W czasie, kiedy w Europie toczy\u0142a si\u0119 walka bloku szterlingowego z blokiem z\u0142otym, a w Ameryce Roosevelt dokona\u0142 swej g\u0142o\u015bnej pr\u00f3by, Niemcy uciek\u0142y si\u0119 do realizowania wielkiego eksperymentu, kt\u00f3ry wydawa\u0142 si\u0119 laikowi splotem \u0142ama\u0144c\u00f3w matematycznych z w\u0142asn\u0105 walut\u0105.<\/p>\n
Pierwotnym celem polityki gospodarczej re\u017cimu, kt\u00f3ry doszed\u0142 tam do w\u0142adzy w r. 1933, by\u0142o zatrudnienie bezrobotnych (I Plan Czteroletni). Postulat ten zosta\u0142 zrealizowany w tempie gwa\u0142townym: w okresie od 15 IX 1933 do 15 IX 1935 ilo\u015b\u0107 bezrobotnych stopnia\u0142a z 4 na 1\u00bd miliona. Tego rodzaju szybkie redukowanie bezrobocia musia\u0142o jednak si\u0142\u0105 rzeczy poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 pewne ujemne skutki, kt\u00f3rym nale\u017ca\u0142o jak najszybciej przeciwdzia\u0142a\u0107.<\/p>\n
\u00a0Likwidacja bezrobocia o\u017cywi\u0142a oczywista produkcj\u0119, a to z kolei poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 silne wzmo\u017cenie si\u0119 importu i jego przewy\u017ck\u0119 nad wywozem. Niemiecki zapas z\u0142ota zacz\u0105\u0142 zatem ulega\u0107 szybkiemu wyczerpywaniu si\u0119, przy czym dotychczasowe ograniczenia dewizowe okaza\u0142y si\u0119 niedostateczne. Spo\u0142ecze\u0144stwo niemieckie w obawie przed wyczerpaniem si\u0119 zapasu z\u0142ota i za\u0142amaniem si\u0119 w rezultacie ca\u0142ego handlu zagranicznego, zacz\u0119\u0142o w szybszym tempie zaopatrywa\u0107 si\u0119 za granic\u0105, zw\u0142aszcza w niezb\u0119dne dla przemys\u0142u niemieckiego surowce. W ten spos\u00f3b wzmaga\u0142 si\u0119 dalej import.<\/p>\n
\u00a0Poza tym handel hurtowy i detaliczny pod wp\u0142ywem wytworzonej (przez masowe zatrudnienie istot ludzkich) koniunktury, zacz\u0105\u0142 tworzy\u0107 z uzyskanych nadwy\u017cek finansowych zapasy. Koniunktura ta, kt\u00f3rej punkt kulminacyjny przypad\u0142 na lato 1934 r., mia\u0142a jednak charakter niezdrowy i mog\u0142a zako\u0144czy\u0107 si\u0119 depresj\u0105.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 Z drugiej strony, przerost obrot\u00f3w handlu zagranicznego spowodowa\u0142 nowe zad\u0142u\u017cenie si\u0119 Rzeszy. Kredyty, jakie zaci\u0105gni\u0119to w pierwszych miesi\u0105cach re\u017cimu hitlerowskiego, nie mia\u0142y jednak charakteru bankowego, ale kr\u00f3tkoterminowy, kupiecki. Kupcy czeka\u0107 nie mog\u0105: w przypadku kredyt\u00f3w kupieckich punktualna wyp\u0142acalno\u015b\u0107 jest niezb\u0119dna. Niewyp\u0142acalno\u015b\u0107 mog\u0142a poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 pewien rodzaj \u201ekupieckiej blokady\u201d (je\u017celi si\u0119 tak mo\u017cna wyrazi\u0107) wobec gospodarstwa niemieckiego.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 Ten splot okoliczno\u015bci wywo\u0142a\u0142 konieczno\u015b\u0107 scentralizowania kierownictwa \u017cycia gospodarczego Niemiec. Spocz\u0119\u0142o ono latem 1934 r. w wypr\u00f3bowanych r\u0119kach dra Schachta. On to wyku\u0142 s\u0142ynny \u201eNowy Plan\u201d, kt\u00f3ry sprosta\u0142 zadaniom chwili i zadziwi\u0142 ca\u0142y \u015bwiat.