2013 dzie\u0142em tytu\u0142owych \u201edzielnych ludzi brazylijskich\u201d: Bia\u0142ych, Metys\u00f3w i Indian. To oni decyduj\u0105 o faktycznym zasi\u0119gu kolonii zasiedlaj\u0105c nowe ziemie, rozwijaj\u0105c rolnictwo, wznosz\u0105c miasta, k\u0142ad\u0105c linie kolejowe i wytyczaj\u0105c drogi. Teza to oczywi\u015bcie nie nowa, bo podniesiona ju\u017c przez brazylijskiego socjologa Gilberto Freyre (1900-1987) w jego pracy <\/span><\/span>Casa-Grande & Senzala<\/span><\/span> (1933), z t\u0105 tylko r\u00f3\u017cnic\u0105 \u017ce Freyre jako trzy filary narodu brazylijskiego wskazywa\u0142 Bia\u0142ych, Indian i Murzyn\u00f3w, podczas gdy Murat interesuj\u0105 jedynie relacje pomi\u0119dzy dwoma pierwszymi grupami. <\/span><\/span><\/p>\n

\n

\n

\n

\u201eBrava Gente Brasileira\u201d nie jest filmem o wymowie ostentacyjnie indygenicznej. Re\u017cyserka unika uproszczonych ocen moralnych przyznaj\u0105c mniejsze lub wi\u0119ksze racje ka\u017cdej niemal z przedstawionych postaci i nie ujmuj\u0105c \u017cadnej z nich tak\u017ce mroczniejszych odcieni osobowo\u015bci. W filmie da si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 struktur\u0119 potr\u00f3jnego symetrycznego przeciwie\u0144stwa: pomi\u0119dzy m\u0119\u017cczyzn\u0105 i kobiet\u0105 (kt\u00f3re ilustruj\u0105 osoby Diogo i \u00c1note), pomi\u0119dzy Bia\u0142ymi i Indianami, oraz pomi\u0119dzy cudzoziemcami i autochtonami, przy czym w tym ostatnim przypadku mamy do czynienia z dodatkow\u0105 osi\u0105 symetrii oddzielaj\u0105c\u0105 \u201eludzi kulturalnych\u201dod \u201eplebsu\u201d wyst\u0119puj\u0105cych po obydwu stronach. Z doboru informacji przedstawionych przez re\u017cyserk\u0119 na temat kultury Kadiweu mo\u017cna wnioskowa\u0107 \u017ce zapozna\u0142a si\u0119 ona wcze\u015bniej z prac\u0105 L\u00e9vi-Straussa i jego analiz\u0105 sztuki tego ludu, kt\u00f3rej zreferowaniem zajmiemy si\u0119 za chwil\u0119. By\u0107 mo\u017ce praca ta zainspirowa\u0142a j\u0105 do zarysowania zasady potr\u00f3jnego symetrycznego przeciwie\u0144stwa, je\u015bli jednak nawet tak by\u0142o, to zauwa\u017cmy \u017ce odwrotnie ni\u017c u francuskiego antropologa, wnioski brazylijskiej re\u017cyser s\u0105 pesymistyczne. Na ka\u017cdej z trzech przedstawionych p\u0142aszczyzn symetrycznie przeciwstawne sobie elementy okazuj\u0105 si\u0119 wobec siebie niekompatybilne i przez to niepo\u0142\u0105czalne. Jest w filmie zatem i pewna polemika z Freyrem i jego tez\u0105 o wytopieniu z trzech etnos\u00f3w jednego narodu brazylijskiego. Murat zadedykowa\u0142a sw\u00f3j film tym spo\u015br\u00f3d Kadiweu, kt\u00f3rzy prze\u017cyli dotrwawszy do naszych dni. Jak wspomnieli\u015bmy na pocz\u0105tku, jej film nie jest jednak gloryfikacj\u0105 Indian ani jednoznacznym pot\u0119pieniem kolonizator\u00f3w.<\/p>\n

Najbardziej brutalnym spo\u015br\u00f3d tych ostatnich jest kapitan Pedro. To cz\u0142owiek prymitywny i okrutny. Metys urodzony w Ameryce, kt\u00f3rego prababka by\u0142a Indiank\u0105, ale kt\u00f3ry pragnie zaprze\u0107 si\u0119 swoich korzeni. Marzy o sp\u0142odzeniu syna z bia\u0142\u0105 kobiet\u0105 z Portugalii, aby ten w \u015bwietle praw Ko\u015bcio\u0142a i Korony by\u0142 czystej krwi Bia\u0142ym. Do Indian odnosi si\u0119 z nienawi\u015bci\u0105 i pogard\u0105, nad s\u0142u\u017c\u0105cymi w swoim oddziale autochtonami zn\u0119ca si\u0119 brutalnie i ich poni\u017ca. To morderca i gwa\u0142ciciel, ale r\u00f3wnie\u017c odwa\u017cny \u017co\u0142nierz i twardy m\u0119\u017cczyzna. Gdy po jednej z kolejnych zbrodni Diogo \u017c\u0105da od komendanta fortu uwi\u0119zienia Pedro pod gro\u017ab\u0105 napisania krytycznego raportu do gubernatora, ten odpowiada mu \u017ce \u017cycie na pograniczu rz\u0105dzi si\u0119 swoimi specyficznymi prawami, a na wypadek zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 wojny woli on mie\u0107 Pedro u swego boku, ni\u017c gdyby mia\u0142 go nie mie\u0107. Kapitan Pedro to typowy cz\u0142owiek pogranicza, Metys \u017cyj\u0105cy na geograficznym marginesie \u00f3wczesnej cywilizacji, kt\u00f3ry sta\u0107 si\u0119 mia\u0142 kamieniem w\u0119gielnym przysz\u0142ego narodu brazylijskiego. Nie jest przy tym bynajmniej przedstawiony w filmie jako cz\u0142owiek pozbawiony zupe\u0142nie wszelkich moralnych skrupu\u0142\u00f3w, bo dostrzegamy u niego sentyment wobec przyrody (nakazuje wypu\u015bci\u0107 schwytanego w\u0119\u017ca), a ponadto kapitan najwyra\u017aniej szczerze pokocha\u0142 bia\u0142ego ch\u0142opca wyrwanego z niewoli india\u0144skiej, kt\u00f3rego zamierza\u0142 przysposobi\u0107 do przyj\u0119cia chrztu i kultury bia\u0142ego cz\u0142owieka.<\/p>\n

By budulcem narodu brazylijskiego nie czyni\u0107 jedynie pogranicznych rzezimieszk\u00f3w, swoistym uzupe\u0142nieniem dla kapitana Pedro Murat czyni niewymienionego z nazwiska komendanta Fortu Coimbra. Podobnie jak dom Diogo jest to cz\u0142owiek wykszta\u0142cony, kulturalny i inteligentny. Nie tylko spe\u0142nia swoj\u0105 funkcj\u0119 wojskow\u0105, ale gromadzi te\u017c rozleg\u0142\u0105 wiedz\u0119 na temat Kadiweu i stara si\u0119 w\u015br\u00f3d nich prowadzi\u0107 prac\u0119 cywilizacyjn\u0105, przede wszystkim za\u015b utrzyma\u0107 pok\u00f3j. Jak si\u0119 okazuje, nie jest to zadanie \u0142atwe, a by\u0107 mo\u017ce jest w og\u00f3le niemo\u017cliwe do spe\u0142nienia. Ukszta\u0142towani w specyficznych warunkach brutalni ludzie pogranicza i dumni, \u017cyj\u0105cy z rabunku india\u0144scy wojownicy nie potrafi\u0105 zgodnie \u017cy\u0107 obok siebie. Komendant jest wobec nich gwarantem porz\u0105dku, \u0142adu, sprawiedliwo\u015bci. Podobnie jak kapitan Pedro jest bardzo siln\u0105 osobowo\u015bci\u0105, zarazem jednak jest bardziej kulturalny od tamtego mog\u0105c powstrzymywa\u0107 jego ekscesy. Nie jest jednak moralizuj\u0105cym humanitaryst\u0105 jak dom Diogo, lecz realist\u0105 zdaj\u0105cym sobie spraw\u0119 ze specyficznych wymog\u00f3w \u017cycia na pograniczu. \u201e<\/em><\/span><\/span>\u017bycie poza granicami zawsze mnie fascynowa\u0142o<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em> m\u00f3wi komendant w rozmowie z Diogo. To cz\u0142owiek ukszta\u0142towany przez kultur\u0119 \u0142aci\u0144skiej Europy, kt\u00f3ry dobrowolnie porzuci\u0142 ognisko tej kultury i wybra\u0142 na swoje miejsce zamieszkania ziemie, gdzie dotychczas nie dotar\u0142a. Kapitan jest ambasadorem tej kultury w odleg\u0142ym Mato Grosso, a cho\u0107 jego misja ostatecznie ko\u0144czy si\u0119 niepowodzeniem, to dzieci urodzone z jego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Indiank\u0105 z plemienia Kadiweu zapewne b\u0119d\u0105 solidnym budulcem dla narodu Brazylii.<\/p>\n

