{"id":8730,"date":"2013-06-06T16:32:58","date_gmt":"2013-06-06T14:32:58","guid":{"rendered":"http:\/\/xportal.pl\/?p=8730"},"modified":"2013-06-06T16:32:58","modified_gmt":"2013-06-06T14:32:58","slug":"ronald-lasecki-geopolityczny-sens-tureckiej-wiosny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xportal.press\/?p=8730","title":{"rendered":"Ronald Lasecki: Geopolityczny sens Tureckiej Wiosny"},"content":{"rendered":"

Zachodnie aspiracje Turcji i ich odrzucenie<\/b><\/p>\n

\n

Protesty rozpocz\u0119te na placu Taksim 31 maja, przez dziennikarzy nazywane niekiedy \u201eTureck\u0105 Wiosn\u0105\u201d, mo\u017cna i nale\u017cy interpretowa\u0107 przez pryzmat tureckich debat pomi\u0119dzy okcydentalistami i orientalistami. Wp\u0142ywowy za \u017cycia ameryka\u0144ski politolog Samuel Huntington (1927-2008) w swojej najbardziej znanej ksi\u0105\u017cce Zderzenie cywilizacji i nowy kszta\u0142t \u0142adu \u015bwiatowego (1996, wyd. polskie 1997) zaklasyfikowa\u0142 Turcj\u0119 jako kraj na cywilizacyjnym rozdro\u017cu pomi\u0119dzy \u015bwiatem islamskim a Zachodem. Prozachodnia orientacja Republiki Tureckiej wi\u0105za\u0142a si\u0119 z pryncypialnym odwr\u00f3ceniem si\u0119 Turk\u00f3w od \u015bwiata arabskiego, oskar\u017canego przez kemalist\u00f3w o zdrad\u0119 podczas probrytyjskiego powstania arabskiego w 1916 r. Dokonano zatem laicyzacji szkolnictwa i s\u0105downictwa, wprowadzono wzorowany na szwajcarskim kodeks cywilny, zakazano noszenia fez\u00f3w i chust islamskich w zamian lansuj\u0105c noszenie europejskich kapeluszy, zast\u0105piono tradycyjny kalendarz muzu\u0142ma\u0144ski kalendarzem gregoria\u0144skim, wykre\u015blono z konstytucji zapisy o islamie jako o religii pa\u0144stwowej, za\u015b w 1928 r. zast\u0105piono alfabet arabski pismem \u0142aci\u0144skim. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej stosunki Turcji z jej po\u0142udniowymi s\u0105siadami obci\u0105\u017ca\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 do wrogich sobie blok\u00f3w geopolitycznych: od 1952 r. Turcja pozostaje cz\u0142onkiem NATO, gdy tymczasem Egipt po przewrocie 1952 roku, Syria pod rz\u0105dami Hafiza al-Assada po 1970 roku oraz Irak pod rz\u0105dami partii Baas po 1968 roku by\u0142y zorientowane antyzachodnio i utrzymywa\u0142y bliskie kontakty z ZSRS. Z drugiej strony negocjacje w sprawie przyst\u0105pienia Turcji do Unii Europejskiej przynios\u0142y Turcji rozczarowanie. W 1959 r. Ankara wyrazi\u0142a wol\u0119 stowarzyszenia z \u00f3wczesn\u0105 Wsp\u00f3lnot\u0105 Europejsk\u0105. Status taki przyznano Turcji w cztery lata p\u00f3\u017aniej. W 1987 r. Turcja z\u0142o\u017cy\u0142a wniosek o przyj\u0119cie do Wsp\u00f3lnoty, jednak a\u017c do 1999 r. nie uda\u0142o si\u0119 jej uzyska\u0107 statusu kandydackiego, i to pomimo wyra\u017anego forsowania kandydatury tureckiej przez Waszyngton, chc\u0105cy w ten spos\u00f3b zapobiec politycznej konsolidacji Europy. Negocjacje zosta\u0142y co prawda otwarte w 2005 roku, ale szereg pojawiaj\u0105cych si\u0119 w Europie obaw i zastrze\u017ce\u0144 spowolni\u0142 znacznie ich dynamik\u0119. Obawy istniej\u0105 tak\u017ce po drugiej stronie – w \u015brodowisku tureckich wojskowych, wielokrotnie \u0142ajanych przez Bruksel\u0119, za\u015b spowolnienie procesu negocjacyjnego spowodowa\u0142o zniech\u0119cenie opinii publicznej, wzros\u0142e jeszcze w warunkach kryzysu finansowego UE po 2008 r. Czynnikiem zwi\u0119kszaj\u0105cym niech\u0119\u0107 Ankary wobec Zachodu, w tym r\u00f3wnie\u017c wobec Europy, by\u0142o r\u00f3wnie\u017c coraz powszechniejsze po zako\u0144czeniu \u201ezimnej wojny\u201d uznanie przez Zach\u00f3d rzezi Ormian w latach 1915-1917 za ludob\u00f3jstwo. W 2010 r. decyzj\u0119 tak\u0105 podj\u0119\u0142y USA, za\u015b w 2011 r. Francja przyj\u0119\u0142a przepisy o karaniu publicznego negowania ludob\u00f3jstwa Ormian. Rozczarowanie Turcji orientacj\u0105 zachodni\u0105 da\u0142o o sobie zna\u0107 ju\u017c w po\u0142owie lat 90-tych. W przeprowadzonych w 1994 r. wyborach lokalnych islamska Partia Dobrobytu przej\u0119\u0142a w\u0142adz\u0119 nad dwoma g\u0142\u00f3wnymi miastami kraju: Stambu\u0142em i Ankar\u0105. W 1996 r. jako posiadaj\u0105ca najwi\u0119cej mandat\u00f3w w Med\u017clisie wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a rz\u0105d koalicyjny.<\/p>\n

