\n
Niewiele narod\u00f3w mia\u0142o bardziej okaza\u0142y wk\u0142ad w my\u015bl polityczn\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 ni\u017c W\u0142ochy \u2013 wystarczy tu wymieni\u0107 nazwiska takie jak: Dante, Machiavelli czy Vico. W XX wieku r\u00f3wnie\u017c w\u0142oski wk\u0142ad mia\u0142 najwy\u017csze znaczenie. Mo\u017cna w nim odnale\u017a\u0107 teori\u0119 rz\u0105d\u00f3w oligarchicznych (Geatano Mosca), studia nad partiami politycznymi (Robert Michels), intryguj\u0105ce teorie socjobiologiczne (Corrado Gini) i badania umys\u0142u kryminalnego oraz psychologii t\u0142umu (Scipio Sighele). [1] Jednym z najbardziej znacz\u0105cych w\u0142oskich teoretyk\u00f3w politycznych i socjologicznych tego wieku by\u0142 Vilfredo Pareto. W rzeczywisto\u015bci jego pisma by\u0142y tak wp\u0142ywowe, \u017ce \u201eniemo\u017cliwym jest opisa\u0107 histori\u0119 socjologii bez odwo\u0142ywania si\u0119 do Pareto.\u201d <\/i>[2] W ca\u0142ych kolejach i konwulsjach \u017cycia politycznego XX wieku, Pareto pozosta\u0142 \u201enaukowcem o powszechnej reputacji.\u201d <\/i>[3] <\/span><\/span><\/p>\n \n \n Pareto jest dzisiaj dla nas dodatkowo wa\u017cny poniewa\u017c jest on gigantyczn\u0105 figur\u0105 jednego z najlepiej rozpoznawalnych, a obecnie r\u00f3wnie\u017c szeroko zwalczanych, kierunk\u00f3w intelektualnych. Ta pot\u0119\u017cna szko\u0142a my\u015bli, kt\u00f3r\u0105 reprezentuj\u0105 Taine, Burckhardt, Donoso Cort\u00e9s, Nietzsche i Spengler, stoi w zwartej opozycji wobec racjonalizmu, liberalizmu, egalitaryzmu, marksizmu i pozosta\u0142emu potomstwu o\u015bwieceniowych doktryner\u00f3w.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u017bycie i osobowo\u015b\u0107<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Vilfredo Federico Damaso Pareto urodzi\u0142 si\u0119 w Pary\u017cu w 1848 roku. [4] Posiada\u0142 korzenie w\u0142osko-francuskie, by\u0142 jedynym synem Marie Mattenier i markiza Raffaele Pareto, W\u0142ocha wygnanego z jego rodzinnej Genui z powodu pogl\u0105d\u00f3w politycznych [ojciec Pareto udziela\u0142 poparcia Mazziniemu \u2013 T.P.]. Poniewa\u017c jego ojciec prowadzi\u0142 do\u015b\u0107 komfortowe \u017cycie jako hydrolog, Pareto by\u0142 wychowywany w otoczeniu klasy \u015bredniej, korzystaj\u0105c z wielu udogodnie\u0144, kt\u00f3re przys\u0142ugiwa\u0142y w tym czasie ludziom tego stanu. Otrzyma\u0142 dobr\u0105 edukacj\u0119 zar\u00f3wno we Francji, jak i we W\u0142oszech, ostatecznie otrzymuj\u0105c stopie\u0144 naukowy in\u017cyniera w tury\u0144skim Istituto Politecnico<\/i>, kt\u00f3re uko\u0144czy\u0142 jako najlepszy student roku. Nast\u0119pnie pracowa\u0142 jako in\u017cynier, najpierw dla kompanii w\u0142oskich kolei pa\u0144stwowych, a p\u00f3\u017aniej w prywatnym przedsi\u0119biorstwie. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W 1889 roku Pareto o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Din\u0105 Bakunin, Rosjank\u0105 prowadz\u0105ca bardzo aktywne \u017cycie spo\u0142eczne. To zderzy\u0142o si\u0119 z zami\u0142owaniem Pareto do prywatno\u015bci oraz samotniczego \u017cycia, co spowodowa\u0142o, \u017ce po dwunastu latach ma\u0142\u017ce\u0144stwa Dina porzuci\u0142a m\u0119\u017ca. Jego druga \u017cona, Jane R\u00e9gis, pojawi\u0142a si\u0119 obok niego nied\u0142ugo po rozpadzie jego pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Pozostali oni g\u0142\u0119boko sobie oddani do ko\u0144ca \u017cycia. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W tym czasie Pareto zacz\u0105\u0142 g\u0142\u0119boko interesowa\u0107 si\u0119 politycznym \u017cyciem jego kraju i wyra\u017ca\u0142 swoje pogl\u0105dy na r\u00f3\u017cnorodne kwestie w czasie swoich wyk\u0142ad\u00f3w, w artyku\u0142ach prasowych i w bezpo\u015bredniej dzia\u0142alno\u015bci politycznej. Zdecydowany w swoim poparciu dla ekonomii wolnorynkowej i dla konkurencji, nigdy nie przesta\u0142 dowodzi\u0107, \u017ce te koncepcje s\u0105 \u017cywotnymi konieczno\u015bciami dla w\u0142oskiego rozwoju. Ha\u0142a\u015bliwy i polemiczny w jego poparciu dla tych idei i ostry w zwalczaniu swoich oponent\u00f3w (kt\u00f3rzy w tym okresie doszli we W\u0142oszech do w\u0142adzy), jego publiczne wyst\u0105pienia by\u0142y tak kontrowersyjne, \u017ce niejednokrotnie je atakowano, by\u0142y przerywane przez policj\u0119, a czasem ko\u0144czy\u0142y si\u0119 gro\u017abami naj\u0119tych zbir\u00f3w. Osi\u0105gaj\u0105c niewielkie post\u0119py w popularyzowaniu swoich ekonomicznych koncepcji, Pareto odszed\u0142 z aktywnego \u017cycia politycznego. W 1893 roku zosta\u0142 mianowany profesorem ekonomii politycznej na Uniwersytecie w Lozannie (Szwajcaria), gdzie potwierdzi\u0142 swoj\u0105 dobr\u0105 reputacj\u0119 ekonomisty i socjologa. Jego popularno\u015b\u0107 by\u0142\u0105 tak solidna, \u017ce ostatecznie sta\u0142 si\u0119 znany, zar\u00f3wno przez adwersarzy jak i admirator\u00f3w, jako \u201eKarol Marks bur\u017cuazji\u201d <\/i>lub \u201eKarol Marks faszyzmu.\u201d <\/i>[5] Jego najwa\u017cniejszymi pracami s\u0105 \u2013 wa\u017cny dla teorii ekonomicznej – \u201ePodr\u0119cznik Ekonomii Politycznej\u201d <\/i>[6] i – dog\u0142\u0119bnie krytykuj\u0105ca marksistowski socjalizm – \u201eLes Syst\u00e8mes socialistes\u201d <\/i>[7] <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w stron\u0119 socjologi w p\u00f3\u017aniejszym okresie \u017cycia, ale zyska\u0142 na tym polu szerokie uznanie. Monumentalny \u201eTraktat o socjologii og\u00f3lnej\u201d <\/i>i dwie mniejsze prace, \u201eCyrkulacja elit\u201d <\/i>i \u201eTransformacja demokracji\u201d, <\/i>s\u0105 jego najwa\u017cniejszymi dzie\u0142ami dotycz\u0105cymi socjologii. [8]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Tytu\u0142 markiza zosta\u0142 nadany jego przodkowi w 1792 roku i, po \u015bmierci jego ojca w 1882 roku, godno\u015b\u0107 ta przesz\u0142a na samego Pareto. Nigdy nie u\u017cywa\u0142 on tytu\u0142u, jednak\u017ce nalega\u0142 on na to poniewa\u017c sam go nie zdoby\u0142 i przypisywa\u0142 mu niewielkie znaczenie. Inaczej sprawa si\u0119 mia\u0142a po mianowaniu go profesorem Uniwersytetu w Lozannie. Tytu\u0142u profesorskiego u\u017cywa\u0142 poniewa\u017c by\u0142a to godno\u015b\u0107 na kt\u00f3r\u0105, w jego przekonaniu, zas\u0142u\u017cy\u0142 ca\u0142ym swoim naukowym \u017cyciem. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Wielka inteligencja Pareto powodowa\u0142a, \u017ce nie potrafi\u0142 on pracowa\u0107 pod jakimkolwiek nadzorem. Ca\u0142e swoje \u017cycie zmierza\u0142 on, krok po kroku, do osobistej niezale\u017cno\u015bci. Poniewa\u017c mia\u0142 on silne przekonanie na temat swojej b\u0142yskotliwo\u015bci, jego zaufanie we w\u0142asne umiej\u0119tno\u015bci i w swoj\u0105 intelektualn\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107, cz\u0119sto irytowa\u0142 i ura\u017ca\u0142 ludzi ze swojego otoczenia. Dyskutuj\u0105c na wszystkie tematy, co do kt\u00f3rych by\u0142 pewien, Pareto bywa\u0142 uparty w swoich pogl\u0105dach i gardzi\u0142 posiadaj\u0105cymi inne przekonania. Ponadto bywa\u0142 te\u017c surowy i sarkastyczny w swoich uwagach. W rezultacie niekt\u00f3rzy ludzie uwa\u017cali go za k\u0142\u00f3tnika niedbaj\u0105cego o ludzkie uczucia. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W tym samym czasie jednak Pareto by\u0142 wielkoduszny dla tych, kt\u00f3rych postrzega\u0142 jako \u201es\u0142abszych\u201d. Zawsze by\u0142 gotowy do u\u017cycia swego pi\u00f3ra w obronie biednych lub w celu pot\u0119pienia korupcji rz\u0105dku i wyzysku tych, kt\u00f3rzy sami nie byli w stanie si\u0119 broni\u0107. Jak napisa\u0142 socjolog Charles Powers [9]:<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201ePrzez wiele lat Pareto s\u0142u\u017cy\u0142 pieni\u0119dzmi, ochron\u0105 i rad\u0105 politycznym emigrantom (szczeg\u00f3lnie tym, kt\u00f3rzy musieli opu\u015bci\u0107 kraj w wyniku burzliwych wydarze\u0144 1898 roku <\/i>[chodzi o antyrz\u0105dowe strajki w Mediolanie, kt\u00f3re wybuch\u0142y w maju 1898 roku i kt\u00f3re sko\u0144czy\u0142y si\u0119 masakr\u0105 protestuj\u0105cych, znan\u0105 jako \u201emasakra Bavy Beccarisa\u201d – od genera\u0142a dowodz\u0105cego akcj\u0105 t\u0142umienia protestu; w ramach odwetu anarchista Gaetano Bresic, dwa lata p\u00f3\u017aniej, zastrzeli\u0142 kr\u00f3la W\u0142och, Humberta I – T.P.]). Tak jak jego ojciec Pareto by\u0142 konserwatywny w swoich uczuciach i sk\u0142onno\u015bciach, ale by\u0142 r\u00f3wnie\u017c zdolny do sympatyzowania z innymi uczuciami i by\u0142 pe\u0142en zrozumienia dla protestuj\u0105cych w imi\u0119 r\u00f3wno\u015bci szans i wolno\u015bci wyra\u017cania opinii. <\/i>[10] Pareto by\u0142 wolnym my\u015blicielem. W pewnym sensie przypomina on wczesnych libertarian. By\u0142 on op\u0119tany przez te zmienne nastroje, kt\u00f3re mo\u017cemy stale obserwowa\u0107 u ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 skrajnie konserwatywni i, kt\u00f3rzy gorliwie wierz\u0105 w swoj\u0105 osobist\u0105 wolno\u015b\u0107.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Poniewa\u017c by\u0142 on ekspertem w u\u017cywaniu szabli, tak dobrze nim w\u0142adaj\u0105cym jak dobrze strzela\u0142 z broni, niech\u0119tnie ust\u0119powa\u0142 przed jakimkolwiek zagro\u017ceniem jego osoby, a ten spos\u00f3b zachowania [ust\u0119powanie \u2013 T.P.] uwa\u017ca\u0142 za tch\u00f3rzliwy i sprzeczny z jego w\u0142asnym rozumieniem honoru. Niejeden raz by\u0142 on przyczyn\u0105 przera\u017cenia napastnik\u00f3w i opryszk\u00f3w. [11]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W czasie ostatnich lat \u017cycia Pareto cierpia\u0142 na chorob\u0119 serca i walczy\u0142 ze znacznym pogarszaniem si\u0119 zdrowia. Umar\u0142 w Szwajcarii 19 sierpnia 1923 roku.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Liberalizm<\/b> <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto przez ca\u0142e \u017cycie by\u0142 przeciwnikiem marksizmu i liberalnego egalitaryzmu. W 1902 roku wysz\u0142a \u201eLes Syst\u00e8mes socialistes\u201d<\/i> najprawdopodobniej jego najbardziej niszcz\u0105ca kanonada wymierzona w marksistowsko-liberalny \u015bwiatopogl\u0105d. Zwa\u017cywszy na niemal powszechne akceptowanie dzi\u015b najistotniejszych element\u00f3w marksistowsko-liberalnych pogl\u0105d\u00f3w jest godnym ubolewania to, \u017ce ta jego praca nie zosta\u0142a przet\u0142umaczona na j\u0119zyk angielski w ca\u0142o\u015bci. Jedynie wyj\u0105tki z tej pracy pojawi\u0142y si\u0119 w druku. W cz\u0119sto cytowanym fragmencie, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 traktowany jako profetyczne ostrze\u017cenie dla naszego wieku, Pareto napisa\u0142: [12]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eZnakiem, kt\u00f3ry niezmiennie zapowiada dekadencj\u0119 arystokracji jest pojawienie si\u0119 humanitarnych uczu\u0107 i sentymentalnych wzrusze\u0144, co uczyni\u0142o arystokracj\u0119 niezdoln\u0105 do obrony swoich pozycji. Gwa\u0142towno\u015b\u0107, jak powinni\u015bmy odnotowa\u0107, nie musi by\u0107 zwi\u0105zany z posiadaniem si\u0142y. Jak zaobserwowano, czasem wystarcz\u0105 wydarzenia w kt\u00f3rych jednostki i klasy trac\u0105ce si\u0142\u0119 utrzymywania si\u0119 przy w\u0142adzy staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej i bardziej znienawidzone z powodu przypadkowej gwa\u0142towno\u015bci. Silny cz\u0142owiek uderza jedynie gdy jest to absolutnie konieczne; i wtedy nic go nie zatrzyma. Trajan by\u0142 silny, ale nie gwa\u0142towny; Kaligula by\u0142 gwa\u0142towny, ale bezsilny.\u201d <\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eGdy \u017cyj\u0105ce istoty trac\u0105 instynkty, kt\u00f3re w danych okoliczno\u015bciach s\u0105 koniecznie potrzebne dla prowadzenia walki o \u017cycie, jest to znakiem degeneracji, a ca\u0142kowite zatracenie tych instynkt\u00f3w, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej, doprowadzi do wygini\u0119cia gatunku. \u017byj\u0105ce istoty, kt\u00f3re wzbraniaj\u0105 si\u0119 przed odpowiadaniem ciosem na cios i przed przelewaniem krwi swoich przeciwnik\u00f3w tym samym oddaj\u0105 si\u0119 na ich \u0142ask\u0119. Owca zawsze znajdzie wilka, kt\u00f3ry j\u0105 po\u017cre; je\u015bli obecnie unikaj\u0105 one tego niebezpiecze\u0144stwa dzieje si\u0119 tak tylko dlatego, \u017ce cz\u0142owiek traktuje je jako w\u0142asne po\u017cywienie. Ludzie, kt\u00f3rzy czuj\u0105 wstr\u0119t do krwi a\u017c do tego stopnia, \u017ce nie wiedz\u0105 jak si\u0119 broni\u0107, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej, padn\u0105 ofiar\u0105 ludzi wojowniczych. Prawdopodobnie nie ma na tym \u015bwiecie kawa\u0142ka ziemi, kt\u00f3ry nie zosta\u0142by w jakim\u015b czasie podbity przy u\u017cyciu miecza i gdzie ludzie okupuj\u0105cy go nie utrzymywaliby si\u0119 na nim dzi\u0119ki sile. Je\u015bli murzyni byliby silniejsi ni\u017c europejczycy to Europa zosta\u0142aby rozparcelowana przez murzyn\u00f3w, a nie Afryka przez europejczyk\u00f3w. 'Prawo’ przypisywane sobie przez ludzi, kt\u00f3rzy przyj\u0119li tytu\u0142 'cywilizowanych’, aby podbija\u0107 inne ludy, kt\u00f3re ch\u0119tnie nazywaj\u0105 'niecywilizowanymi’, jest absolutnie \u015bmiesznym; lub raczej, to prawo nie jest niczym innym tylko si\u0142\u0105.