Prawem podw\u00f3jnej symetrii, przeciwie\u0144stwem urodzonego najprawdopodobniej w koloniach inteligenta w osobie komendanta Fortu Coimbra jest przyby\u0142y z Portugalii inteligent Diogo, przeciwie\u0144stwem za\u015b urodzonego w Brazylii kapitana Pedro \u2013 prymitywny \u017byd Ant\u00f4nio.<\/p>\n

Dom Diogo jest cz\u0142owiekiem s\u0142abym i mi\u0119kkim. To swoiste zaprzeczenie maj\u0105cego by\u0107 charakterystycznym dla nowo\u017cytnej epoki kolonialnej Riesmanowskiego \u201ecz\u0142owieka wewn\u0105trzsterownego\u201d. Diogo jest sympatyczny. Graj\u0105cy t\u0105 posta\u0107 aktor Diogo Infante (ur. 1967 r.) ucharakteryzowany zosta\u0142 na budz\u0105cego zaufanie i sprawiaj\u0105cego wst\u0119pnie pozytywne wra\u017cenie. Jako przyby\u0142y z Europy kartograf spisuje dziennik podr\u00f3\u017cy, szkicuje napotkane zwierz\u0119ta i ludzi, z zainteresowaniem studiuje znalezione w Forcie Coimbra sprawozdania wcze\u015bniejszych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w. Kultura india\u0144ska bardzo go interesuje, by\u0107 mo\u017ce nawet jest zwolennikiem koncepcji \u201eszlachetnego dzikusa\u201d i filozofii Jana Jakuba Rousseau (1712-1778). Zarazem jednak Diogo jest tch\u00f3rzem i \u0142atwo daje si\u0119 zdominowa\u0107 otoczeniu. Wychowany w kulturze europejskiej, nie broni jej pryncypi\u00f3w gdy staje wobec sytuacji tego wymagaj\u0105cych. Najprawdopodobniej jest katolikiem i szlachcicem, ale nie stosuje si\u0119 do norm kodeksu rycerskiego ka\u017c\u0105cego broni\u0107 s\u0142abszych i wyst\u0119powa\u0107 przeciwko niesprawiedliwo\u015bci. Gdy kapitan Pedro zn\u0119ca si\u0119 nad Indianinem, Diogo odwraca g\u0142ow\u0119 w inn\u0105 stron\u0119. Wie, \u017ce Indianinowi dzieje si\u0119 krzywda, ale nie interweniuje. Kiedy towarzysz\u0105ca mu eskorta napada na k\u0105pi\u0105ce si\u0119 kobiety, Diogo nie tylko nie ma odwagi zaprotestowa\u0107, ale pod presj\u0105 towarzyszy sam staje si\u0119 gwa\u0142cicielem. Ju\u017c po wszystkim Pedro poda mu zgubiony w szamotaninie breloczek z portretem pozosta\u0142ej w Portugalii narzeczonej. W ojczy\u017anie Diogo jest szlachcicem i nale\u017cy do tego stanu, kt\u00f3ry politycznie i kulturalnie przewodzi wsp\u00f3lnocie narodowej. W koloniach jego etos rycerski nie wytrzyma\u0142 pr\u00f3by jakiej go poddano. Kto\u015b taki nie mo\u017ce by\u0107 o\u015brodkiem tw\u00f3rczym, biegunem si\u0142y, tw\u00f3rc\u0105, \u017ar\u00f3d\u0142em kultury. Diogo nie jest w stanie nic da\u0107 nowemu krajowi kt\u00f3ry go nie potrzebuje i do kt\u00f3rego on nie pasuje. Dlatego zdecyduje si\u0119 ostatecznie na powr\u00f3t do Portugalii.<\/p>\n

Posta\u0107 Ant\u00f4nio pozbawiona jest w zasadzie ja\u015bniejszych odcieni. To najprawdopodobniej by\u0142y asystent jednego z najbogatszych \u201enowych chrze\u015bcijan\u201d w koloniach portugalskich, kt\u00f3ry znale\u017a\u0107 mia\u0142 legendarne pok\u0142ady srebra, zgin\u0105\u0142 jednak spalony na stosie z wyroku Inkwizycji zabieraj\u0105c tajemnic\u0119 do grobu. Pozosta\u0142a po nim tylko zaszyfrowana mapa, w kt\u00f3rej posiadaniu jest Ant\u00f4nio. Mapa wskazuje jako miejsce ukrycia srebra okolice po kt\u00f3rych podr\u00f3\u017cuj\u0105 bohaterowie. Ant\u00f4nio jest do tego stopnia ow\u0142adni\u0119ty nami\u0119tno\u015bci\u0105 odnalezienia skarbu, \u017ce przys\u0142ania ona w zasadzie wszystkie pozosta\u0142e cechy jego osobowo\u015bci. To cz\u0142owiek jednowymiarowy, got\u00f3w z\u0142o\u017cy\u0107 na o\u0142tarzu swojej chciwo\u015bci wszelk\u0105 lojalno\u015b\u0107 i wszelkie warto\u015bci. Jego filmowym odbiciem jest kapitan Pedro. Ant\u00f4nio b\u0119d\u0105c podobnie prymitywnym jak tamten i z podobn\u0105 pogard\u0105 odnosz\u0105cym si\u0119 do Indian, pozbawiony jest jednak zalet tego drugiego. Mo\u017cna by powiedzie\u0107 \u017ce jest elementem w Brazylii zupe\u0142nie obcym, przez swoj\u0105 dawn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 i przynale\u017cno\u015b\u0107 etniczn\u0105 niezwi\u0105zanym z krajem.
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\n