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 Niemcy musia\u0142y ograniczy\u0107 zb\u0119dny import, a za to wyzyska\u0107 wszelkie \u015bwiatowe mo\u017cliwo\u015bci surowcowe. Potrzebowa\u0142y surowc\u00f3w dla podtrzymania produkcji przemys\u0142owej, dla zatrudnienia ludzi i przede wszystkim dla zbroje\u0144. W chwili, kiedy przyst\u0119powa\u0142y one do realizacji \u201eNowego Planu\u201d, na rynkach \u015bwiatowych panowa\u0142 okres niskich cen surowc\u00f3w oraz u\u0142atwie\u0144 w dziedzinie ich zakupu. By\u0142 to jednocze\u015bnie okres wzmo\u017conego eksportu ZSRR, forsowanego przez Rosj\u0119 w celu sfinansowania I \u201epiatiletki\u201d. P\u00f3\u017aniej ceny surowc\u00f3w na rynkach mi\u0119dzynarodowych posz\u0142y w g\u00f3r\u0119, a o surowce by\u0142o coraz trudniej i dostawcy \u017c\u0105dali za nie z\u0142ota lub mocnych dewiz.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 W celu sfinansowania importu i uregulowania niebezpiecznej sprawy zad\u0142u\u017cenia zewn\u0119trznego, Schacht stworzy\u0142 szereg specjalnych \u201emarek\u201d, jak \u201eVerrechnungsmarka\u201d, \u201eSpermarka\u201d, \u201eRegistermarka\u201d. U\u0142atwia\u0142y one obroty z zagranic\u0105, poniewa\u017c p\u0142atno\u015bci przy ich pomocy by\u0142y czysto bezgot\u00f3wkowe i polega\u0142y po prostu na przepisaniu i wyr\u00f3wnaniu pretensji. Pieni\u0105dz nie wychodzi\u0142 z kraju. \u201eMarki\u201d te, w dodatku, zach\u0119ca\u0142y zagranic\u0119 do przywozu towar\u00f3w z Niemiec, wzgl\u0119dnie pobudza\u0142y ruch turystyczny. Sta\u0142y si\u0119 one z czasem ta\u0144sze od zwyk\u0142ej dewizy niemieckiej, stwarzaj\u0105c przez to samo premie dla eksportu z Niemiec, wzgl\u0119dnie turystyki do Niemiec. Taka \u201eRegistermarka\u201d mia\u0142a np. oko\u0142o 50% disagia. Pami\u0119taj\u0105 j\u0105 wszyscy ci, kt\u00f3rzy przed wojn\u0105 1939 roku podr\u00f3\u017cowali do Wiednia, Berlina czy Hamburga. Wozili oni ze sob\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 czekow\u0105, zakupion\u0105 w Warszawie za z\u0142ote, a realizowan\u0105 przez banki niemieckie w markach. Marek w papierze czy monecie brz\u0119cz\u0105cej, poza drobn\u0105 sum\u0105 w srebrze, wwozi\u0107 w granice Niemiec nie by\u0142o wolno.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 System wielorakich \u201emarek\u201d zagranicznych, ta\u0144szych od oficjalnej dewizy, by\u0142 w praktyce rodzajem ukrytej i zamaskowanej deprecjacji warto\u015bci zewn\u0119trznej pieni\u0105dza niemieckiego, co nie by\u0142o bez korzy\u015bci dla gospodarstwa, branego jako ca\u0142o\u015b\u0107. Anglia zdeprecjonowa\u0142a funta tak\u017ce dlatego, aby przez obni\u017cenie cen w z\u0142ocie w stosunku do zagranicy stworzy\u0107 mo\u017cliwo\u015bci konkurowania dla swojego eksportu, deprecjacja dolara da\u0142a Stanom Zjednoczonym identyczn\u0105 bro\u0144, system schachtowski za\u015b \u2013 Niemcom. Kupiec, maj\u0105cy zamro\u017cone nale\u017cno\u015bci w Berlinie lub Kassel, wola\u0142 oczywi\u015bcie otrzyma\u0107 pieni\u0105dze od towaru, ale gdy nie m\u00f3g\u0142 up\u0142ynni\u0107 nale\u017cnej mu got\u00f3wki, musia\u0142 si\u0119 zadawala\u0107 tanimi produktami przemys\u0142owymi Rzeszy. Dumping na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 i d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 Niemcy stosowa\u0107 si\u0119 obawia\u0142y.<\/p>\n