\n

Turcy jako nar\u00f3d talassokratyczny<\/b><\/p>\n

\n

Nastroje religijne znacznie cz\u0119\u015bciej da\u0142y si\u0119 przy tym zauwa\u017cy\u0107 w Anatolii, ni\u017c w stanowi\u0105cym kolebk\u0119 historycznej pa\u0144stwowo\u015bci osma\u0144skiej regionie Morza Marmara. Zwi\u0105zek tych dw\u00f3ch krain jest wysoce problematyczny. Pierwsze pa\u0144stwo tureckie na pocz\u0105tku XIV w. swoimi wschodnimi granicami opiera\u0142o si\u0119 o g\u00f3ry Zachodniego Pontu, do 1326 r. maj\u0105c stolic\u0119 w S\u00f6\u011f\u00fct, na p\u00f3\u0142nocy i na zachodzie obejmuj\u0105c za\u015b Nice\u0119 i pe\u0142ni\u0105ce w latach 1326-1365 rol\u0119 stolicy miasto Bursa. W 1334 r. pa\u0144stwo osma\u0144skie opar\u0142o si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy o Cie\u015bnin\u0119 Gallipoli, po kolejnych podbojach przenosz\u0105c stolic\u0119 z Bursy do Adrianopola, a\u017c wreszcie w 1458 r. do zdobytego sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej i przemianowanego na Stambu\u0142 bizantyjskiego Konstantynopola. Geopolityczny rdze\u0144 pa\u0144stwowo\u015bci tureckiej stanowi\u0142 zatem nizinny obszar na wybrze\u017cach Morza Marmara, od wschodu granicz\u0105cy ze \u015br\u00f3dg\u00f3rskimi dolinami p\u0142askowy\u017cu anatolijskiego, nie nadaj\u0105cymi si\u0119 co prawda pod upraw\u0119 roli ale gromadz\u0105cymi na zboczach okalaj\u0105cych je g\u00f3r zimne powietrze, kt\u00f3re opadaj\u0105c ku morzu skrapla\u0142o si\u0119 w formie opad\u00f3w deszczowych. Azjatyckie wybrze\u017ca Morza Marmara i znajduj\u0105ca si\u0119 naprzeciw nich w Europie r\u00f3wninna Tracja, dzi\u0119ki \u0142agodnemu morskiemu klimatowi i dobremu nawodnieniu tworzy\u0142y zatem sprzyjaj\u0105ce warunki dla rozwoju rolnictwa. Posiadanie wewn\u0119trznego akwenu morskiego o relatywnie (w zestawieniu z wielko\u015bci\u0105 zajmowanego terytorium l\u0105dowego) d\u0142ugiej linii brzegowej tworzy\u0142o za\u015b warunki dla rozwoju wysokiej kultury handlowej typu talassokratycznego. Paradoksalnie zatem, przybywszy z Azji Centralnej i b\u0119d\u0105cy zasadniczo koczowniczym narodem kontynentalnym Turcy, przez obranie sobie za siedzib\u0119 narodow\u0105 wybrze\u017cy Morza Marmara nabrali cech kultury morskiej. Nie pozostaje to naszym zdaniem bez wp\u0142ywu na charakter wspomnianych na pocz\u0105tku tekstu protest\u00f3w przeciwko w\u0142adzy AKP, do czego wr\u00f3cimy jeszcze w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu. Geoekonomiczne znaczenie Cie\u015bnin Czarnomorskich jest dobrze znane: przechodzi tamt\u0119dy jedyna droga morska \u0142\u0105cz\u0105ca Morze Egejskie, za jego za\u015b po\u015brednictwem Morze \u015ar\u00f3dziemne, z Morzem Czarnym. Ponadto przez Bosfor i Konstantynopol wiod\u0142a niezwykle wa\u017cna w okresie sprzed wielkich odkry\u0107 geograficznych l\u0105dowa droga handlowa z Europy do zachodniej Azji. Kontrola nad skrzy\u017cowaniem najwa\u017cniejszego morskiego szlaku handlowego z najwa\u017cniejszym l\u0105dowym szlakiem handlowym pozwoli\u0142y a\u017c do XV w. odgrywa\u0107 Imperium Osma\u0144skiemu wraz z zamo\u017cnymi w\u0142oskimi miastami doliny Padu wiod\u0105c\u0105 rol\u0119 w handlu lewanty\u0144skim, podobnie jak rol\u0119 tak\u0105 odgrywa\u0142o w staro\u017cytno\u015bci miasto Bizancjum. Niewielki basen Morza Marmara sprzyja\u0142 zatem przekszta\u0142ceniu kultury jego mieszka\u0144c\u00f3w w kultur\u0119 handlow\u0105, kosmopolityczn\u0105, liberaln\u0105 i talassokratyczn\u0105, sk\u0142aniaj\u0105c te\u017c do ekspansji z powod\u00f3w tak strategicznych, jak i merkantylnych. Region Morza Marmara \u2013 siedziba narodowa Turk\u00f3w jest regionem wewn\u0119trznie zintegrowanym, zamo\u017cnym, zorientowanym na zewn\u0105trz. Ze wzgl\u0119du na w\u0105sko\u015b\u0107 cie\u015bnin i zarazem rozdzielenie akwenem morskim swoich terytori\u00f3w l\u0105dowych, strategicznie jest bardziej podatny na atak l\u0105dowy ni\u017c morski.<\/p>\n