Szlachetne dzikusy?<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n


\nJak wspomnieli\u015bmy wy\u017cej, L\u00facia Murat nie gloryfikuje w swym filmie Kadiweu. Indianie kultywuj\u0105 wiele nagannych moralnie z punktu widzenia Europejczyk\u00f3w zwyczaj\u00f3w. Ich kobiety powszechnie powoduj\u0105 sztuczne poronienia i praktykuj\u0105 dzieciob\u00f3jstwo. Uznan\u0105 instytucj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 s\u0105 tzw. <\/span><\/span>cudinhos<\/span><\/span><\/em>, czyli zniewie\u015bciali homoseksualni transwestyci. W\u0105tpliwo\u015bci budz\u0105 niejednokrotnie zachowania seksualne kobiet i ich bezwstydno\u015b\u0107 (chodz\u0105 z ods\u0142oni\u0119tymi piersiami), u podstaw kt\u00f3rej stoi odmienna od przyj\u0119tej w kulturze \u0142aci\u0144skiej etyka seksualna. Lud Kadiweu jest wreszcie jednym z jak\u017ce licznych w ro\u017cnych regionach \u015bwiata wojowniczych lud\u00f3w koczowniczych, \u017cyj\u0105cych z rabunku i niewolniczego ucisku innych poddanych sobie plemion, za\u015b braki demograficzne uzupe\u0142niaj\u0105cym przez porywanie dzieci (w tym r\u00f3wnie\u017c bia\u0142ych). Cywilizacja Kadiweu nie jest zbyt zaawansowana: jeszcze w 1935 roku L\u00e9vi-Strauss odwiedziwszy ich stolic\u0119 Nalike zauwa\u017cy\u0142 \u017ce mieszka\u0144cy utrzymuj\u0105 si\u0119 z \u201e<\/em><\/span><\/span>polowania, zbierania dzikich owoc\u00f3w, hodowli niewielu wo\u0142\u00f3w i drobiu oraz uprawy p\u00f3lek manioku<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em>. Pomimo tego, sympatia widza kieruje si\u0119 raczej ku Indianom, ni\u017c Europejczykom. Nie jest tak tylko dlatego, \u017ce z natury mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do \u201ekibicowania s\u0142abszemu\u201d.G\u0142\u0119bsz\u0105 przyczyn\u0105 jest ocena post\u0119powania cz\u0142onk\u00f3w obydwu grup w kontek\u015bcie ich kultur. Jak zauwa\u017cy\u0142 niemiecki socjolog Max Weber (1864-1920), zjawiska spo\u0142eczne nale\u017cy bada\u0107 tak, jak sytuuj\u0105 si\u0119 one wewn\u0105trz wsp\u00f3\u0142miernych sobie struktur. W tym przypadku oznacza to, \u017ce wy\u017cej ocenia\u0107 b\u0119dziemy Kadiweu nawet gdy post\u0119puj\u0105 nagannie w \u015bwietle norm kultury europejskiej ale w zgodzie z normami kultury w\u0142asnej, ni\u017cej za\u015b Europejczyk\u00f3w swoim post\u0119powaniem zaprzeczaj\u0105cych normom swojej w\u0142asnej kultury. Kadiweu nawet post\u0119puj\u0105c b\u0142\u0119dnie, jak na przyk\u0142ad w odniesieniu do sp\u0119dzania p\u0142od\u00f3w, post\u0119puj\u0105 tak w moralnej nie\u015bwiadomo\u015bci, zatem w domy\u015ble bez z\u0142ej wiary, podczas gdy Europejczycy ca\u0142kiem rozmy\u015blnie lekcewa\u017c\u0105 w filmie normy etyki chrze\u015bcija\u0144skiej i swojego etosu stanowego oraz kultury w kt\u00f3rej zostali wychowani. Przyk\u0142adowo, dom Diogo \u017cyje w niesakramentalnym zwi\u0105zku z Indiank\u0105 t\u0142umacz\u0105c to ob\u0142udnie karc\u0105cemu go biskupowi szczeg\u00f3lnym po\u0142o\u017ceniem i warunkami kraju. W innym przypadku ten sam biskup umywa r\u0119ce od oceny moralnej zbrodni pope\u0142nianych przez kolonizator\u00f3w na Indianach. Tymczasem okrucie\u0144stwo tych ostatnich okazuje si\u0119 by\u0107 przynajmniej cz\u0119\u015bciowo zapo\u017cyczone od Portugalczyk\u00f3w: gdy Diogo oburza si\u0119 na odcinanie przez Kadiweu d\u0142oni zabitym przez siebie ofiarom, komendant fortu t\u0142umaczy mu \u017ce Indianie przej\u0119li ten zwyczaj od Europejczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy ku przestrodze obcinali d\u0142onie \u017cywym schwytanym przez siebie autochtonom india\u0144skim. Dobrym probierzem dla ukazania r\u00f3\u017cnicy w \u015bwietle kt\u00f3rej przedstawiono obydwie spo\u0142eczno\u015bci s\u0105 przeciwstawione sobie dwa najbardziej moralnie obci\u0105\u017caj\u0105ce wyst\u0119pki jakich dopuszczaj\u0105 si\u0119 odpowiednio Indianie i Europejczycy: s\u0105 to aborcja i zgwa\u0142cenie. Tej pierwszej poddaj\u0105 si\u0119 india\u0144skie kobiety, co ma jednak uzasadnienie w ich systemie kulturowym i historii. W koczowniczym spo\u0142ecze\u0144stwie wojownik\u00f3w poruszaj\u0105cych si\u0119 na koniach, uciekaj\u0105ca wraz z m\u0119\u017cem kobieta mog\u0142a unie\u015b\u0107 ze sob\u0105 tylko jedno dziecko. Dlatego zaszed\u0142szy po raz kolejny w ci\u0105\u017c\u0119 powodowa\u0142a poronienie lub pozbawia\u0142a \u017cycia dopiero co narodzonego noworodka. Inne jeszcze uzasadnienia mia\u0142y charakter kulturowy, ale tymi zajmiemy si\u0119 ni\u017cej. Widzimy zatem, \u017ce przerywanie ci\u0105\u017cy i dzieciob\u00f3jstwo by\u0142y w\u015br\u00f3d Guaikuru spo\u0142ecznie przyj\u0119t\u0105 instytucj\u0105. Mo\u017cemy j\u0105 pot\u0119pia\u0107 z perspektywy etyki chrze\u015bcija\u0144skiej i personalistycznej, lecz samym sprawczyniom da si\u0119 zarzuci\u0107 co najwy\u017cej nieznajomo\u015b\u0107 zasad moralnych ka\u017c\u0105cych chroni\u0107 \u017cycie niewinnych, nie za\u015b \u0142amanie znanych sobie regu\u0142. Inaczej rzecz przedstawia si\u0119 ze zgwa\u0142ceniem. W kulturze europejskiej za warto\u015b\u0107 wy\u017csz\u0105 od \u017cycia uznaje si\u0119 honor. Dla obrony honoru lub pomszczenia zniewagi swojej lub os\u00f3b poddanych swojej opiece europejscy m\u0119\u017cczy\u017ani przelewali krew cudz\u0105 i w\u0142asn\u0105. R\u00f3wnocze\u015bnie honorowo\u015b\u0107 kobiety uto\u017csamiana by\u0142a w Europie z dziewictwem. Zasadnym wi\u0119c by\u0142o, gdy m\u0119\u017cczyzna w obronie honoru kobiety, tak wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c by obroni\u0107 j\u0105 przed zgwa\u0142ceniem, zabija\u0142 napastnika nastaj\u0105cego na jej cze\u015b\u0107. Zasadnym by\u0142o r\u00f3wnie\u017c wymierzenie kary \u015bmierci na sprawcy zgwa\u0142cenia. W filmie tymczasem widzimy szlachcic\u00f3w i oficer\u00f3w portugalskich, tak wi\u0119c m\u0119\u017cczyzn kt\u00f3rych nie tylko p\u0142e\u0107 ale i etos stanowy zobowi\u0105zywa\u0142 do szczeg\u00f3lnej dba\u0142o\u015bci o zasady honorowe, kt\u00f3rzy b\u0105d\u017a to milcz\u0105co, b\u0105d\u017a czynnie godz\u0105 si\u0119 na udzia\u0142 w zgwa\u0142ceniu. Przekraczaj\u0105 w ten spos\u00f3b normy swojej kultury, co dramatycznie daje nam do zrozumienia Murat w scenie gdy kapitan Pedro podaje Diogo kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie sta\u0142 si\u0119 gwa\u0142cicielem zgubiony przypadkowo przez niego medalik z portretem jego europejskiej narzeczonej.<\/p>\n

Warto w tym miejscu po\u015bwi\u0119ci\u0107 kilka akapit\u00f3w charakterystyce kultury Kadiweu, aby zgodnie z przypomnian\u0105 wy\u017cej my\u015bl\u0105 Webera zrozumie\u0107 rozmaite ich przedstawione w filmie, a poza kontekstem ca\u0142okszta\u0142tu tej kultury niezrozumia\u0142e, instytucje i zwyczaje.<\/p>\n