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W innej cz\u0119\u015bci tej samej pracy, kt\u00f3ra przywodzi na my\u015bl s\u0142owa niemieckiego filozofa Oswalda Spenglera, Pareto podobnie ostrzega przed tym, co uwa\u017ca za samob\u00f3jcze zagro\u017cenie ze strony \u201ehumanitaryzmu\u201d: [13]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eJakakolwiek elita, kt\u00f3ra nie jest przygotowana do wzi\u0119cia udzia\u0142u w bitwie w celu obrony swojej pozycji jest w pe\u0142ni zdegenerowana i jedynym co jej pozostaje jest ust\u0105pienie miejsca innej elicie, maj\u0105cej m\u0119skie zalety, kt\u00f3rych jej brak. Jest snem na jawie wyobra\u017cenie, \u017ce humanitarne zasady, kt\u00f3re mog\u0105 og\u0142osi\u0107, b\u0119dzie do tego mo\u017cna zastosowa\u0107: ich zwyci\u0119zcy zmia\u017cd\u017c\u0105 je z nieugi\u0119tym okrzykiem 'Vae Victis’. Ostrze gilotyny zaostrzono w cieniu, kiedy, pod koniec osiemnastego wieku, klasa rz\u0105dz\u0105ca we Francji by\u0142a poch\u0142oni\u0119ta rozwijaniem swojej 'wra\u017cliwo\u015bci’. Ta chora i frywolna spo\u0142eczno\u015b\u0107, \u017cyj\u0105ca niczym paso\u017cyt, dyskutowa\u0142 na swoich eleganckich kolacjach o uwolnieniu \u015bwiata od zabobonu i o zmia\u017cd\u017ceniu 'l’Inf\u00e2me’ nie spodziewaj\u0105c si\u0119 tego, \u017ce sama zostanie zgnieciona.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Marksizm<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Poka\u017ana cz\u0119\u015b\u0107 \u201eLes Syst\u00e8mes socialistes\u201d <\/i>jest po\u015bwi\u0119cona zjadliwej krytyce podstawowych przes\u0142anek marksizmu. Jak uwa\u017ca historyk, H. Stuart Hughes, praca ta by\u0142a przyczyn\u0105 \u201ewielu bezsennych nocy<\/i>\u201d [14] Lenina.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W przekonaniu Pareto to, \u017ce marksizm k\u0142adzie nacisk na historyczn\u0105 walk\u0119 mi\u0119dzy niewzbogacon\u0105 klas\u0119 robotnicz\u0105 \u2013 proletariat \u2013 i klas\u0119 kapitalistycznych posiadaczy jest wypaczeniem i tragiczn\u0105 pomy\u0142k\u0105. Historia jest w rzeczywisto\u015bci pe\u0142na konflikt\u00f3w, a proletariacko-kapitalistyczna walka jest jedynie jedn\u0105 z wielu i w \u017cadnym wypadku nie jest historycznie najwa\u017cniejsz\u0105. Jak t\u0142umaczy Pareto: [15]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eWalka klas, do kt\u00f3rej Marks przyk\u0142ada\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, jest rzeczywistym czynnikiem, symbolem, kt\u00f3ry mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 na ka\u017cdej karcie historii. Ale walka ta nie ogranicza si\u0119 jedynie do dw\u00f3ch klas: proletariuszy i kapitalist\u00f3w; wyst\u0119puje on mi\u0119dzy niesko\u0144czon\u0105 liczb\u0105 grup o r\u00f3\u017cnych interesach i, przede wszystkim, mi\u0119dzy elitami rywalizuj\u0105cymi o w\u0142adz\u0119. Istnienie tych grup mo\u017ce r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 czasowo, mog\u0105 one bazowa\u0107 na sta\u0142ych albo na \u2013 mniej lub bardziej \u2013 tymczasowych podstawach. U najbardziej dzikich lud\u00f3w, a prawdopodobnie i u pozosta\u0142ych, p\u0142e\u0107 determinuje dwie takie grupy. Opresja na kt\u00f3r\u0105 skar\u017cy si\u0119 proletariat lub na kt\u00f3r\u0105 ma prawo si\u0119 skar\u017cy\u0107 jest niczym w por\u00f3wnaniu z t\u0105 jak\u0105 cierpi\u0105 kobiety u australijskich aborygen\u00f3w. Cechy charakterystyczne, realne w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu \u2013 tj. narodowo\u015b\u0107, religia, rasa, j\u0119zyk itp. – mog\u0105 stanowi\u0107 podstaw\u0119 tych grup. W naszych czasach walka mi\u0119dzy Czechami i Niemcami w Czechach dziej intensywna ni\u017c walka proletariuszy z kapitalistami w Anglii.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Ruch polityczny znany jako marksizm, jak wierzy\u0142 Pareto, stanowi\u0142 jedynie pr\u00f3b\u0119 zast\u0105pienia jednej elity rz\u0105dz\u0105cej przez inn\u0105. B\u0142\u0119dem by\u0142a jednak jego walka – prowadzona z pasj\u0105 i uporem wizjoner\u00f3w ko\u0144ca tysi\u0105clecia – o utopijne cele. Pareto napisa\u0142: [16]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eSocjali\u015bci naszych czas\u00f3w jasno dostrzegli, \u017ce rewolucja ko\u0144ca osiemnastego wieku doprowadzi\u0142a jedynie do tego, \u017ce bur\u017cuazja zaj\u0119\u0142a miejsce starej elity. Wyolbrzymiaj\u0105 oni ci\u0119\u017car opresji narzuconej przez nowych pan\u00f3w, ale szczerze wierz\u0105, \u017ce nowa elita polityk\u00f3w dotrzyma swoich obietnic bardziej ni\u017c ci, kt\u00f3rzy pojawiali si\u0119 i znikali a\u017c do naszych dni. Wszyscy kolejni rewolucjoni\u015bci og\u0142aszaj\u0105, \u017ce poprzednie rewolucje ostatecznie ko\u0144czy\u0142y oszukuj\u0105c ludzi; tylko ich rewolucja ma by\u0107 prawdziw\u0105 rewolucj\u0105. 'Wszystkie poprzednie, historyczne ruchy’ deklarowa\u0142 'Manifest komunistyczny’ w 1848 roku, 'by\u0142y ruchami mniejszo\u015bci lub w interesie mniejszo\u015bci. Ruch proletariacki jest samodzielnym ruchem ogromnej wi\u0119kszo\u015bci’. Niestety ta prawdziwa rewolucja, kt\u00f3ra mia\u0142a zaprowadzi\u0107 cz\u0142owieka do niewzruszonego szcz\u0119\u015bcia, jest jedynie z\u0142udnym mira\u017cem, kt\u00f3ry nigdy si\u0119 nie spe\u0142ni. Przypomina to z\u0142oty wiek millenaryst\u00f3w: od zawsze wyczekiwany zatraca si\u0119 on w mgle przysz\u0142o\u015bci uciekaj\u0105c swoim entuzjastom chwil\u0119 przed tym, gdy my\u015bl\u0105, \u017ce ju\u017c go osi\u0105gn\u0119li.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Zmienne uczucia<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Wed\u0142ug jednej z najbardziej wartych odnotowania i najbardziej kontrowersyjnych teorii Pareto istoty ludzkie nie s\u0105, w wi\u0119kszo\u015bci, kierowane przez logik\u0119 i rozum, ale raczej przez uczucia. Ta idea pojawia si\u0119 wielokrotnie w \u201eLes Syst\u00e8mes socialistes\u201d<\/i>, a w najpe\u0142niejszej formie zosta\u0142a rozwini\u0119ta w jego ogromnym \u201eTraktacie o socjologii og\u00f3lnej\u201d<\/i>. W pracy tej, Pareto przeanalizowa\u0142 mn\u00f3stwo ludzkich zachowa\u0144, kt\u00f3re stanowi\u0105 zewn\u0119trzn\u0105 manifestacj\u0119 tych uczu\u0107 i sklasyfikowa\u0142 je w sze\u015bciu g\u0142\u00f3wnych grupach lub \u201erezyduach\u201d. Wszystkie one s\u0105 wsp\u00f3lne ca\u0142ej ludzko\u015bci, komentuje Pareto, ale pewne \u201erezydua\u201d s\u0105 bardziej zauwa\u017calne u niekt\u00f3rych os\u00f3b. Dodatkowo s\u0105 one niezmienne; ludzka natura polityczna nie jest perfekcyjna, ale jest pewn\u0105 sta\u0142\u0105 w ca\u0142ej historii. Klas\u0105 pierwsz\u0105 jest \u201einstynkt kombinacji\u201d [nazwy klas rezydu\u00f3w za: V. Pareto, \u201eUczucia i dzia\u0142ania. Fragmenty socjologiczne<\/i>\u201d, Warszawa 1994 \u2013 T.P.]