\n

Anatolia – kontynentalna kotwica Turcji<\/b><\/p>\n

\n

Inaczej rzecz przedstawia si\u0119 w przypadku P\u00f3\u0142wyspu Anatolijskiego. Rozdziela on Morze \u015ar\u00f3dziemne od Morza Czarnego, podobnie jak P\u00f3\u0142wysep Pirenejski oddziela Morze \u015ar\u00f3dziemne od Oceanu Atlantyckiego. Obydwa p\u00f3\u0142wyspy \u0142\u0105czy jeszcze wi\u0119cej podobie\u0144stw: s\u0105 zbli\u017conej wielko\u015bci, p\u00f3\u0142nocne regiony ka\u017cdego z nich otrzymuj\u0105 du\u017ce ilo\u015bci opad\u00f3w i nie wyst\u0119puje tam pora sucha, podczas gdy w regionach po\u0142udniowych wyst\u0119puj\u0105 suche i gor\u0105ce lata. Na obydwu p\u00f3\u0142wyspach znajduj\u0105 si\u0119 te\u017c uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 r\u00f3wnole\u017cnikowo pasma g\u00f3rskie. Losy ka\u017cdego z tych kraj\u00f3w potoczy\u0142y si\u0119 jednak odmiennie: o ile Lizbona i Sewilla sta\u0142y si\u0119 punktami wyj\u015bciowymi dla wypraw wzd\u0142u\u017c wybrze\u017ca afryka\u0144skiego i konkwisty Ameryki, o tyle Anatolia nie posiada w\u0142asnych tradycji morskich. Wybrze\u017ca Anatolii s\u0105 pozbawione zatok, g\u00f3ry za\u015b opadaj\u0105 stromo ku wybrze\u017cu utrudniaj\u0105c zak\u0142adanie port\u00f3w. Jedynymi bardziej znacz\u0105cymi s\u0105 Antalya i Adana na wybrze\u017cu po\u0142udniowym. Interior Anatolii trudniej poddaje si\u0119 kontroli politycznej, gdy\u017c doliny s\u0105 tam w\u0119\u017csze i maj\u0105 bardziej strome oraz wy\u017csze zbocza ni\u017c te granicz\u0105ce z nizin\u0105 u brzeg\u00f3w Morza Marmara. Ze wzgl\u0119du na trudne warunki naturalne rozbudowa infrastruktury i rozw\u00f3j rolnictwa jest tam bardziej kapita\u0142och\u0142onna. Anatolia nie posiada \u017ceglownych rzek, licz\u0105cych si\u0119 bogactw naturalnych ani znacz\u0105cej wielko\u015bci ziem uprawnych. Podj\u0119te w XX w. tureckie projekty gospodarczej aktywizacji tego regionu przybra\u0142y form\u0119 rozwijanego w latach 80-tych przez premiera Turguta \u00d6zala Projektu Anatolii Po\u0142udniowo-Wschodniej (GAP), polegaj\u0105cego na budowie w g\u00f3rnym biegu Eufratu 22 tam i wykorzystania zgromadzonej w ten spos\u00f3b wody dla \u00a0rozwoju miejscowego rolnictwa. Projekt wywo\u0142a\u0142 szereg zastrze\u017ce\u0144 \u2013 r\u00f3wnie\u017c mi\u0119dzynarodowych. Pojawi\u0142y si\u0119 nawet g\u0142osy o ch\u0119ci pozbawienia wody po\u0142o\u017conych na po\u0142udnie od granic Turcji pa\u0144stw arabskich i ch\u0119ci skolonizowania tradycyjnie kurdyjskich region\u00f3w przez osadnik\u00f3w tureckich, by w ten spos\u00f3b zmieni\u0107 stosunki etniczne w kraju. Na skutek sprzeciwu Syrii zaniechano budowy ruroci\u0105gu