Kadiweu byli spo\u0142ecze\u0144stwem rycerskim. Mieli swoich kr\u00f3l\u00f3w, kr\u00f3lowe i arystokracj\u0119. Na szczycie drabiny spo\u0142ecznej sta\u0142a szlachta rodowa, nieco poni\u017cej kt\u00f3rej sytuowali si\u0119 indywidualnie nobilitowani ze wzgl\u0119du na urodzenie r\u00f3wnocze\u015bnie z narodzinami dziecka wysokiego rodu. W obr\u0119bie rod\u00f3w szlacheckich wyr\u00f3\u017cniano linie starsze i m\u0142odsze. Cech\u0105 warstwy szlacheckiej by\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 i autorytet wysoko urodzonych kobiet, typowa postaw\u0105 za\u015b ostentacja wobec cudzoziemc\u00f3w i \u017c\u0105danie ho\u0142d\u00f3w od gminu. Pycha tych pan\u00f3w zabawiaj\u0105cych si\u0119 turniejami rycerskimi i pokazuj\u0105cych publicznie tylko w asy\u015bcie \u015bwity niewolnik\u00f3w i s\u0142ug zadziwi\u0142a nawet przybysz\u00f3w z Europy, kt\u00f3rzy m\u0119\u017cczyzn tytu\u0142owali w zwi\u0105zku z tym <\/span><\/span>don<\/em>, <\/span><\/span>a kobiety <\/span><\/span>d<\/span><\/span><\/em>o\u00f1a<\/em>. <\/span><\/span>To w\u0142a\u015bnie kadiwejsk\u0105 arystokratk\u0105 jest filmowa \u00c1note tak wspaniale zagrana przez Rigueir\u0119. Jej dumny, pe\u0142en pogardy wyraz twarzy przywodzi na my\u015bl te wszystkie historycznie istniej\u0105ce damy Kadiweu, kt\u00f3re odmawia\u0142y spotkania z ma\u0142\u017conk\u0105 wicekr\u00f3la odpowiadaj\u0105c \u017ce mog\u0142yby przyj\u0105\u0107 tylko zaproszenie ze strony samej kr\u00f3lowej Portugalii. Podobnie bia\u0142e kobiety nie musia\u0142y obawia\u0107 si\u0119 porwania ze strony rycerzy Kadiweu, gdy\u017c \u017caden z nich nie m\u00f3g\u0142by splami\u0107 si\u0119 zwi\u0105zkiem z kobiet\u0105 z ust\u0119puj\u0105cej im w ich mniemaniu rasy. Kadiweu brzydzili si\u0119 ow\u0142osionymi Europejczykami uwa\u017caj\u0105c ich za ma\u0142py. Dla nich samych symbolicznym wyrazem zwyci\u0119stwa kultury nad natur\u0105 i cz\u0142owiecze\u0144stwa nad elementem zwierz\u0119cym by\u0142o depilowanie w\u0142os\u00f3w i malowanie twarzy we wzory b\u0119d\u0105ce odpowiednikiem znanych w Europie herb\u00f3w. \u00c1note nazywa w filmie Diogo ma\u0142p\u0105, t\u0142umacz\u0105c mu \u017ce to przez zarost i \u017ce ona sama maluje twarz, bo jest cz\u0142owiekiem. W okresie kolonialnym arystokracja tatuowa\u0142a lub malowa\u0142a wzory tylko na czo\u0142ach, podczas gdy gmin ozdabia\u0142 ca\u0142\u0105 twarz. Trzeba by\u0142o by\u0107 pomalowanym, by by\u0107 cz\u0142owiekiem. Ten kto pozostawa\u0142 w stanie natury, nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od zwierz\u0119cia. Malowid\u0142a wi\u0119c z jednej strony wyra\u017caj\u0105 przej\u015bcie od natury do kultury, z drugiej za\u015b r\u00f3\u017cni\u0105c si\u0119 kompozycj\u0105 i stylem wyznaczaj\u0105 pozycj\u0119 jednostki w hierarchicznym systemie kastowym i rodowym, okre\u015blaj\u0105c przys\u0142uguj\u0105ce jej prawa i ci\u0105\u017c\u0105ce na niej powinno\u015bci. Kluczowym dla arystokrat\u00f3w zagadnieniem by\u0142a sprawa presti\u017cu, tote\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety z rod\u00f3w szlacheckich przywi\u0105zywali ogromn\u0105 wag\u0119 do przer\u00f3\u017cnych konwenans\u00f3w i przestrzegania kastowej endogamii, by nie uchybi\u0107 sobie przekraczaj\u0105c regu\u0142y kt\u00f3rej\u015b z nich. <\/span><\/span><\/p>\n

\n

\n

\n

Poni\u017cej warstwy szlacheckiej sytuowa\u0142o si\u0119 rycerstwo. Mia\u0142o ono charakter ezoteryczny, gdy\u017c najznamienitsi spo\u015br\u00f3d tego stanu wtajemniczani byli do sekretnych bractw pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 w\u0142asnym, stworzonym tylko na ich potrzeby sztucznym j\u0119zykiem. Charakter inicjacyjny mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c wychowanie dzieci. Po urodzeniu odbierano je rodzicom i oddawano pod opiek\u0119 innej rodzinie. Dzieci by\u0142y rytualnie malowane na czarno, po osi\u0105gni\u0119ciu za\u015b czternastego roku \u017cycia przechodzi\u0142y obrz\u0119d inicjowania w doros\u0142o\u015b\u0107 kt\u00f3remu towarzyszy\u0142o rytualne mycie i zgolenie jednej z noszonych przez nie koron w\u0142os\u00f3w. Dzieci z rod\u00f3w arystokratycznych przechodzi\u0142y wieloetapow\u0105 inicjacj\u0119 towarzysz\u0105c\u0105 kolejnym stadiom ich dorastania. Heroldowie wywo\u0142ywali w\u00f3wczas imi\u0119 danej rodziny i organizowano obs\u0142ugiwan\u0105 przez niewolnik\u00f3w uczt\u0119 na kt\u00f3r\u0105 zapraszano inne rody, kt\u00f3rych przedstawiciele zasiadali w kolejno\u015bci odpowiadaj\u0105cej gradacji ich szlacheckiego presti\u017cu. Podczas uczt towarzysz\u0105cych narodzinom dziecka z rodziny arystokratycznej wybierano te\u017c cz\u0119sto inne dziecko urodzone tego samego dnia, kt\u00f3re bywa\u0142o w\u00f3wczas uszlachcane by zosta\u0107 bratem-rycerzem arystokraty.<\/p>\n