. Manifestacj\u0105 uczu\u0107 u jednostek i w spo\u0142ecze\u0144stwie jest to, \u017ce kieruj\u0105 si\u0119 one w stron\u0119 post\u0119powo\u015bci, pomys\u0142owo\u015bci i pragnienia przygody. Klasa druga rezydu\u00f3w dotyczy tego, co Pareto nazywa \u201etrwa\u0142o\u015bci\u0105 agregat\u00f3w\u201d i obejmuje bardziej konserwatywn\u0105 stron\u0119 ludzkiej natury, zawieraj\u0105c w sobie lojalno\u015b\u0107 wobec trwa\u0142ych instytucji spo\u0142ecznych takich jak rodzina, ko\u015bci\u00f3\u0142, wsp\u00f3lnota i nar\u00f3d oraz potrzeb\u0119 sta\u0142o\u015bci i bezpiecze\u0144stwa. Za nimi pod\u0105\u017ca \u201epotrzeba okazywania uczu\u0107 przez czyny zewn\u0119trzne\u201d, co jest trzeci\u0105 klas\u0105 rezydu\u00f3w Pareto. Religijne i patriotyczne ceremonie oraz gale stanowi\u0105 przyk\u0142ad tych rezydu\u00f3w i s\u0105 manifestowane w takich rzeczach jak: oddawanie czci fladze, przyst\u0119powanie do komunii, maszerowanie w paradach wojskowych itp. W innych s\u0142owach, istoty ludzkie maj\u0105 w zwyczaju wyra\u017ca\u0107 swoje uczucia poprzez symbole. Nast\u0119pnie mamy klas\u0119 czwart\u0105, instynkty spo\u0142eczne [\u201erezydua zwi\u0105zane z uspo\u0142ecznieniem\u201d – T.P.] obejmuj\u0105ce manifestacje uczu\u0107 poprzez poparcie jednostkowej i wsp\u00f3lnotowej dyscypliny, kt\u00f3ra jest konieczna dla utrzymania spo\u0142ecznej struktury. Pareto ma tu na my\u015bli zjawiska takie jak po\u015bwi\u0119cenie rodzinie i wsp\u00f3lnocie oraz koncepcje takie jak hierarchiczny uk\u0142ad spo\u0142ecze\u0144stwa. Klasa pi\u0105ta [\u201eintegralno\u015b\u0107 jednostki z tym, co jej podlega\u201d – T.P.] jest standardem w spo\u0142eczno\u015bci, przy zastosowaniu kt\u00f3rego k\u0142adzie si\u0119 nacisk na integralno\u015b\u0107 jednostki oraz na nienaruszalno\u015b\u0107 przynale\u017c\u0105cych jej d\u00f3br. Te rezydua pomagaj\u0105 w zachowaniu spo\u0142ecznej stabilno\u015bci. Najbardziej oczywistym przyk\u0142adem jest system kryminalny i prawo cywilne. W ko\u0144cu, klasa sz\u00f3sta [\u201erezyduum seksu\u201d – T.P.] obejmuje instynkty seksualne lub tendencje do obserwowania wydarze\u0144 spo\u0142ecznych w warunkach seksualnych.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Lisy i lwy<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W swoim \u201eTraktacie\u201d <\/i>Pareto k\u0142adzie szczeg\u00f3lny nacisk na dwa pierwsze spo\u015br\u00f3d tych sze\u015bciu klas rezydu\u00f3w i na walk\u0119 mi\u0119dzy innowacj\u0105 a konsolidacj\u0105 zar\u00f3wno wewn\u0105trz jednostki jak i w spo\u0142ecze\u0144stwie. \u017byj\u0105cy p\u00f3\u017aniej pisarz, filozof i jeden z g\u0142\u00f3wnych ameryka\u0144skich uczni\u00f3w Pareto, James Burnham, stwierdzi\u0142, \u017ce pierwsza oraz druga klasa rezydu\u00f3w rozszerzaj\u0105 i wzmacniaj\u0105 pewne aspekty teorii politycznej stworzonej w pi\u0119tnastym wieku przez Niccol\u00f2 Machiavellego. [17] Machiavelli podzieli\u0142 ludzi na dwa rodzaje, na lisy i lwy. Cechy, kt\u00f3re przypisa\u0142 tym dw\u00f3m rodzajom ludzi przypominaj\u0105 cechy typowe dla pierwszej i drugiej klasy rezydu\u00f3w Pareto. Ludzie z siln\u0105 pierwsza klas\u0105 rezydu\u00f3w s\u0105 \u201elisami\u201d z tendencj\u0105 do manipulowania, innowacyjno\u015bci, kalkulowania i tw\u00f3rczo\u015bci. Przedsi\u0119biorcy maj\u0105cy sk\u0142onno\u015bci do podejmowania ryzyka, wynalazcy, naukowcy, poeci, politycy i tw\u00f3rcy kompleksowych filozofii podpadaj\u0105 pod t\u0119 kategori\u0119. Klasa druga ludzi to \u201elwy\u201d. Przyk\u0142adaj\u0105 oni wi\u0119cej wagi do cech takich jak dobry charakter i oddanie obowi\u0105zkom, a nie jedynie inteligencja. S\u0105 oni opiekunami tradycji, str\u00f3\u017cami religijnych dogmat\u00f3w i obro\u0144cami narodowego honoru. Aby spo\u0142ecze\u0144stwo funkcjonowa\u0142o w\u0142a\u015bciwie musi istnie\u0107 r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy tymi dwoma typami jednostek; funkcjonalna zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy wzajemnie uzupe\u0142niaj\u0105cymi si\u0119 rodzajami. Aby zilustrowa\u0107 t\u0105 kwesti\u0119 Pareto daje przyk\u0142ad cesarza Wilhelma I i jego kanclerza, Otto von Bismarcka. Wilhelm I mia\u0142 mn\u00f3stwo rezydu\u00f3w z klasy drugiej, podczas gdy Bismarck by\u0142 typowym reprezentantem os\u00f3b z przewag\u0105 rezydu\u00f3w z klasy pierwszej. Oddzielnie, najprawdopodobniej, nie osi\u0105gn\u0119liby nic, ale wsp\u00f3lnie, gdy jeden dostarcza\u0142 tego co drugiemu by\u0142o brak, ukazali si\u0119 jako giganci dziewi\u0119tnastowiecznej historii Europy. [18]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Z drugiej strony, obserwowany z punktu widzenia Pareto re\u017cym francuskiego cesarza Napoleona III by\u0142 niezdrow\u0105 afer\u0105, op\u0119tany przez po\u017c\u0105danie materialnego dobrobytu i zdominowany w swojej prawie dwudziestoletniej historii przez \u201elisy\u201d, rynkowych spekulant\u00f3w i zleceniodawc\u00f3w, kt\u00f3rzy dzielili mi\u0119dzy siebie narodowy bud\u017cet. \u201eW Prusach\u201d,<\/i> zauwa\u017ca Pareto, \u201emo\u017cemy odnale\u017a\u0107 dziedziczn\u0105 monarchi\u0119 wspieran\u0105 przez lojalnych mo\u017cnych: dominuje tu druga klasa rezydu\u00f3w. We Francji odnajdujemy koronowanego awanturnika wspieranego przez band\u0119 spekulant\u00f3w i utracjuszy; dominuje tu klasa pierwsza rezydu\u00f3w.\u201d <\/i>[19] Nawet wi\u0119cej. Podczas gdy w Prusach w tym czasie potrzeby wojska kierowa\u0142y polityk\u0105 finansow\u0105, we Francji finansjera kierowa\u0142a polityk\u0105 militarn\u0105. W zwi\u0105zku z tym, gdy w 1870 roku nadszed\u0142 \u201emoment prawdy\u201d, przeceniane Drugie Cesarstwo rozpad\u0142o si\u0119 na kawa\u0142ki i zosta\u0142o opanowane w kilka tygodni. [20]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Usprawiedliwiaj\u0105ce \u201ederywacje\u201d<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto zaobserwowa\u0142, \u017ce aby zracjonalizowa\u0107 swoje ca\u0142kowicie nielogiczne, kierowane przez uczucia dzia\u0142ania ludzie cz\u0119sto u\u017cywaj\u0105 pozornie logicznych usprawiedliwie\u0144 (lub, jak je nazywa\u0142, \u201ederywacji\u201d). Pareto nazwa\u0142 cztery podstawowe klasy derywacji: 1) derywacje dotycz\u0105ce twierdze\u0144; 2) derywacje odnosz\u0105ce si\u0119 do autorytet\u00f3w; 3) derywacje zgodno\u015bci z uczuciami i zasadami wsp\u00f3lnoty; 4) derywacje odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do dowod\u00f3w s\u0142ownych. Pierwsza obejmuje stwierdzenia o dogmatycznej i aforystycznej naturze takie jak \u201euczciwo\u015b\u0107 pop\u0142aca\u201d. <\/i>Druga opiera si\u0119 na odwo\u0142aniu do ludzi lub koncepcji maj\u0105cych, dzi\u0119ki tradycji, wysokie powa\u017canie. Cytowanie, dla w\u0142asnych interes\u00f3w, opinii jednego z Ojc\u00f3w Za\u0142o\u017cycieli dotycz\u0105cych jakiej\u015b sprawy wynika z drugiej klasy derywacji. Trzecia dotyczy odwo\u0142ywania si\u0119 do \u201epowszechnego przekonania\u201d, do \u201ewoli ludu\u201d, do \u201einteresu wi\u0119kszo\u015bci\u201d lub podobnych uczu\u0107. I, w ko\u0144cu, czwarta opiera si\u0119 na r\u00f3\u017cnorodnych s\u0142ownych gimnastykach, metaforach, alegoriach itd.