maj\u0105cego po\u0142\u0105czy\u0107 wybudowane przez Turcj\u0119 zbiorniki retencyjne z Izraelem. R\u00f3wnie kontrowersyjny by\u0142 projekt poprowadzenia ruroci\u0105g\u00f3w do Arabii Saudyjskiej. Mo\u017cna jednak podejrzewa\u0107, \u017ce wobec rosn\u0105cego zapotrzebowania na wod\u0119 kraj\u00f3w arabskich \u2013 zajmuj\u0105cych wszak g\u0142\u00f3wnie stepy, pustynie i p\u00f3\u0142pustynie \u2013 znaczenie zasob\u00f3w tego surowca, dzi\u0119ki opadom znad Morza \u015ar\u00f3dziemnego gromadz\u0105cych si\u0119 zim\u0105 w du\u017cej obfito\u015bci w formie \u015bniegu na zboczach Taurusu, b\u0119dzie z pewno\u015bci\u0105 coraz wi\u0119ksze. Pomimo tych zabieg\u00f3w, znaczenie ekonomiczne Anatolii pozostaje niewielkie. Im dalej na wsch\u00f3d, tym kraina ta staje si\u0119 bardziej stroma, skalista i sucha. Wsp\u00f3\u0142czynnik przyrostu naturalnego mieszka\u0144c\u00f3w Anatolii jest typowy dla ludno\u015bci \u201ekraj\u00f3w rozwijaj\u0105cych si\u0119\u201d, podobnie jak tamtejszy typ gospodarowania, tote\u017c pozostaje ona wci\u0105\u017c niesamodzielna pod wzgl\u0119dem produkcji \u017cywno\u015bci.<\/p>\n

\n

Anatolia jako bufor pomi\u0119dzy Turcj\u0105 a Azj\u0105<\/b><\/p>\n

\n

Wi\u0119ksze jest znaczenie strategiczne Anatolii: z perspektywy regionu Morza Marmara jest ona stref\u0105 buforow\u0105 zabezpieczaj\u0105c\u0105 tureck\u0105 siedzib\u0119 narodow\u0105 przed najazdami koczownik\u00f3w od strony Azji. Bezpo\u015brednia b\u0105d\u017a po\u015brednia kontrola nad Anatoli\u0105 na zach\u00f3d od 36 stopnia d\u0142ugo\u015bci geograficznej wschodniej ma kluczowe znaczenie dla bezpiecze\u0144stwa Stambu\u0142u i przyleg\u0142ych do niego krain. Zaanga\u017cowanie dalej na wsch\u00f3d jest ju\u017c bardziej problematyczne, wyd\u0142u\u017caj\u0105c linie zaopatrzenia wojsk i wci\u0105gaj\u0105c turecki o\u015brodek polityczny w konflikty azjatyckie: z Kurdami, z pa\u0144stwami arabskimi, z Iranem i z Rosj\u0105. Gdyby wschodnie granice dzisiejszej Turcji si\u0119ga\u0142y nie dalej ni\u017c do miasta Sebastia, nie istnia\u0142yby geopolityczne podstawy dla uwik\u0142ania tego pa\u0144stwa w konflikt kurdyjski, iracki, czy obecnie syryjski. Niemo\u017cliwe by\u0142oby prowadzenie przez Ankar\u0119 awanturniczej polityki \u201epantura\u0144skiej\u201d, czy te\u017c \u201eneoosma\u0144skiej\u201d. Zarazem suche i niemal pustynne g\u00f3ry i doliny \u015brodkowej Anatolii skutecznie chroni\u0142yby bogaty region Morza Marmara i wybrze\u017ca Morza Egejskiego przed oddzia\u0142ywaniem wszelkich azjatyckich awantur. Orientacja geopolityczna Turcji by\u0142aby w takich warunkach najpewniej jednoznacznie zachodnia.<\/p>\n