Spo\u0142ecze\u0144stwo Kadiweu odczuwa\u0142o silny wstr\u0119t do rozmna\u017cania si\u0119. Endogamia kastowa i mnogo\u015b\u0107 odcieni hierarchicznych prowadzi\u0142y do zamykania si\u0119 kast w sobie ze szkod\u0105 dla ca\u0142o\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Obawa przed pope\u0142nieniem mezaliansu oraz wym\u00f3g mobilno\u015bci stanowi\u0142y czynniki silnie ograniczaj\u0105ce przyrost naturalny. Dziedziczny i endogeniczny charakter kast oraz skomplikowana struktura wynikaj\u0105ca ze starsze\u0144stwa rodowego stanowi\u0142y barier\u0119 dla przyrostu naturalnego. Kadiweu cz\u0119\u015bciowo zr\u00f3wnowa\u017cyli j\u0105 symetrycznym podzia\u0142em wszystkich trzech kast na po\u0142owy. O ile ma\u0142\u017ce\u0144stwa mi\u0119dzykastowe by\u0142y uznawane za mezalians, o tyle ma\u0142\u017ce\u0144stwa pomi\u0119dzy urodzonymi w odpowiadaj\u0105cych sobie strukturalnych po\u0142\u00f3wkach kast by\u0142y obowi\u0105zkowe. W poprzek asymetrycznego podzia\u0142u na trzy hierarchiczne kasty istnia\u0142 zatem symetryczny podzia\u0142 nad dwie po\u0142\u00f3wki kast. Asymetria kast r\u00f3wnowa\u017cona by\u0142a symetri\u0105 po\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Innym sposobem wype\u0142nienia brak\u00f3w demograficznych by\u0142o porywanie dzieci. By\u0142 to jeden z g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w wypraw wojennych Kadiweu. Na pocz\u0105tku XIX wieku jedynie 10% cz\u0142onk\u00f3w plemion Guaikuru nale\u017ca\u0142o do nich z urodzenia. Prometejsko zbuntowane przeciw naturze ludy trwa\u0142y bardziej dzi\u0119ki adopcjom, ni\u017c dzi\u0119ki narodzinom. By odsun\u0105\u0107 niebezpiecze\u0144stwo mezaliansu, Kadiweu doszli do odwrotno\u015bci rasizmu polegaj\u0105cej na regularnym adoptowaniu wrog\u00f3w lub obcych. W\u015br\u00f3d porywanych dzieci znajdowa\u0142y si\u0119 te z plemion Guana w Paragwaju i Bororo z Mato Grosso na po\u0142udniowy zach\u00f3d od siedzib Kadiweu. Obydwa z nich przyswoi\u0142y sobie b\u0119d\u0105ca kopi\u0105 kadiwejskiej trzykastow\u0105 hierarchiczn\u0105 struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105. W spo\u0142ecze\u0144stwie Kadiweu ich cz\u0142onkowie zajmowali pozycj\u0119 plebsu, uprawiaj\u0105c ziemi\u0119 i sk\u0142adaj\u0105c rycerzom Kadiweu danin\u0119 w p\u0142odach rolnych w zamian za opiek\u0119 i ochron\u0119. Niewolnikami byli mi\u0119dzy innymi porwani spo\u015br\u00f3d ludu Chamacoco. W okresie kolonialnym zdarza\u0142y si\u0119 tak\u017ce porwania przez Kadiweu dzieci Bia\u0142ych. By\u0142y one nast\u0119pnie wychowywane w plemieniu jako niewolnicy dobrze urodzonych arystokrat\u00f3w. Przypadek taki widzimy w filmie Murat: Indianie Kadiweu wychowuj\u0105 bia\u0142ego ch\u0142opca o imieniu Januya. Jest on niewolnikiem \u00c1note i zostaje wraz z ni\u0105 porwany przez Portugalczyk\u00f3w podczas napa\u015bci na k\u0105pi\u0105ce si\u0119 Indianki. Januya nie pami\u0119ta ju\u017c portugalskiego m\u00f3wi\u0105c tylko w kadiweu, uwa\u017ca si\u0119 za Indianina i jest bardzo przywi\u0105zany do swojej pani.<\/p>\n

Swoj\u0105 pych\u0119 rodow\u0105 i plemienn\u0105 Kadiweu uzasadniali mitologicznie. B\u00f3g-stworzyciel na pocz\u0105tku czas\u00f3w mia\u0142 wydoby\u0107 z ziemi plemi\u0119 Guana i przeznaczy\u0107 mu upraw\u0119 roli. Kolejnym ludom przyznawano role rolnik\u00f3w lub my\u015bliwych. Kiedy na koniec wydobyto z ziemi lud Kadiweu, pozosta\u0142a mu jeszcze tylko jedna dost\u0119pna funkcja: panowanie nad innymi. Duma ta rodzi\u0142a niekiedy skutki paradoksalne. W rycerskim spo\u0142ecze\u0144stwie kobiety towarzyszy\u0142y w wyprawach wojennych m\u0119\u017cczyznom jako koniuszy lub paziowie i zostawa\u0142y ich kochankami. Z kolei dobrze urodzone arystokratki dobiera\u0142y sobie niekiedy kochank\u00f3w. Ich m\u0119\u017cowie nie protestowali by si\u0119 w ten spos\u00f3b nie poni\u017cy\u0107. Moralno\u015b\u0107 seksualna tych dumnych arystokrat\u00f3w by\u0142a wi\u0119c w perspektywie europejskiej zgo\u0142a plebejska.
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\n

Obraz Kosmosu na ciele<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n


\nOdpowiednik podzia\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa Kadiweu wedle zasady podw\u00f3jnego przeciwie\u0144stwa, tak wi\u0119c podzia\u0142u na asymetryczn\u0105 tr\u00f3jdzieln\u0105 organizacj\u0119 kastow\u0105 i symetryczn\u0105 dwudzieln\u0105 organizacj\u0119 kastowych po\u0142\u00f3wek, a tak\u017ce wyst\u0119powania przeciwie\u0144stwa mechanizm\u00f3w spo\u0142ecznych opartych o hierarchi\u0119 i wzajemno\u015b\u0107, znajdujemy w sztuce tego ludu. Zdaniem powo\u0142ywanego ju\u017c tu L\u00e9vi-Straussa ludy Kadiweu \u201e<\/em><\/span><\/span>stworzy\u0142y sztuk\u0119 graficzn\u0105, kt\u00f3rej styl nie da si\u0119 por\u00f3wna\u0107 prawie z niczym, co pozosta\u0142o po Ameryce przedkolumbijskiej<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em>. W rozmaitych jej aspektach wyst\u0119puje dualizm m\u0119\u017cczy\u017ani-kobiety, rze\u017aba-malarstwo, realizm-abstrakcja, k\u0105ty-krzywizny, geometria-arabeski, szyjka-wybrzuszenie, symetria-asymetria, linia-p\u0142aszczyzna, bordiura-motyw, figura-pole, rysunek-t\u0142o. Tematy pierwotne s\u0105 w niej rozk\u0142adane na elementy i rekomponowane w ten spos\u00f3b, \u017ce w tematach wt\u00f3rnych odzyskuje si\u0119 jedno\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia zestawiaj\u0105c ze sob\u0105 uszeregowane odpowiednio fragmenty zapo\u017cyczone z temat\u00f3w pierwotnych. Taki wz\u00f3r przecina si\u0119 w\u00f3wczas dodatkowo i przeciwstawia sobie jego elementy podobnie jak w europejskich herbach. Kilka przyk\u0142ad\u00f3w tej sztuki widzimy na filmie Murat.<\/p>\n