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Zrozumienie pogl\u0105du Pareto daje o\u017cywczy wgl\u0105d w paradoksy ludzkiego zachowania. Jego teoria \u201erezydu\u00f3w\u201d i \u201ederywacji\u201d jest bezpo\u015brednim wyzwaniem dla racjonalizmu i liberalnych idei, kt\u00f3re ukrywaj\u0105 prymitywne motywacje za uczuciowymi sloganami i frazesami \u017cycia politycznego. Pareto po\u015bwi\u0119ci\u0142 przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego \u201eTraktatu\u201d <\/i>na przedstawienie w detalach swoich obserwacji na temat ludzkiej natury i zademonstrowa\u0142 zasadno\u015b\u0107 swoich obserwacji odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do historycznych przyk\u0142ad\u00f3w. Jego legendarna erudycja na polach takich jak historia grecko-rzymska znajduje odzwierciedlenie w tym masywnym tomie. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Naturalna r\u00f3wnowaga<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eRezydua\u201d i \u201ederywacje\u201d, argumentuje Pareto, s\u0105 mechanizmami przez kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwo utrzymuje swoj\u0105 r\u00f3wnowag\u0119. Widzia\u0142 on spo\u0142ecze\u0144stwo jako system \u201ew ca\u0142o\u015bci z\u0142o\u017cony z niezale\u017cnych cz\u0119\u015bci. 'Materialnymi cz\u0119\u015bciami lub moleku\u0142ami’ systemu s\u0105 jednostki na kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 si\u0142y spo\u0142eczne cechowane przez sta\u0142e lub wsp\u00f3lne w\u0142a\u015bciwo\u015bci.\u201d <\/i>[21] Gdy pojawia si\u0119 nier\u00f3wnowaga reakcja powoduje powr\u00f3t do stanu r\u00f3wnowagi. Pareto wierzy\u0142, \u017ce W\u0142ochy i Francja, dwa nowo\u017cytne spo\u0142ecze\u0144stwa do kt\u00f3rych by\u0142 najbardziej przywi\u0105zany, znajduj\u0105 si\u0119 w stanie ra\u017c\u0105co odbiegaj\u0105cym od tej r\u00f3wnowagi i, \u017ce s\u0105 w du\u017cej mierze kontrolowane przez \u201elisy\u201d. W \u201eTraktacie\u201d <\/i>znajduje si\u0119 jego d\u0142ugi lament na temat bezsilno\u015b\u0107 klas rz\u0105dz\u0105cych w tych dw\u00f3ch krajach. Jak utrzymywa\u0142, w obydwu przypadkach rewolucja si\u0119 sp\u00f3\u017ania\u0142a.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Jak ju\u017c odnotowali\u015bmy, kiedy klasa rz\u0105dz\u0105ca jest zdominowana przez ludzi posiadaj\u0105cych rezydua klasy pierwszej, inteligencja jest generalnie ceniona bardziej ni\u017c inne ludzkie cechy. Unika si\u0119 u\u017cywania si\u0142y wymierzonej w wewn\u0119trzne lub zewn\u0119trzne zagro\u017cenia pa\u0144stwa i narodu, a zamiast tego pr\u00f3buje si\u0119 rozwi\u0105zywa\u0107 problemy lub \u0142agodzi\u0107 zagro\u017cenia przez negocjacje i spo\u0142eczne wynalazki. Rz\u0105dz\u0105cy w takich spo\u0142eczno\u015bciach przewa\u017cnie chc\u0105 uzasadnia\u0107 swoj\u0105 boja\u017aliwo\u015b\u0107 fa\u0142szywym humanitaryzmem. <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Fa\u0142szywa dobroczynno\u015b\u0107 <\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Na polu krajowym najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem dla spo\u0142ecze\u0144stwa jest nadmiar kryminalnej aktywno\u015bci z kt\u00f3r\u0105 przedstawiciele pierwszej klasy pr\u00f3buj\u0105 radzi\u0107 sobie poprzez uciekanie si\u0119 do r\u00f3\u017cnych, podobno mi\u0142osiernych, gest\u00f3w takich jak usi\u0142owanie \u201erehabilitacji\u201d kryminalist\u00f3w. Nieuniknionym tego rezultatem jest, jak dobrze wiemy, kraj zalewany przez zbrodnie. Z charakterystycznym sarkazmem Pareto komentuje to zjawisko: [22]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eWsp\u00f3\u0142cze\u015bni teoretycy maj\u0105 zwyczaj ostro krytykowa\u0107 przes\u0105dy staro\u017cytnych, zgodnie z kt\u00f3rymi grzechy ojc\u00f3w obci\u0105\u017ca\u0142y syn\u00f3w, a nie zauwa\u017caj\u0105, \u017ce w naszym spo\u0142ecze\u0144stwie wyst\u0119puje podobne zjawisko w tym sensie, \u017ce grzechy ojca pomagaj\u0105 synowi i uwalniaj\u0105 go od winy. Dla wsp\u00f3\u0142czesnego przest\u0119pcy szcz\u0119\u015bliwym trafem jest posiadanie w\u015br\u00f3d przodk\u00f3w lub innych krewnych przest\u0119pcy, psychicznie chorego czy cho\u0107by tylko alkoholika, poniewa\u017c przed s\u0105dem sprzyja to zmniejszeniu kary, a czasem uwalnia od niej. Dzi\u015b nie ma ju\u017c prawie takich proces\u00f3w karnych, w kt\u00f3rych nie stosowa\u0142oby si\u0119 tego \u015brodka obrony. Dowodzenie metafizyczne, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego wykazuje si\u0119, \u017ce z powodu grzech\u00f3w ojca nale\u017cy wymierzy\u0107 kar\u0119 synowi, nie jest ani wi\u0119cej, ani mniej warte od tego, kt\u00f3re wykazuje, i\u017c z tego samego powodu nale\u017cy zmniejszy\u0107 kar\u0119 synowi lub go od niej uwolni\u0107. Je\u015bli jednak w winach przodk\u00f3w nie znajdzie si\u0119 \u017cadnego usprawiedliwienia dla przest\u0119pcy, to istnieje zawsze wyj\u015bcie w postaci szukania usprawiedliwienia w z\u0142ym post\u0119powaniu \u201espo\u0142ecze\u0144stwa”, kt\u00f3re nie zapewniwszy szcz\u0119\u015bcia z\u0142oczy\u0144cy, ponosi \u201ewin\u0119” za przest\u0119pstwo. Kara spada nast\u0119pnie nie na spo\u0142ecze\u0144stwo, lecz na jednego z jego cz\u0142onk\u00f3w, wybranego przypadkowo, bez \u017cadnego zwi\u0105zku z przypuszczaln\u0105 win\u0105.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto obja\u015bnia w przypisie: [23]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eKlasycznym przyk\u0142adem jest ten dotycz\u0105cy g\u0142odnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ukrad\u0142 bochenek chleba. \u017be powinien m\u00f3c odej\u015b\u0107 wolno jest wystarczaj\u0105co zrozumia\u0142e; ale jest mniej zrozumia\u0142ym to, \u017ce 'spo\u0142eczny’ obowi\u0105zek uchronienia go od g\u0142odu przechodzi na losow\u0105 piekarni\u0119, a nie na spo\u0142ecze\u0144stwo jako ca\u0142o\u015b\u0107.