\n

Zadziwiaj\u0105ca mieszanka tellurokracji i talassokracji <\/b><\/p>\n

\n

Pozbawienie Turcji imperium w jego cz\u0119\u015bci europejskiej i azjatyckiej oraz d\u0142ugoletnia zimnowojenna izolacja przeorientowa\u0142y kierunki aktywno\u015bci gospodarczej Turk\u00f3w. Tradycyjne zwi\u0105zki z basenem Dunaju i Nizin\u0105 Pano\u0144sk\u0105 zosta\u0142y zerwane i nie by\u0142o mo\u017cliwe ich odnowienie w warunkach ustanowienia w tych krajach ustroju socjalistycznego i sformowania ich we wrogi Turcji blok geopolityczny. Zorganizowana na zasadach liberalnych gospodarka turecka by\u0142a te\u017c niekompatybilna z socjalistycznymi gospodarkami s\u0105siaduj\u0105cych z Turcj\u0105 od po\u0142udnia pa\u0144stw arabskich. Jedynymi mo\u017cliwymi partnerami gospodarczymi, kulturalnymi i politycznymi Turcji sta\u0142y si\u0119 podczas zimnej wojny pa\u0144stwa bloku zachodniego. Aktywno\u015b\u0107 gospodarcza i kulturalna elit tureckich opar\u0142a si\u0119 zatem z jednej strony na wi\u0119ziach z Zachodem, z drugiej za\u015b skierowana zosta\u0142a ku infrastrukturalnej i gospodarczej modernizacji Anatolii. W 1952 r. Turcja sta\u0142a si\u0119 cz\u0142onkiem NATO, zacz\u0119\u0142a korzysta\u0107 z ameryka\u0144skiej pomocy finansowej i miliardowych \u015brodk\u00f3w na wzmocnienie bezpiecze\u0144stwa. Tureckie si\u0142y zbrojne by\u0142y wyposa\u017cane i szkolone przez Zach\u00f3d a na terenie kraju powsta\u0142y ameryka\u0144skie bazy wojskowe. Turcja sta\u0142a si\u0119 rodzajem zachodniego protektoratu, definitywnie zrywaj\u0105c wi\u0119zi ze Wschodem. Zarazem zgodnie z kemalistowskimi has\u0142ami reformizmu, turecki kapita\u0142 kierowany by\u0142 do Anatolii, gdzie inwestowano go w infrastruktur\u0119, o\u015bwiat\u0119 i urbanizacj\u0119. Z czasem pozwoli\u0142o to rozwin\u0105\u0107 si\u0119 endemicznej anatolijskiej klasie \u015bredniej, kt\u00f3ra z kolei zwi\u0119ksza\u0107 zacz\u0119\u0142a sw\u00f3j wp\u0142yw na turecki aparat policyjny, wojskowy i biurokracj\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Na pocz\u0105tku lat 2000-nych znaczenie \u201ekontynentalnych\u201d w swoim charakterze elit anatolijskich zacz\u0119\u0142o r\u00f3wnowa\u017cy\u0107 dotychczasowe wp\u0142ywy \u201emorskich\u201d elit stambulskich w sferach kulturalnej, politycznej, wojskowej i ekonomicznej. Znalaz\u0142o to wyraz mi\u0119dzy innymi we wspomnianych ju\u017c sukcesach konserwatywnych partii religijnych \u2013 Partii Dobrobytu w latach 90-tych oraz trzykrotnym zwyci\u0119stwie wyborczym Partii Sprawiedliwo\u015bci i Rozwoju po roku 2002.\u00a0 Wobec kosmopolitycznej, laickiej, permisywnej i merkantylnej kultury elit stambulskich coraz wi\u0119ksze znaczenie zyskiwa\u0142a bardziej konserwatywna i religijna kultura kontynentalnych elit anatolijskich. Wyra\u017ca\u0142o si\u0119 to tak\u017ce w coraz wyra\u017aniejszym strategicznym, politycznym i kulturowym ci\u0105\u017ceniu Turcji ku Azji ju\u017c od lat 90-tych. Turgut \u00d6zal co prawda popar\u0142 jeszcze ameryka\u0144sk\u0105 agresj\u0119 na Irak w 1991 r. ale wywo\u0142a\u0142 tym wielkie spo\u0142eczne protesty, za\u015b kolejny prezydent S\u00fcleyman Demirel jako pierwszy spo\u015br\u00f3d przyw\u00f3dc\u00f3w bloku zachodniego wyst\u0105pi\u0142 z wnioskiem o zniesienie sankcji na\u0142o\u017conych po wojnie na Irak.<\/p>\n