Na pocz\u0105tek jednak wyja\u015bnijmy kolejne ze wskazanych wy\u017cej przeciwie\u0144stw: tak wi\u0119c w\u015br\u00f3d Kadiweu sztuk\u0105 zajmuj\u0105 si\u0119 m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety. Z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani rze\u017ab\u0105 i malarstwem przedstawieniowym, kobiety za\u015b tylko malarstwem abstrakcyjnym, przede wszystkim na ceramice, sk\u00f3rach zwierz\u0119cych i ciele swych towarzyszek. Sztuka ceramiczna w\u015br\u00f3d Guaikuru zupe\u0142nie do dzi\u015b zanikn\u0119\u0142a, tak wi\u0119c na kr\u0119conym w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105cych potomk\u00f3w tego ludu filmie jej nie zobaczymy. Malarstwo na ciele praktykowane jest z kolei tak\u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie i w Nalike oraz pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci kraju Kadiweu do dzi\u015b \u017cyj\u0105 mistrzynie potrafi\u0105ce wyzyska\u0107 dzia\u0142anie szminki jak nikt inny w\u015br\u00f3d ludzi. Spe\u0142niaj\u0105ce niegdy\u015b wa\u017cn\u0105 rol\u0119 spo\u0142eczn\u0105, malarstwo na ciele przetrwa\u0142o do dzi\u015b ze wzgl\u0119du na swoje walory erotyczne. Cia\u0142a wyst\u0119puj\u0105cych w dni \u015bwi\u0105teczne na p\u00f3\u0142 nago kadiwejskich dziewcz\u0105t pokrywa mozaika kunsztownie nakre\u015blonych czarnych i niebieskich linii, co sprawia wra\u017cenie jakby kry\u0142y si\u0119 za delikatn\u0105 koronk\u0105. Odmiennego typu wzory pokrywaj\u0105 twarz i pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci cia\u0142a. Spogl\u0105daj\u0105c na twarz filmowej \u00c1note dostrze\u017cemy charakterystyczne wzory krzywoliniowe najch\u0119tniej stosowane do zdobienia twarzy. Zgodnie z zasad\u0105 podw\u00f3jnej symetrii i asymetrii jednocze\u015bnie stosowanych, s\u0105 one przeci\u0119te ozdobnymi pasami uko\u015bnie na krzy\u017c. Inne mo\u017cliwe kombinacje dopuszczaj\u0105 przeci\u0119cie kompozycji pojedynczym uko\u015bnym pasem poprowadzonym w jedn\u0105 lub w drug\u0105 stron\u0119, rzadziej pojedynczym pionowym lub poziomym, a w innych uk\u0142adach przeci\u0119cie krzy\u017cem prostym lub prostym i uko\u015bnym r\u00f3wnocze\u015bnie. Gdy skierujemy nasz wzrok na kszta\u0142tny biust kobiety, dostrze\u017cemy na piersiach zdobienia poprowadzone ju\u017c nie lini\u0105 krzyw\u0105 i swobodn\u0105, lecz o charakterze geometrycznym i kanciastym. To charakterystyczny dla sztuki Kadiweu podzia\u0142, stosowany niegdy\u015b r\u00f3wnie\u017c w zdobieniu ceramiki; linie pokrywa\u0142y szyjk\u0119 naczynia, wz\u00f3r geometryczny za\u015b jego wybrzuszenie lub odwrotnie. Stosowano te\u017c i stosuje si\u0119 do dzi\u015b dodatkowe podzia\u0142y pozwalaj\u0105ce na ka\u017cdej cz\u0119\u015bci cia\u0142a (a dawniej te\u017c ceramiki) zawrze\u0107 dekoracj\u0119 kombinuj\u0105c\u0105 obydwa style; przyk\u0142adowo jeden mo\u017ce by\u0107 zawarty w bordiurze lub szlaczku, drugi za\u015b w motywie g\u0142\u00f3wnym. Zdobienia na ciele \u00c1note spe\u0142niaj\u0105 te\u017c zasad\u0119 symetrii motywu g\u0142\u00f3wnego i t\u0142a. Przez wype\u0142nienie kolorem niekt\u00f3rych przestrzeni w geometrycznej kompozycji na jej piersiach zmienia si\u0119 ona z kompozycji czysto linearnej w kompozycj\u0119 cz\u0119\u015bciowo p\u0142aszczyznow\u0105. Ka\u017cdy taki element, w rezultacie zachowania wewn\u0119trznej symetrii, czyta\u0107 mo\u017cna r\u00f3wnocze\u015bnie jako pozytyw lub negatyw.<\/p>\n

Przypominaj\u0105ce regu\u0142y europejskiej heraldyki zasady zdobnictwa w\u015br\u00f3d Kadiweu w kt\u00f3rych odbijaj\u0105 si\u0119 okre\u015blaj\u0105ce struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 wyst\u0119puj\u0105ce obok siebie zasady symetrii i asymetrii, upodabniaj\u0105 cz\u0142onk\u00f3w tego plemienia do figur karcianych. Sztuka Kadiweu, podobnie jak ich praktyka sp\u0119dzania p\u0142od\u00f3w i dzieciob\u00f3jstwa ma charakter prometejski. Wyra\u017ca bunt przeciw naturze i najwy\u017csz\u0105 pogard\u0119, jak\u0105 ci dumni arystokraci \u017cywili wobec gliny z kt\u00f3rej ulepiony zosta\u0142 cz\u0142owiek. Wspomniany wcze\u015bniej misjonarz, Jos\u00e9 S\u00e1nchez Labrador dostrzeg\u0142 w niej tre\u015bci prometejskie i kosmiczne, gdy badani przez niego Indianie pokrywali cia\u0142a motywami graficznymi w kszta\u0142cie gwiazd, odwzorowuj\u0105c na sobie struktur\u0119 wszech\u015bwiata.
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\n

Dwie drogi asymilacji<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n


\nNa koniec jeszcze uwaga polemiczna. W filmie pojawia si\u0119 posta\u0107 katolickiego misjonarza \u017cyj\u0105cego po\u015br\u00f3d Kadiweu, pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 p\u0142ynnie ich j\u0119zykiem i najwyra\u017aniej w znacznym stopniu z nimi si\u0119 uto\u017csamiaj\u0105cego. Jego postawa jest do\u015b\u0107 miarodajna dla stanowiska Ko\u015bcio\u0142a katolickiego wobec kwestii india\u0144skiej w og\u00f3le. Ju\u017c w 1537 r. papie\u017c Pawe\u0142 III (1534-1549) wyda\u0142 chroni\u0105c\u0105 Indian i zakazuj\u0105c\u0105 ich wyzysku bull\u0119 <\/span><\/span>Veritas ipsa<\/span><\/span><\/em>. Obro\u0144cami rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w Ameryki byli te\u017c jezuici, z najbardziej znanym z nich o. Ant\u00f3nio Vieira SJ (1608-1697) na czele. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zanotowa\u0142 w okresie kolonialnym wiele politycznych sukces\u00f3w w inspirowaniu decyzji zakazuj\u0105cych niewolenia Indian lub dokonywania rabunku ich w\u0142asno\u015bci. Wielokrotnie nara\u017ca\u0142 si\u0119 w konsekwencji swoich dzia\u0142a\u0144 na konflikty z plantatorami cukru i \u0142owcami niewolnik\u00f3w z S\u00e3o Paulo, zwanymi w Brazylii <\/span><\/span>bandeirantes<\/span><\/span><\/em>. Na przyk\u0142ad gdy w 1609 r. kr\u00f3l Portugalii wyda\u0142 bardzo surowe zarz\u0105dzenie zabraniaj\u0105ce niewolenia Indian i nakazuj\u0105ce p\u0142aci\u0107 im za wykonywan\u0105 prac\u0119, izba miejska \u00f3wczesnej stolicy Brazylii, Salvadoru zagrozi\u0142a wyrzuceniem z miasta stoj\u0105cych za t\u0105 decyzj\u0105 jezuit\u00f3w. Gdy z kolei ci uzyskali w 1639 r. bull\u0119 papie\u017ca Urbana VIII (1623-1644) potwierdzaj\u0105c\u0105 wcze\u015bniej wspomnian\u0105 encyklik\u0119 Paw\u0142a III, zostali przemoc\u0105 usuni\u0119ci z kapitanii S\u00e3o Paulo w 1640 r. i wr\u00f3cili do niej dopiero trzyna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, na mocy rozkazu kr\u00f3lewskiego wdro\u017conego w \u017cycie po dziesi\u0119ciu latach (!) od jego wydania. Misjonarz przedstawiony w \u201eBrava Gente Brasileira\u201d zdaje si\u0119 by\u0107 ilustracj\u0105 tych szlachetnych tradycji Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego uniwersalna misja ewangelizacyjna przekracza granice kultury \u0142aci\u0144skiej a obrona zasad sprawiedliwo\u015bci ka\u017ce niekiedy zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 przeciwko wychowanym w tej kulturze europejskim kolonizatorom, je\u015bli w danych okoliczno\u015bciach dopuszczaj\u0105 si\u0119 krzywd na rodowitych mieszka\u0144cach zasiedlanych kraj\u00f3w. Napi\u0119cie pomi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a kolonistami wida\u0107 zreszt\u0105 i w filmie Murat, bo w jednej ze scen Ant\u00f4nio m\u00f3wi z dezaprobat\u0105 przy ognisku do dom Diogo, o tym \u017ce \u201e<\/em><\/span><\/span>ksi\u0119\u017ca m\u00f3wi\u0105 o nich<\/span><\/span><\/em> (Indianach), <\/span><\/span>\u017ce s\u0105 dzie\u0107mi Boga<\/span><\/span><\/em>\u201d<\/em>, podczas gdy on sam przekonania takiego nie podziela.<\/p>\n