\u00a0\u00a0 W ka\u017cdym razie uda\u0142o si\u0119 Schachtowi stworzy\u0107 w pewnej mierze korzystne warunki dla handlu zagranicznego Niemiec ze \u015bwiatem. Dla stosunk\u00f3w z krajami nie akceptuj\u0105cymi systemu wymiany \u201eclearingowej\u201d wprowadzone by\u0142y transakcje kompensacyjne, czyli wymiana towar za towar, jak w zamierzch\u0142ych czasach. Pewn\u0105 form\u0105 kompensaty by\u0142 system tzw. \u201eASKI\u201d[i]<\/a>, bardzo ciekawy. Na czym polega\u0142? Australijskiemu eksporterowi we\u0142ny, Mr. Plumpuddingowi, nale\u017cy si\u0119 5.000 m[are]k za towar wys\u0142any do Niemiec dla importera imieniem Franz. Ten, za zgod\u0105 Australijczyka, wp\u0142aca\u0142 powy\u017csz\u0105 sum\u0119 na specjalne konto w Banku Rzeszy. Pozostawa\u0142a ona w bezruchu a\u017c do czasu, gdy podj\u0105\u0142 j\u0105 zawodowy kolega Franza, Hans, wysy\u0142aj\u0105cy do Australii zam\u00f3wione tam cz\u0119\u015bci maszyn. System ten mia\u0142 tak\u017ce strony ujemne: by\u0142 mo\u017cliwy tylko wtedy, kiedy Hans posiada\u0142 dobr\u0105 pozycj\u0119 bankow\u0105. Stworzenie premii pozwala\u0142o mu jednak wynagrodzi\u0107 sobie trudno\u015bci, na jakie napotyka\u0142 przy u\u017cyciu systemu \u201eASKI\u201d. Zosta\u0142y one wi\u0119c zdeprecjonowane o 20%. Mr. Plumpudding zn\u00f3w, u\u017cywaj\u0105c \u201eASKI\u201d, podbija\u0142 ceny przynamniej o 25%, aby pokry\u0107 sobie w ten spos\u00f3b deprecjacj\u0119 waloru. \u201eASKI\u201d hossowa\u0142y wobec tego ceny zagranicznych surowc\u00f3w na rynku niemieckim i to sta\u0142o si\u0119 z czasem przyczyn\u0105 zarzucenia ich.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Problem surowcowy nie zosta\u0142 w pe\u0142ni rozwi\u0105zany przez Schachta i dlatego rz\u0105d by\u0142 zmuszony og\u0142osi\u0107 \u201e2. Plan Czteroletni\u201d. W roku 1934 grozi\u0142a \u201enadprodukcja\u201d, poniewa\u017c zwi\u0119kszono wytw\u00f3rczo\u015b\u0107, p\u0142ace za\u015b pozostawiono ustabilizowane, a w dodatku postawiono zasad\u0119 akordu. Niekt\u00f3rym zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce wystarczy popu\u015bci\u0107 cugli konsumpcji przez podniesienie p\u0142ac. Rz\u0105d odrzuci\u0142 jednak t\u0119 star\u0105 recept\u0119 marksist\u00f3w. Dobra konsumpcyjne przesta\u0142y by\u0107 centralnym punktem \u017cycia gospodarczego. Mimo gro\u017c\u0105cej \u201enadprodukcji\u201d, zacz\u0119to dalej powi\u0119ksza\u0107 wytw\u00f3rczo\u015b\u0107, ale \u015brodk\u00f3w produkcji czy te\u017c artyku\u0142\u00f3w zbrojeniowych. To by\u0142 sens \u201edrugiego planu czteroletniego\u201d. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 zak\u0142ady, produkuj\u0105ce dro\u017cej od poziomu \u015bwiatowych koszt\u00f3w produkcji. Do nich zaliczy\u0107 nale\u017cy g\u0142o\u015bn\u0105 wytw\u00f3rni\u0119 sztucznej benzyny w Leuna. \u201ePlan czteroletni\u201d skoncentrowa\u0142 si\u0119 ca\u0142y na produkcji rodzimych surowc\u00f3w, wzgl\u0119dnie ich namiastek.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Jak sfinansowano te gigantyczne plany, w kt\u00f3rych gospodarka niemiecka pracowa\u0142a ju\u017c w\u0142a\u015bciwie na stopie wojennej, zanim zagra\u0142y karabiny? Zagranica obawia\u0142a si\u0119 niebywa\u0142ego wydrenowania niemieckiego rynku pieni\u0119\u017cnego z jego szkodliwymi dla gospodarstwa spo\u0142ecznego skutkami oraz inflacji z nieodzown\u0105 a znaczn\u0105 zwy\u017ck\u0105 cen. Czy miliardowe zlecenia udzielane przez pa\u0144stwo przedsi\u0119biorcom, czy przelewy miliardowych sum kapita\u0142u do r\u0105k tych ostatnich mog\u0142y