\n

W wyniku zmian zachodz\u0105cych w \u015brodowisku mi\u0119dzynarodowym, polityce zagranicznej i gospodarce powojennej Turcji dosz\u0142o tak\u017ce do zmiany postrzegania przez Turk\u00f3w swojej roli i miejsca w stosunkach z innymi narodami i w polityce mi\u0119dzynarodowej. Ponadnarodowe tradycje Imperium Osma\u0144skiego zosta\u0142y odrzucone na rzecz kemalistowskiego jakobinizmu. Zasadami okre\u015blaj\u0105cymi konstytucyjn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 nowej, republika\u0144skiej Turcji sta\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 tak zwanych \u201estrza\u0142 kemalizmu\u201d: populizm, republikanizm, nacjonalizm, laicyzm, etatyzm i reformizm. Odbi\u0142o si\u0119 to na zmianie stosunku Turk\u00f3w do narod\u00f3w z kt\u00f3rymi przysz\u0142o im wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 w granicach jednego organizmu politycznego. Imperium Osma\u0144skie dokonuj\u0105c ekspansji w dolinie Dunaju i na Nizinie Pano\u0144skiej zetkn\u0119\u0142o si\u0119 z zamo\u017cnymi, wysoko zorganizowanymi spo\u0142eczno\u015bciami zamieszkuj\u0105cymi \u017cyzne ziemie z prosperuj\u0105cym rolnictwem. Potencja\u0142 demograficzny Turk\u00f3w uniemo\u017cliwia\u0142 im kolonizacj\u0119 tych ziem i zast\u0105pienie dotychczas zajmuj\u0105cych je lud\u00f3w. Kooptowali je zatem w miar\u0119 potrzeb i mo\u017cliwo\u015bci do administracyjnej i niekiedy nawet politycznej elity Imperium. Niemuzu\u0142ma\u0144skie grupy religijne \u2013 prawos\u0142awne, ormia\u0144skie, \u017cydowskie zorganizowane by\u0142y w system milletu daj\u0105cy im autonomi\u0119 prawn\u0105, wyznaniow\u0105 i gospodarcz\u0105. Republika Turecka obejmowa\u0142a jedynie zamo\u017cny region Morza Marmara i ubog\u0105 Anatoli\u0119. Turcy nie musieli ju\u017c liczy\u0107 si\u0119 z miejscowymi elitami anatolijskimi i z mniejszo\u015bciami narodowymi. Kemalizm by\u0142 bliskowschodni\u0105 wersj\u0105 jakobinizmu, w innych s\u0142owach przemycaj\u0105c znane z rewolucji francuskiej 1789 r. has\u0142o \u201erepubliki jednej i niepodzielnej\u201d. Stosowane konsekwentnie zasady kemalizmu implikowa\u0142y mi\u0119dzy innymi negowanie istnienia narodu kurdyjskiego, t\u0119pienie jego j\u0119zyka oraz negowanie ludob\u00f3jstwa Ormian. Republika Turecka w XX wieku stanowi\u0142a zadziwiaj\u0105cy przyk\u0142ad pa\u0144stwa \u0142\u0105cz\u0105cego elementy to\u017csamo\u015bci \u201emorskiej\u201d i \u201ekontynentalnej\u201d, by\u0142a osobliw\u0105 mieszank\u0105 tallasokracji i tellurokracji. Dominuj\u0105ce w \u017cyciu politycznym, wojskowym, gospodarczym i kulturalnym stambulskie elity kemalistowskie mia\u0142y charakter typowo \u201emorski\u201d: ich zachodnia orientacja kulturowa, cywilizacyjna i geopolityczna, podobnie jak szowinistyczny stosunek do spo\u0142eczno\u015bci nietureckich i do religii znamionuje materialistyczny i eksploatatorski typ tallasokratyczny. Po\u0142o\u017cenie geopolityczne Turcji oraz ewolucja jej \u015brodowiska mi\u0119dzynarodowego – szczeg\u00f3lnie po II wojnie \u015bwiatowej – wymusi\u0142y jednak mi\u0119dzynarodow\u0105 izolacj\u0119 i wsobny rozw\u00f3j tego pa\u0144stwa, nadaj\u0105c mu przez to wiele cech tellurokracji.<\/p>\n