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto daje kolejny przyk\u0142ad \u2013 o kobiecie, kt\u00f3ra zostaje ca\u0142kowicie uniewinniona przez s\u0105d po tym jak pr\u00f3buj\u0105c zastrzeli\u0107 napastliwego cz\u0142owieka trafi\u0142a trzeci\u0105 osob\u0119, kt\u00f3ry nie mia\u0142a nic wsp\u00f3lnego z jej krzywd\u0105. Ostatecznie, Pareto podsumowuje ten fragment nast\u0119puj\u0105c\u0105 uwag\u0105: [24]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eBy zaspokoi\u0107 uczucie p\u0142aczliwego \u017calu, humanitarystyczni prawodawcy zatwierdzaj\u0105 'probacyjne’ lub 'zawieszaj\u0105ce wyrok’ prawa, dzi\u0119ki kt\u00f3rym osoby bior\u0105ce udzia\u0142 w pierwszej kradzie\u017cy znajduj\u0105 si\u0119 w sytuacji umo\u017cliwiaj\u0105cej im pope\u0142nienie drugiej. Dlaczego luksus humanitaryzmu ma by\u0107 p\u0142acony przez nieszcz\u0119\u015bliw\u0105 ofiar\u0119 drugiej kradzie\u017cy, a nie przez spo\u0142ecze\u0144stwo jako ca\u0142o\u015b\u0107? Tak jest w przypadku kiedy interesujemy si\u0119 tylko kryminalist\u0105, a nikt nie my\u015bli o ofierze.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Omawiaj\u0105c propozycj\u0119, aby \u201espo\u0142ecze\u0144stwo\u201d by\u0142o odpowiedzialne za mordercze zachowania pewnych os\u00f3b, kt\u00f3rego to sposobu my\u015blenia nie toleruje, Pareto pisze: [25]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eW ka\u017cdym razie nadal nie ukazano, dlaczego ludzie, kt\u00f3rzy z winy 'spo\u0142ecze\u0144stwa’ stali si\u0119 'niedoskona\u0142ymi w sensie moralnym’ powinni mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wolnego poruszania si\u0119 po ulicach, zabijania kogokolwiek zechc\u0105 i dlaczego jaka\u015b nieszcz\u0119\u015bliwa osoba ma by\u0107 obarczona obowi\u0105zkiem zap\u0142aty za 'win\u0119’, kt\u00f3ra jest wsp\u00f3lna wszystkim cz\u0142onkom 'spo\u0142ecze\u0144stwa’. Je\u015bli jednak nasi humanitary\u015bci zgodz\u0105 si\u0119 na to, \u017ceby te godne szacunku jednostki, posiadaj\u0105ce braki w sensie moralnym wynikaj\u0105ce z 'niedostatk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa’, by\u0142y zobowi\u0105zane do noszenia w swoich butonierkach pewnych widocznych znak\u00f3w ich nieszcz\u0119\u015bcia, uczciwi ludzie mieliby szans\u0119 zobaczy\u0107, \u017ce nadchodz\u0105 i zej\u015b\u0107 im z drogi.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Polityka zagraniczna<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W polityce zagranicznej \u201elisy\u201d maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do oceniania sensu wszelkiej polityki z komercyjnego punktu widzenia i zazwyczaj optuj\u0105 za negocjacjami i kompromisem, nawet w niebezpiecznych sytuacjach. Dla takich ludzi zysk i strata s\u0105 podstawowymi wyznacznikami i chocia\u017c taki \u015bwiatopogl\u0105d mo\u017ce od czasu do czasu odnosi\u0107 sukcesy, ostateczny rezultat jest przewa\u017cnie rujnuj\u0105cy. Dzieje si\u0119 tak poniewa\u017c wrogowie utrzymuj\u0105cy r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy \u201elisami\u201d a \u201elwami\u201d pozostaj\u0105 zdolni do zrozumienia potrzeby u\u017cycia si\u0142y. Chocia\u017c mog\u0105 oni okazjonalnie da\u0107 si\u0119 przekupi\u0107, jednak kiedy moment jest w\u0142a\u015bciwy, a ich pomys\u0142owy wr\u00f3g \u015bpi, zadaj\u0105 \u015bmiertelny cios. W innych s\u0142owach, ludzie z przewag\u0105 rezydu\u00f3w pierwszej klasy s\u0105 przyzwyczajeni, z powodu swoich przeintelektualizowanych uprzedze\u0144, do wiary w to, \u017ce \u201erozum\u201d i pieni\u0105dze s\u0105 pot\u0119\u017cniejsze ni\u017c miecz, podczas gdy ludzie z przewag\u0105 rezydu\u00f3w klasy drugiej, ze swoim poczuciem wsp\u00f3lnotowo\u015bci, nie karmi\u0105 si\u0119 tak fatalnymi u\u0142udami. Jak pisze Pareto, \u201elis mo\u017ce, dzi\u0119ki swojej przebieg\u0142o\u015bci, ucieka\u0107 przez pewien czas, ale mo\u017ce te\u017c nadej\u015b\u0107 dzie\u0144 kiedy lew dopadnie go i tak zako\u0144czy si\u0119 przedstawianie argument\u00f3w.\u201d <\/i>[26]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eCyrkulacja elit\u201d<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Poza swoj\u0105 analiz\u0105 rezydu\u00f3w i derywacji Pareto jest chwalony po\u015br\u00f3d socjolog\u00f3w za jego teori\u0119 znan\u0105 jako \u201ecyrkulacja elit\u201d. Pami\u0119tajmy, \u017ce Pareto uwa\u017ca\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwo za system r\u00f3wnowagi, gdzie procesy zmian uruchamiaj\u0105 si\u0142y, kt\u00f3re pracuj\u0105 w celu przywr\u00f3cenia i ustanowienia spo\u0142ecznej r\u00f3wnowagi.<\/span><\/span><\/p>\n \n Pareto zapewnia\u0142, \u017ce istniej\u0105 dwa typy elit wewn\u0105trz spo\u0142ecze\u0144stwa: elita rz\u0105dz\u0105ca i elita nierz\u0105dz\u0105ca. Ponadto ludzie tworz\u0105cy te dwie warstwy elit maj\u0105 dwie r\u00f3\u017cne mentalno\u015bci, spekulant\u00f3w i rentier\u00f3w. Spekulant jest post\u0119powy, \u201eprzepe\u0142niony\u201d rezyduami klasy pierwszej, podczas gdy rentier jest konserwatywny, reprezentuj\u0105cy rezydua klasy drugiej. W zdrowych spo\u0142ecze\u0144stwach istnieje naturalna sk\u0142onno\u015b\u0107 do wymieniania si\u0119 w\u0142adz\u0105 przez te dwa typy. Gdy, na przyk\u0142ad, spekulanci uczyni\u0105 trudny do ogarni\u0119cia ba\u0142agan w sferze rz\u0105d\u00f3w i gdy wzrasta oburzenie ich rodak\u00f3w z powodu korupcji i skandali, si\u0142y konserwatywne wysuwaj\u0105 si\u0119 na prowadzenie i, w taki lub inny spos\u00f3b, zast\u0119puj\u0105 ich. Ten proces, jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy, jest cykliczny i mniej lub bardziej nieuchronny.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Mo\u017cliwo\u015bci spo\u0142eczne<\/b> <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n R\u00f3wnie\u017c inny aspekt tej teorii powinien by\u0107 odnotowany. Wed\u0142ug Pareto m\u0105drzy rz\u0105dz\u0105cy staraj\u0105 si\u0119 o\u017cywi\u0107 swoje szeregi poprzez umo\u017cliwienie najlepszym spo\u015br\u00f3d ni\u017cszych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa awansowa\u0107 i sta\u0107 si\u0119 w pe\u0142ni cz\u0119\u015bci\u0105 klasy rz\u0105dz\u0105cej. To nie tylko prowadzi najlepszych i najsprytniejszych na szczyt, ale r\u00f3wnie\u017c pozbawia ni\u017csze klasy potencjalnych lider\u00f3w o talentach i zdolno\u015bciach, kt\u00f3re mog\u0142yby pewnego dnia spowodowa\u0107 zagro\u017cenie. Podsumowuj\u0105c ten komponent teorii Pareto wsp\u00f3\u0142cze\u015bni socjologowie zauwa\u017caj\u0105, \u017ce, w praktyce, to nie lito\u015b\u0107 wymaga tego typu polityki: [27]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eDominuj\u0105ca grupa, w opinii Pareto, przetrwa jedynie wtedy, gdy zapewni najlepszym jednostk\u0105 o innym pochodzeniu mo\u017cliwo\u015b\u0107 do\u0142\u0105czenia do jej przywilej\u00f3w oraz nagr\u00f3d i gdy nie zawaha si\u0119 u\u017cy\u0107 si\u0142y do obrony tych przywilej\u00f3w i nagr\u00f3d. Pareto ironicznie atakuje elit\u0119, kt\u00f3ra staje si\u0119 humanitarna, kieruj\u0105ca si\u0119 raczej sercem, ni\u017c zdrowym rozs\u0105dkiem. Pareto uznaje za potrzebn\u0105 istnienie mo\u017cliwo\u015bci zbli\u017cenia si\u0119 do elity, dost\u0119pnej dla wszystkich cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa, ale nie kieruj\u0105 nim uczucia lito\u015bci dla nieuprzywilejowanych. Wyra\u017canie tego typu humanitarnych sentyment\u00f3w jedynie os\u0142abia elit\u0119 w obronie jej przywilej\u00f3w. Ponadto, takie humanitarne uczucia, mog\u0105 \u0142atwo sta\u0107 si\u0119 platform\u0105 dla wzrastania opozycji.