si\u0119 oby\u0107 bez deprecjacji, ba! nawet wi\u0119cej, bez krachu waluty?! Prezydent niemieckiego Instytutu Koniunktur, Wagemann, odnalaz\u0142 prekursora \u201eparytetu pracy\u201d w Johnie Lawie [\u2026]. \u201eOjciec inflacji\u201d mia\u0142 na celu \u201eaktywizacj\u0119 si\u0142 gospodarczych\u201d. Temu celowi s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142o powi\u0119kszenie obiegu pieni\u0119\u017cnego i kredytu. \u201eAktywizacja\u201d Lawa, zdaniem nauki niemieckiej, zawiod\u0142a nie dlatego, \u017ce by\u0142a w zasadzie niebezpieczna, ale \u017ce opiera\u0142a si\u0119 na zupe\u0142nie fikcyjnych bogactwach Luizjany. Fala o\u017cywienia wywo\u0142a\u0142a wtedy gospodark\u0119 pieni\u0105dzem papierowym w najgorszym stylu, a akcje \u201eTowarzystwa Missisipi\u201d \u00a0osi\u0105gn\u0119\u0142y fantastyczne kursy. \u201eRynek efekt\u00f3w\u201d poch\u0142on\u0105\u0142 znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 emitowanych not, a rynek ten opiera\u0142 si\u0119 na niezdrowej spekulacji. Finansowanie nie znalaz\u0142o odpowiednika w gospodarce towarowej. Eksperyment Lawa opiera\u0142 si\u0119 bowiem po prostu na fikcyjnym \u201eszwindlu\u201d kolonialnym. Tymczasem rzetelnie postawiona zasada \u201edynamicznego wyr\u00f3wnania\u201d w finansowaniu ma mie\u0107 odpowiedni odzew praktyczny w trzech dziedzinach: kapita\u0142u pieni\u0119\u017cnego (rynek efekt\u00f3w), dochodu pieni\u0119\u017cnego (oszcz\u0119dno\u015bci) i gospodarki towarowej. W sferze dochodu pieni\u0119\u017cnego wyst\u0119puje kontakt z gospodark\u0105 konsumpcyjn\u0105. W dziedzinie kapita\u0142u pieni\u0119\u017cnego rynki kredytowe spe\u0142niaj\u0105 funkcje \u0142\u0105cznika z gospodark\u0105 dobrami produkcyjnymi.<\/p>\n \u00a0\u00a0 A teraz przejd\u017amy od tych ciekawych rozwa\u017ca\u0144 teoretycznych do praktyki: system niemiecki mia\u0142 wyzyska\u0107 w pe\u0142ni wszystkie dotychczas unieruchomione czynniki produkcji: zaoszcz\u0119dzony kapita\u0142, nie wyzyskane rezerwy \u015bwiata pracy i jakiekolwiek b\u0105d\u017a mo\u017cliwo\u015bci surowcowe. Celem pchni\u0119cia naprz\u00f3d gospodarki niemieckiej trzeba by\u0142o uruchomi\u0107 pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w p\u0142atniczych. Mia\u0142y one op\u0142aci\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci i mia\u0142y charakter kredytowy. Musiano tego dokona\u0107 w kraju, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 przed 10 laty \u201eokropno\u015bci inflacji\u201d, w kt\u00f3rym swojego czasu \u201emarka zapad\u0142a si\u0119 w przepa\u015b\u0107 kosmiczn\u0105\u201d, wedle okre\u015blenia reportera ameryka\u0144skiego, Knickerbrockera. \u201eNarodowy socjalizm\u201d musia\u0142 si\u0119 zatem ze wzgl\u0119d\u00f3w psychicznych od\u017cegnywa\u0107 oficjalnie od \u201ecudownych mo\u017cliwo\u015bci\u201d inflacyjnych. Sekretarz stanu, Fritz Reinhardt, o\u015bwiadcza\u0142 butnie:<\/p>\n \u2013 Inflacja jest wykluczona w pa\u0144stwie narodowo-socjalistycznym.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Dlaczego? \u2013 zapyta czytelnik. \u2013 Bo wzros\u0142y wp\u0142ywy z dochod\u00f3w zwyczajnych, nast\u0105pi\u0142a lepsza organizacja rynku kapita\u0142owego i pieni\u0119\u017cnego, zdyscyplinowano spo\u0142ecze\u0144stwo, a przede wszystkim postawiono hamulec tendencji ku zwy\u017cce ze strony cen i p\u0142ac.<\/p>\n