\n

Wektor azjatycki w polityce Turcji<\/b><\/p>\n

\n

Rz\u0105dy AKP i premiera Erdo\u011fana mo\u017cna w tym uk\u0142adzie interpretowa\u0107 jako specyficzny rodzaj sytuacyjnie prozachodniej tellurokracji. Prozachodnio\u015b\u0107 nie polega jednak w tym przypadku na definiowaniu to\u017csamo\u015bci Turcji przede wszystkim jako cz\u0119\u015bci Europy lub Zachodu jak by\u0142o to w przypadku kemalist\u00f3w, ale na odwo\u0142ywaniu si\u0119 do pomocy Stan\u00f3w Zjednoczonych i NATO dla wzmocnienia pozycji Turcji jako pa\u0144stwa bliskowschodniego i azjatyckiego. Po niepowodzeniu kemalistowskiej polityki zmierzaj\u0105cej do integracji Turcji z Uni\u0105 Europejsk\u0105 i Zachodem, Erdo\u011fan pragnie redefiniowa\u0107 jej miejsce w stosunkach mi\u0119dzynarodowych jako pa\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c bliskowschodniego i azjatyckiego. Turcja ma by\u0107 jednak graczem znacz\u0105cym, st\u0105d kontakty z Bractwem Muzu\u0142ma\u0144skim i wsp\u00f3\u0142praca z Katarem dla zainstalowania pos\u0142usznego sobie rz\u0105du Braci w Damaszku. Ankara i Doha nie s\u0105 w stanie samodzielnie zrealizowa\u0107 tego planu, st\u0105d te\u017c uciekaj\u0105 si\u0119 do pomocy bloku atlantyckiego. W ten oto paradoksalny spos\u00f3b wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 w ambicjach (albo raczej w urojeniach) \u201eneoosma\u0144skich\u201d partykularyzm polityczny Ankary nadaje jej polityce zagranicznej charakteru tallasokratycznego, podczas gdy sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 geopolityczn\u0105 pa\u0144stwo to definiuje wyra\u017anie jako tellurokratyczn\u0105. Kontynentalny charakter AKP to nie tylko\u00a0 redefiniowanie to\u017csamo\u015bci Turcji jako pa\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c azjatyckiego. Chodzi tak\u017ceo polityk\u0119 wewn\u0119trzn\u0105: Erdo\u011fan oskar\u017cany jest przez swych przeciwnik\u00f3w o odchodzenie od zasad liberalnej demokracji i uleganie pokusom dyktatorskim, sam podkre\u015bla ch\u0119\u0107 \u201eprzywr\u00f3cenia silnej roli kultury muzu\u0142ma\u0144skiej\u201d w od lat laickim pa\u0144stwie, liberalne stambulskie elity zarzucaj\u0105 mu wprowadzenie element\u00f3w nauczania religii do szk\u00f3\u0142 pa\u0144stwowych, zgod\u0119 na noszenie przez kobiety chust islamskich w miejscach publicznych, przyj\u0119cie przez parlament ustawy zakazuj\u0105cej sprzeda\u017cy alkoholu po 22. i przedstawiania jego spo\u017cycia w publicznych \u015brodkach masowego przekazu co uzasadnia si\u0119 dba\u0142o\u015bci\u0105 o islamsk\u0105 obyczajno\u015b\u0107, a tak\u017ce wydanie policji zgody na interweniowanie wobec publicznie ca\u0142uj\u0105cych si\u0119 par.<\/p>\n