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Jedynie kilku starych arystokrat\u00f3w poj\u0119\u0142o zasadnicz\u0105 natur\u0119 tego procesu, zauwa\u017ca Pareto, kr\u00f3tkowidz\u0105cy wol\u0105 utrzymywa\u0107 jak najbardziej ekskluzywny charakter swojej klasy. Czas zbiera \u017cniwo, a rz\u0105dz\u0105cy staj\u0105 si\u0119 coraz s\u0142absi i coraz mniej zdolni do d\u017awigania ci\u0119\u017caru rz\u0105dzenia: [28]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eS\u0105 specyficzne cech\u0105 s\u0142abego rz\u0105du. Po\u015br\u00f3d przyczyn s\u0142abo\u015bci trzeba przede wszystkim odnotowa\u0107 dwie: humanitaryzm i tch\u00f3rzostwo \u2013 tch\u00f3rzostwo, kt\u00f3re staje si\u0119 udzia\u0142em upad\u0142ej arystokracji i, kt\u00f3re jest w cz\u0119\u015bci naturalne, a w cz\u0119\u015bci wykalkulowane, przez rz\u0105d 'spekulant\u00f3w’, kt\u00f3ry jest szczeg\u00f3lnie zainteresowany materialnym zyskiem. Duch humanitaryzmu jest osobliw\u0105 dolegliwo\u015bci\u0105 jednostek pozbawionych kr\u0119gos\u0142upa, kt\u00f3re s\u0105 bogato wyposa\u017cone w rezydua klasy pierwszej i , kt\u00f3re przywdziewaj\u0105 str\u00f3j sentymentalizmu.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Na ko\u0144cu, oczywi\u015bcie, klasa rz\u0105dz\u0105ca traci w\u0142adz\u0119. Dlatego Pareto pisze, \u017ce \u201ehistoria jest cmentarzyskiem arystokracji.\u201d <\/i>[29] <\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto i faszyzm<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Pareto cz\u0119sto wyra\u017ca\u0142 bezgraniczn\u0105 pogard\u0119 wobec pluto-demokratycznych rz\u0105d\u00f3w kieruj\u0105cych Itali\u0105 przez przewa\u017caj\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego \u017cycia. Jak napisa\u0142 Artur Livingston, \u201eby\u0142 on przekonany o tym, \u017ce dziesi\u0119ciu odwa\u017cnych ludzi mo\u017ce w ka\u017cdej chwili pomaszerowa\u0107 na Rzym i wyrzuci\u0107 'spekulant\u00f3w’, kt\u00f3rzy napychaj\u0105 swoje kieszenie i rujnuj\u0105 W\u0142ochy.\u201d <\/i>[30]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Konsekwentnie, w pa\u017adzierniku 1922 roku, po faszystowskim \u201eMarszu na Rzym\u201d i mianowaniu, przez kr\u00f3la, Benito Mussoliniego premierem \u201ePareto m\u00f3g\u0142 podnie\u015b\u0107 si\u0119 z \u0142\u00f3\u017cka i w pe\u0142ni zatriumfowa\u0107 \u2013 'A nie m\u00f3wi\u0142em!’\u201d <\/i>[31] Mimo to Pareto nigdy nie zosta\u0142 cz\u0142onkiem partii faszystowskiej. Ci\u0119\u017cko chory siedemdziesi\u0119ciolatek przebywa\u0142 w odosobnieniu w swojej willi w Szwajcarii.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Kilka lat przed \u201eMarszem na Rzym\u201d m\u0142ody Mussolini ucz\u0119szcza\u0142 na uniwersyteckie wyk\u0142ady Pareto w Lozannie, s\u0142uchaj\u0105c s\u0142ynnego profesora z najwy\u017csz\u0105 uwag\u0105. \u201eNie mog\u0142em si\u0119 doczeka\u0107 kolejnych <\/i>[wyk\u0142ad\u00f3w \u2013 T.P.]\u201d, <\/i>przypomina\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u201eoto by\u0142 nauczyciel, kt\u00f3ry przedstawia\u0142 fundamentaln\u0105 filozofi\u0119 ekonomiczn\u0105 przysz\u0142o\u015bci.\u201d <\/i>[32] Po swoim doj\u015bciu do w\u0142adzy Duce <\/i>natychmiast zg\u0142osi\u0142 swoj\u0105 gotowo\u015b\u0107 do przekszta\u0142cenia my\u015bli swojego s\u0119dziwego mentora w czyn: [33]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201eW pierwszych latach swoich rz\u0105d\u00f3w Mussolini stosowa\u0142 polityk\u0119 opisan\u0105 przez Pareto, niszczy\u0142 polityczny liberalizm, ale w tym samym czasie w du\u017cej mierze zast\u0105pi\u0142 pa\u0144stwowe zarz\u0105dzanie prywatnymi przedsi\u0119biorstwami, zmniejszy\u0142 podatki dochodowe, promowa\u0142 rozw\u00f3j przemys\u0142u, narzuca\u0142 religijne nauczanie dogmat\u00f3w.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n W czasie ostatnich miesi\u0119cy swojego \u017cycia Pareto by\u0142 obdarzany przez nowy re\u017cym faszystowski wieloma zaszczytami. Mussolini mianowa\u0142 Pareto delegatem Konferencji Rozbrojeniowej w Genewie, uczyni\u0142 go senatorem Kr\u00f3lestwa i wymienia\u0142 go jako wsp\u00f3\u0142pracownika swojego osobistego periodyku, Gerarchia<\/i>. [34] Chocia\u017c, z powodu stanu swojego zdrowia, by\u0142 on zmuszony do odrzucenia wielu spo\u015br\u00f3d tych honor\u00f3w, pozosta\u0142 przychylnie nastawiony do re\u017cimu faszystowskiego, korespondowa\u0142 z Mussolinim i oferowa\u0142 pomoc w formu\u0142owaniu polityki ekonomicznej i spo\u0142ecznej. [35]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Nawet bardziej ni\u017c jego teorie ekonomiczne, na pa\u0144stwo faszystowskie mia\u0142y wp\u0142yw socjologiczne pogl\u0105dy Pareto. Jego \u201eTraktat o socjologi og\u00f3lnej sta\u0142 si\u0119 dla wielu faszyst\u00f3w traktatem o rz\u0105dzeniu\u201d <\/i>[36] zauwa\u017cy\u0142 jeden z pisarzy tamtego czasu. Co wi\u0119cej, istnia\u0142a rzucaj\u0105ca si\u0119 w oczy zgodno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy Pareto i nowym faszystowskim rz\u0105dem na najbardziej fundamentalnym poziomie. Jego teoria rz\u0105du elit, jego autorytarne sk\u0142onno\u015bci, jego bezkompromisowe odrzucenie liberalnej koncepcji \u201ecz\u0142owieka ekonomicznego\u201d i jego wiara w arystokracj\u0119 ducha s\u0105 sk\u0142adnikami faszystowskiego credo<\/i>. Bez dw\u00f3ch zda\u0144, ruch faszystowski zawdzi\u0119cza\u0142 znakomitemu socjologowi wiele ze swojej w\u0142asnej teorii politycznej.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Niekt\u00f3rzy pisarze spekulowali, \u017ce gdyby Pareto \u017cy\u0142 d\u0142u\u017cej, w miar\u0119 rozwoju tego pa\u0144stwa, znalaz\u0142by wiele punkt\u00f3w niezgodno\u015bci z faszystami. Chocia\u017c prawd\u0105 jest, \u017ce wyrazi\u0142 on swoj\u0105 dezaprobat\u0119 dla ograniczania przez re\u017cim wolno\u015bci wypowiedzi, szczeg\u00f3lnie w \u015brodowisku akademickim, [37] nale\u017cy odnotowa\u0107, \u017ce w naturze Pareto by\u0142o szukanie b\u0142\u0119d\u00f3w wszystkich rz\u0105d\u00f3w, obecnych i przesz\u0142ych. Nie powinno zatem dziwi\u0107, \u017ce od czasu do czasu znajdowa\u0142 powody do krytyki faszyst\u00f3w.