Odmienn\u0105 metod\u0119 asymilacji stosuje wobec schwytanego Januya kapitan Pedro. Ten pr\u00f3buje si\u0142\u0105 i przekupstwem przekona\u0107 go do kultury i cywilizacji europejskiej. Pr\u00f3by te ostatecznie sko\u0144cz\u0105 si\u0119 tragicznym niepowodzeniem. A jednak postulaty forsownej westernizacji i obdarcia Indian z ich kulturowego dziedzictwa by\u0142y i do dzi\u015b gdzieniegdzie pozostaj\u0105 \u017cywe. Murat najwyra\u017aniej chce nam powiedzie\u0107, \u017ce post\u0119powanie takie mo\u017ce prowadzi\u0107 co najwy\u017cej do zbrodni i do dramat\u00f3w. Warto t\u0105 jej uwag\u0119 zapami\u0119ta\u0107, szczeg\u00f3lnie w Polsce gdzie w ostatnich latach pewn\u0105 popularno\u015b\u0107 zyska\u0142y sobie pisma inspirowane pogl\u0105dami san-paulita\u0144skiego publicysty katolickiego, prof. Plinio Corr\u00eaa de Oliveira (1908-1995). Ten do\u015b\u0107 po\u015bledniego gatunku autor nie wiedzie\u0107 czemu darzony dzi\u015b bywa uznaniem w niekt\u00f3rych \u015brodowiskach tradycjonalistycznych, konserwatywnych i katolickich b\u0119d\u0105c nawet nazywanym jednym z \u201eOjc\u00f3w Kontrrewolucji\u201d, co ju\u017c zestawiaj\u0105c kaliber intelektualny jego pism z pracami XIX-wiecznych klasyk\u00f3w tego nurtu uzna\u0107 nale\u017cy za zupe\u0142n\u0105 aberracj\u0119. Nas interesuje jednak w tym miejscu, \u017ce Corr\u00eaa de Oliveira ma na swoim koncie mi\u0119dzy innymi opublikowan\u0105 w 1977 r. broszur\u0119 <\/span><\/span>Tribalismo Ind\u00edgena, Ideal Comuno-Mission\u00e1rio para o Brasil no S\u00e9culo XXI<\/span><\/span><\/em> rozpowszechnian\u0105 do dzi\u015b w angloj\u0119zycznym t\u0142umaczeniu na stronach internetowych za\u0142o\u017conego przez niego stowarzyszenia. W pracy tej stawia zupe\u0142nie kuriozaln\u0105 z punktu widzenia etnologii tez\u0119, i\u017cby spo\u0142eczno\u015bci india\u0144skie mia\u0142y mie\u0107 charakter egalitarny i anarchistyczny, oraz \u017ce swoj\u0105 struktur\u0105 trybaln\u0105 prefigurowa\u0107 mia\u0142yby idea\u0142 \u201eprzeobra\u017conej\u201d rewolucji komunistycznej. Nie b\u0119dziemy d\u0142u\u017cej zatrzymywa\u0107 si\u0119 w tym miejscu nad krytyk\u0105 przedmiotow\u0105 tej w gruncie rzeczy merytorycznie bezwarto\u015bciowej i najzupe\u0142niej bzdurnej pracy, bo te\u017c nie ona ani nie jej autor s\u0105 tematem naszego tekstu. Zaznaczymy jedynie, \u017ce Corr\u00eaa de Oliveira zawar\u0142 w niej ostr\u0105 krytyk\u0119 dzia\u0142alno\u015bci misjonarskiej wsp\u00f3\u0142czesnego sobie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Brazylii, zarzucaj\u0105c jej mi\u0119dzy innymi zbytnie uwra\u017cliwienie na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 kulturow\u0105 i niedostateczne zaanga\u017cowania na rzecz westernizacji Indian i narzucenia im sposob\u00f3w \u017cycia typowych dla zurbanizowanych spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu. Autora tego pamfletu przypomnieli\u015bmy sobie kojarz\u0105c go z postaciami \u017cyj\u0105cego po\u015br\u00f3d Kadiweu misjonarza oraz z osob\u0105 kapitana Pedro z \u201eBrava Gente Brasileira\u201d. Autorowi <\/span><\/span>Tribalismo Indigena<\/em>… <\/span><\/span>zapewne zdecydowanie bli\u017cej by by\u0142o do drugiego z filmowych bohater\u00f3w, a krytyk\u0119 jego post\u0119powania poprowadzon\u0105 z pozycji to\u017csamo\u015bciowych nazwa\u0142by \u201erewolucj\u0105 neotrybalistyczn\u0105\u201d. Jego wsp\u00f3\u0142cze\u015bni uczniowie zgromadzeni pod sztandarem organizacji wyra\u017caj\u0105cej najbardziej bodaj sekciarsk\u0105 i obskuranck\u0105 zarazem posta\u0107 \u201eneokonserwatywnego\u201d zachodniego szowinizmu kulturowego nie ustaj\u0105 w publikacji tekst\u00f3w, gdzie szczuje si\u0119 mi\u0119dzy innymi przeciwko Indianom i wszelkiego rodzaju innym \u201edzikusom\u201d (czyli po prostu ludziom kultur innych ni\u017c liberalno-zachodnia), doszukuj\u0105c si\u0119 \u201epoga\u0144stwa\u201d we wszelkich postulatach uszanowania ich tradycyjnej to\u017csamo\u015bci. Odrobina wiedzy historycznej wystarczy rzecz jasna dla stwierdzenia oczywisto\u015bci, \u017ce pogl\u0105dy takie pozostaj\u0105 ra\u017c\u0105co sprzeczne z doktryn\u0105 i kilkusetletni\u0105 praktyk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego mi\u0119dzy innymi w Brazylii, gdzie nie da\u0142 si\u0119 on nigdy zredukowa\u0107 do roli narz\u0119dzia w r\u0119kach plantator\u00f3w czy zamo\u017cnego mieszcza\u0144stwa, kt\u00f3rych partykularn\u0105 ideologi\u0119 wyra\u017caj\u0105 pisma wywodz\u0105cego si\u0119 w\u0142a\u015bnie z tej warstwy spo\u0142ecznej Corr\u00eaa de Oliveira.<\/span><\/span><\/p>\n

\n

\n

\n

Narodziny narodu?<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n


\n\u201eBrava Gente Bresileira\u201d poleci\u0107 warto jednak oczywi\u015bcie nie tylko ze wzgl\u0119du na jego polemiczny wyd\u017awi\u0119k wobec baja\u0144 grupki sekciarskich bigot\u00f3w. Znaczenie tego filmu jest powa\u017cniejsze. Pokazuje on nam spotkanie dw\u00f3ch narod\u00f3w \u2013 Portugalczyk\u00f3w i Kadiweu \u2013 b\u0119d\u0105cych dla siebie nawzajem barbarzy\u0144cami. \u017badna z grup nie zosta\u0142a przedstawiona tylko w jasnych b\u0105d\u017a tylko w ciemnych barwach. Obydwie ukazano w ich historycznie rzeczywistym stanie. Z ich obop\u00f3lnymi niedostatkami stoj\u0105cymi na przeszkodzie wzajemnemu porozumieniu. L\u00facia Murat przedstawia nam obydwie te grupy jako tytu\u0142owych \u201edzielnych ludzi brazylijskich\u201d, jako etniczne tworzywo dla nowego narodu brazylijskiego. \u015aladem Gilberta Freyre stawia te\u017c pytanie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 skomponowania owych r\u00f3\u017cnych etnos\u00f3w w sp\u00f3jn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 narodow\u0105. Odpowiedzi kt\u00f3rej udziela nie mo\u017cna uzna\u0107 za optymistyczn\u0105, ale przecie\u017c nie jest te\u017c jednoznacznie negatywna. Z napis\u00f3w ko\u0144cz\u0105cych film dowiadujemy si\u0119 \u017ce w 1793 roku, tak wi\u0119c w kilka lat po opisywanych wydarzeniach, Kadiweu podpisali pok\u00f3j z w\u0142adzami kolonialnymi. P\u00f3\u017aniej wzi\u0119li po stronie Brazylii czynny udzia\u0142 w wojnie paragwajskiej lat 1864-1870, czym szczyc\u0105 si\u0119 do dzi\u015b ich zamieszkali w rezerwacie potomkowie. Liczba Kadiweu od pewnego czasu systematycznie ro\u015bnie.<\/p>\n

W jednej z ostatnich scen filmu india\u0144ska kobieta przegl\u0105da wydany wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie album zawieraj\u0105cy zapisy z dziennika podr\u00f3\u017cy i szkice wykonane przez Diogo. Mo\u017ce wi\u0119c jednak si\u0119 uda\u0142o?<\/p>\n

<\/span><\/span><\/p>\n

\n

Ronald Lasecki
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\n

\u201eBrava Gente Brasileira\u201d
\nkraj: Brazylia
\nrok produkcji: 2001
\nre\u017cyseria: L\u00facia Murat
\nscenariusz: L\u00facia Murat
\nwyst\u0119puj\u0105: Diogo Infante, Floriano Peixoto, Luciana Rigueira
\nj\u0119zyk: portugalski (angielskie napisy)<\/span><\/span><\/p>\n


\n<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Narodziny narodu (brazylijskiego) Zachwycaj\u0105ca cywilizacja, kt\u00f3rej kr\u00f3lowe kre\u015bl\u0105 marzenia sw\u0105 szmink\u0105: hieroglifami opisuj\u0105 nieosi\u0105galny wiek z\u0142oty i czcz\u0105 go ozdobami, ods\u0142aniaj\u0105c jego tajemnice i zarazem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6343,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[28,6,26],"tags":[151,291],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-1Ei","jetpack-related-posts":[{"id":14311,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=14311","url_meta":{"origin":6342,"position":0},"title":"Rosja: Podpisy pod Uni\u0105 Eurazjatyck\u0105","date":"29 maja 2014","format":false,"excerpt":"Prezydenci Rosji, Bia\u0142orusi i Kazachstanu podpisali porozumienie w sprawie powstania Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej. Zdaniem Nursu\u0142tana Nazarbajewa s\u0105 to \"narodziny nowej rzeczywisto\u015bci geopolitycznej\". W\u0142adimir Putin okre\u015bli\u0142 podpisane porozumienie mianem historycznego i epokowego. Aleksandr \u0141ukaszenka podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce to dopiero pocz\u0105tek wielkiej pracy wyrazi\u0142 nadziej\u0119, \u017ce porozumienie stanie si\u0119 podstaw\u0105 przysz\u0142ej jedno\u015bci politycznej,\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":1549,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=1549","url_meta":{"origin":6342,"position":1},"title":"\u015awi\u0105teczne \u017cyczenia Hezbollahu dla chrze\u015bcijan","date":"26 grudnia 2011","format":false,"excerpt":"W oficjalnym o\u015bwiadczeniu liba\u0144ski ruch narodowo-wyzwole\u0144czy Hezbollah z\u0142o\u017cy\u0142 wszystkim chrze\u015bcijanom i Liba\u0144czykom najlepsze \u017cyczenia z okazji \u015awi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia. W dokumencie czytamy m.in., i\u017c narodziny Jezusa Chrystusa nios\u0105 ze sob\u0105 nadziej\u0119 i zbawienie. Hezbollah wyra\u017ca nadziej\u0119 na wi\u0119ksz\u0105 jedno\u015b\u0107 i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w Libanie oraz ca\u0142ym regionie. Podkre\u015blono r\u00f3wnie\u017c, i\u017c Betlejem\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":8347,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=8347","url_meta":{"origin":6342,"position":2},"title":"Brazylia: Indianie na wojennej \u015bcie\u017cce?","date":"5 kwietnia 2013","format":false,"excerpt":"Przedstawiciele ludu\u00a0Munduruku z brazylijskiego stanu Para zagrozili wojn\u0105 z w\u0142adzami po\u00a0wprowadzeniu na ich terytorium wojska ochraniaj\u0105cego przygotowania do budowy elektrowni wodnej. Wed\u0142ug prawa, realizacja takiego projektu musi by\u0107 poprzedzona konsultacjami z lokalnymi spo\u0142eczno\u015bciami. Prokuratura federalna podkre\u015bla, \u017ce konsultacji nie przeprowadzono i zdecydowano si\u0119 na wys\u0142anie grupy naukowc\u00f3w maj\u0105cych zbada\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/munduruku_leaders1.jpg?fit=500%2C281&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":31764,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=31764","url_meta":{"origin":6342,"position":3},"title":"Brazylia: ONZ i feministki za zabijaniem","date":"22 listopada 2017","format":false,"excerpt":"Specjalna komisja izby ni\u017cszej brazylijskiego parlamentu (Izba Deputowanych) zatwierdzi\u0142a poprawk\u0119 do konstytucji, kt\u00f3ra chroni\u0142aby prawo do \u017cycia od chwili pocz\u0119cia. Komisja przeg\u0142osowa\u0142a j\u0105 druzgoc\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 19:1. Wed\u0142ug analityk\u00f3w tworzy to wielkie trudno\u015bci dla t\u0119czowych ludzik\u00f3w Sorosa w pr\u00f3bach powstrzymania tego procesu. Poprawka stanowi odpowied\u017a na niedawn\u0105 decyzj\u0119 przez wydzia\u0142 Najwy\u017cszego\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/rtx8n12_2016-1-27.jpg?fit=768%2C564&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":34501,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=34501","url_meta":{"origin":6342,"position":4},"title":"Brazylia: Dzie\u0144 Rdzennych Lud\u00f3w","date":"23 kwietnia 2019","format":false,"excerpt":"W dniu 19 kwietnia w Brazylii obchodzono Dzie\u0144 Rdzennych Lud\u00f3w, by upami\u0119tni\u0107 w ten spos\u00f3b Pierwszy Mi\u0119dzyameryka\u0144ski Kongres India\u0144ski, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w 1940 r. Patzcuaro, w Meksyku. Tradycja organizowania w Brazylii \u201eDia do Indio\u201d zapocz\u0105tkowana zosta\u0142a przez wielkiego brazylijskiego przyw\u00f3dc\u0119 Get\u00falio Dornellesa Vargasa (prezydent 1934-1945, 1951-1954), kt\u00f3ry w swych\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/57377364_435856340324139_9056803627338825728_n.jpg?fit=531%2C599&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":25996,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=25996","url_meta":{"origin":6342,"position":5},"title":"USA: Donald Trump o Brexicie","date":"25 czerwca 2016","format":false,"excerpt":"Donald Trump\u00a0entuzjastycznie przyj\u0105\u0142 wynik referendum w Wielkiej Brytanii. \u2013 To niezwyk\u0142e g\u0142osowanie, bo g\u0142osuj\u0105cy s\u0105 w\u015bciekli. Odzyskali sw\u00f3j kraj i to jest wielka rzecz. Gdy nadejdzie listopad, nar\u00f3d ameryka\u0144ski b\u0119dzie mia\u0142 szans\u0119\u00a0og\u0142osi\u0107 now\u0105 deklaracj\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci. B\u0119dzie mia\u0142 szans\u0119 odrzuci\u0107 dzisiejsze rz\u0105dy globalnej elity i dokona\u0107 prawdziwej zmiany, kt\u00f3ra przyniesie rz\u0105dy\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/Trump_popiera.jpg?fit=645%2C363&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6342"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6342"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6342\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6342"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6342"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6342"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}