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Ani Pareto, ani Mussolini, co trzeba zaznaczy\u0107, nie byli doktrynerami. Mussolini raz zadeklarowa\u0142, zapewne nieco hiperbolizuj\u0105c, \u017ce \u201eka\u017cdy system jest b\u0142\u0119dem, a ka\u017cda teoria wi\u0119zieniem.\u201d <\/i>[38] Mimo \u017ce, jak wierzy\u0142, rz\u0105d musi si\u0119 kierowa\u0142 og\u00f3lnym zbiorem zasad, nie mo\u017cna si\u0119 ogranicza\u0107 nieelastycznymi doktrynami, kt\u00f3re, w zderzeniu z nowymi i niespodziewanymi sytuacjami, staj\u0105 si\u0119 niczym wi\u0119cej, tylko m\u0119cz\u0105cym baga\u017cem. Jeden z wczesnych faszystowskich pisarzy, w cz\u0119\u015bci, wyt\u0142umaczy\u0142 sympati\u0119 Duce <\/i>do Pareto w ten spos\u00f3b: [39]<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n \u201e’Szuka\u0107!’ – s\u0142owo mocy. W swoim znaczeniu jest s\u0142owem szlachetniejszym od s\u0142owa 'znale\u017a\u0107’. Jest w nim wi\u0119cej 'zamiaru’, a mniej 'szansy’. Mo\u017cesz 'znale\u017a\u0107’ co\u015b dzi\u0119ki przypadkowi i mo\u017cesz 'znale\u017a\u0107’ co\u015b co jest fa\u0142szywe; ale ten, kto szuka opiera si\u0119 na poszukiwaniu coraz bardziej, stale maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce osi\u0105gnie prawd\u0119. Vilfredo Parteo by\u0142 Mistrzem tej szko\u0142y. Porusza\u0142 si\u0119. W bezruchu, powiedzia\u0142 Platon, wszystko staje si\u0119 zepsutym. Jak \u015bpiewa\u0142 Homer, wieczne morskie p\u0142ywy s\u0105 ojcem rodzaju ludzkiego. Wszystkie nowe ksi\u0105\u017cki Pareto lub nowe ich wydania zawiera\u0142y wiele komentarzy oraz modyfikacji i przywo\u0142ywano w nich szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce krytyk, poprawek i zastrze\u017ce\u0144, kt\u00f3re je spowodowa\u0142y. Generalnie obala\u0142 on krytyki, ale robi\u0105c to wskazywa\u0142 inne, bardziej powa\u017cne punkty w sprawie do kt\u00f3rych mogliby lub nawet powinni gani\u0107 go lub zadawa\u0107 mu pytania. Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad tematami swoich prac przechodzi\u0142 do analizowania tych punkt\u00f3w, uznawa\u0142 niekt\u00f3re z nich, nawet wa\u017cne, za pozornie s\u0142uszne i korygowa\u0142 odpowiednio swoje wcze\u015bniejsze wnioski.\u201d<\/i><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Chocia\u017c rz\u0105dy faszystowskie we W\u0142oszech zako\u0144czy\u0142y si\u0119 militarnym anglo-ameryka\u0144skim zwyci\u0119stwem w 1945 roku, nawet ten pot\u0119\u017cny wstrz\u0105s nie zmniejszy\u0142 powa\u017cnie wp\u0142yw\u00f3w Pareto. Nadal, regularnie pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe wydania jego prac i nowe ksi\u0105\u017cki na temat jego pogl\u0105d\u00f3w na spo\u0142ecze\u0144stwo. To, \u017ce jego idee przetrwa\u0142y katastrof\u0119 wojny w praktyce bez \u017cadnej szkody i to, \u017ce nadal dyskutuje si\u0119 na ich temat po\u015br\u00f3d powa\u017cnych uczonych dowodzi ich \u017cywotno\u015bci i ponadczasowo\u015bci.<\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n Przypisy:<\/b><\/span><\/span><\/p>\n \n \n \n [1] Zob. np. W. Rex Crawford, „Representative Italian Contributions to Sociology: Pareto, Loria, Vaccaro, Gini, and Sighele”,<\/i> rozdzia\u0142 w An Introduction to The History of Sociology<\/i>, pod red. Harry Elmer Barnes (Chicago: Univ. of Chicago Press, 1948); Howard Becker i Harry Elmer Barnes, „Sociology in Italy”, <\/i>rozdzia\u0142 w Social Thought From Lore to Science<\/i> (New York: Dover, 1961); i James Burnham, Machiavellians: Defenders of Freedom<\/i> (New York: John Day Co., 1943). <\/span><\/span><\/p>\n \n [2] G. Duncan Mitchell, A Hundred Years of Sociology<\/i> (Chicago: Aldine Publishing Co., 1968), s. 115. <\/span><\/span><\/p>\n \n [3] Herbert W. Schneider, Making the Fascist State<\/i> (New York: Oxford Univ. Press, 1928), s. 102. <\/span><\/span><\/p>\n \n [4] Szczeg\u00f3\u0142y biograficzne za: Charles H. Powers, Vilfredo Pareto<\/i>, vol. 5, Masters of Social Theory<\/i>, red. Jonathan H. Turner (Newbury Park, California: Sage Publications, 1987), ss. 13-20. <\/span><\/span><\/p>\n \n [5] Marksistowscy oponenci Pareto nazywali go \u201eKarolem Marksem bur\u017cuazji\u201d<\/i>. W latach 20. i 30. XX wieku nazywali go r\u00f3wnie\u017c \u201eKarolem Marksem faszyzmu\u201d, <\/i>czego z dum\u0105 u\u017cywali r\u00f3wnie\u017c sami faszy\u015bci.<\/span><\/span><\/p>\n \n [6] Manuale di economia politica<\/i> opublikowano w 1906 roku w Mediolanie. (…)<\/span><\/span><\/p>\n \n [7] Opublikowane w Pary\u017cu w latach 1902-1903. D\u0142u\u017csze wyj\u0105tki pojawiaj\u0105 si\u0119 w: Adrian Lyttelton, Italian Fascisms: From Pareto to Gentile<\/i> (New York: Harper Torchbook, 1975), ss. 71-90. <\/span><\/span><\/p>\n \n [8] Trattato di Sociologia generale<\/i> opublikowano w 1916 roku, w dw\u00f3ch tomach, we Florencji. (…) Monografi\u0119 Pareto, „Un Applicazione de teorie sociologiche”<\/i> opublikowano w 1901. (…) Trasformazioni della democrazia<\/i> opublikowano w 1921 roku w Mediolanie.<\/span><\/span><\/p>\n \n [9] Charles H. Powers, Vilfredo Pareto<\/i>, vol. 5, Masters of Social Theory<\/i> (1987), s. 19. <\/span><\/span><\/p>\n \n [10] Poj\u0119cie \u201er\u00f3wno\u015bci szans\u201d jest w naszych czasach u\u017cywane niew\u0142a\u015bciwie, szczeg\u00f3lnie w Ameryce. Okre\u015blenie \u201er\u00f3wno\u015b\u0107 szans\u201d odnosi si\u0119 tylko do wiary Pareto w to, \u017ce w zdrowym spo\u0142ecze\u0144stwie mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju musi by\u0107 otwarta dla lider\u00f3w wszystkich klas spo\u0142ecznych \u2013 w innych s\u0142owach \u2013 innymi s\u0142owy, chodzi o \u201emerytokracj\u0119\u201d. Zob. w: C. H. Powers, Vilfredo Pareto<\/i>, ss. 22-3. <\/span><\/span><\/p>\n \n [11] C. H. Powers, Vilfredo Pareto<\/i>, s. 20. <\/span><\/span><\/p>\n \n [12] Adrian Lyttelton, Italian Fascisms: From Pareto to Gentile<\/i> (New York: Harper Torchbook, 1975), ss. 79-80. <\/span><\/span><\/p>\n \n [13] A. Lyttelton, Italian Fascisms<\/i> (1975), s. 81. <\/span><\/span><\/p>\n \n [14] H. Stuart Hughes, Oswald Spengler: A Critical Estimate<\/i> (New York: Charles Scribner’s Sons, 1952), s. 16. <\/span><\/span><\/p>\n \n [15] A. Lyttelton, Italian Fascisms<\/i> (1975), s. 86. <\/span><\/span><\/p>\n \n [16] A. Lyttelton, Italian Fascisms<\/i> (1975), ss. 82-3. <\/span><\/span><\/p>\n \n