\n

Pastiszowa retradycjonalizacja i lichwiarska gospodarka<\/b><\/p>\n

\n

\u017beby uczyni\u0107 rzecz bardziej skomplikowan\u0105, odnotowa\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce forsowana przez Erdo\u011fana ostro\u017cna retradycjonalizacja ma w du\u017cej mierze charakter pastiszowy i \u017ce r\u00f3wnie dobrze mo\u017cna interpretowa\u0107 j\u0105 jako zjawisko typowe dla merkantylnego modelu \u201emorskiego\u201d. Symbolem niech b\u0119dzie daj\u0105cy pocz\u0105tek protestom na placu Taksim sp\u00f3r o park Gezni. Jest to jeden z ostatnich pozosta\u0142ych w centrum Stambu\u0142u ziele\u0144c\u00f3w. W zamys\u0142ach zwi\u0105zanych z Erdo\u011fanem autor\u00f3w nowej koncepcji urbanistycznej ma zosta\u0107 wyci\u0119ty, by zwolni\u0107 miejsce pod wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 kopi\u0119 historycznego budynku Koszar Artylerii. Sam pomys\u0142 odbudowy Koszar wydaje si\u0119 jak najbardziej wpisywa\u0107 w program umiarkowanej retradycjonalizacji. Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce historyczna replika ma mie\u015bci\u0107 ca\u0142kiem wsp\u00f3\u0142czesne centrum handlowe ze sklepami wielkopowierzchniowymi, na wszystkim za\u015b zyska\u0107 ma stoj\u0105cy za tym przedsi\u0119wzi\u0119ciem zi\u0119\u0107 premiera. Zamiast retradycjonalizacji mamy zatem postmodernistyczne kapitalistyczne simulacrum. Podobny charakter ma wiele innych projekt\u00f3w forsowanych przez AKP. Przy gwa\u0142townie wzrastaj\u0105cym wska\u017aniku kr\u00f3tkoterminowego zad\u0142u\u017cenia zagranicznego, wzrastaj\u0105cym zad\u0142u\u017ceniu konsumenckim gospodarstw domowych i spadku w ostatnim roku wska\u017anika zatrudnienia w gospodarce formalnej poni\u017cej wska\u017anik\u00f3w samozatrudnienia i zatrudnienia w gospodarce nieformalnej, a tak\u017ce \u015blimaczym wzro\u015bcie PKB na poziomie 3% w 2013 roku, Erdo\u011fan forsuje program budowy trzeciego mostu \u0142\u0105cz\u0105cego brzegi Cie\u015bniny Bosfor. Wybudowanie maj\u0105cej sobie liczy\u0107 260 km. d\u0142ugo\u015bci autostrady kosztowa\u0107 ma 2,6 mld. dolar\u00f3w i wpisywa\u0107 si\u0119 w komunikacyjny projekt Unii Europejskiej szlaku transportowego na kierunku Europa-Kaukaz-Azja (TRACECA). Projekt mostu na Bosforze komentowany jest powszechnie w Turcji jako architektoniczny koszmar, a jego koszta jako zbyt wysokie. Plany rz\u0105du obejmuj\u0105 tak\u017ce budow\u0119 50 km. kana\u0142u maj\u0105cego \u0142\u0105czy\u0107 Morze Marmara z Morzem Czarnym. Inwestycja ma zosta\u0107 uko\u0144czona do 2023 r. i jej koszt ma si\u0119gn\u0105\u0107 20 mld. dolar\u00f3w. Wybudowanie kana\u0142u ma pom\u00f3c odblokowa\u0107 Bosfor, za\u015b wraz z budow\u0105 trzeciego mostu i trzeciego portu, tak\u017ce przesun\u0105\u0107 \u015brodek ci\u0119\u017cko\u015bci miasta do s\u0142abiej rozwini\u0119tych p\u00f3\u0142nocnych kwarta\u0142\u00f3w Stambu\u0142u. Powsta\u0107 tam maj\u0105 dwa kolejne lotniska i dwa mniejsze zespo\u0142y miejskie. AKP nazwa\u0142a projekt \u201etransformacj\u0105 miasta\u201d i uzasadnia go ch\u0119ci\u0105 unikni\u0119cia skutk\u00f3w kolejnego trz\u0119sienia ziemi, podobnego do tego z 1999 r.<\/p>\n

\n

W rzeczywisto\u015bci,\u00a0 inwestycje zmieni\u0142y struktur\u0119 tureckiego PKB, powoduj\u0105c gwa\u0142towny wzrost w nich wydatk\u00f3w rz\u0105dowych od lutego 2012 r. pocz\u0105wszy, podczas gdy w tym samym czasie wska\u017anik wydatk\u00f3w gospodarstw domowych spad\u0142 do zera (wska\u017anik inflacji za\u015b wzr\u00f3s\u0142 przy takiej strukturze wydatk\u00f3w do 7%). Wraz z rosn\u0105cym zad\u0142u\u017ceniem gospodarstw domowych powoduje to wzrost niezadowolenia spo\u0142ecznego, tureck\u0105 gospodark\u0119 upodabnia za\u015b do opartych na spekulacyjnej ba\u0144ce gospodarek latynoameryka\u0144skich \u2013 na przyk\u0142ad argenty\u0144skiej z 2002 r. Sytuacj\u0119 pogarsza dodatkowo spekulacja cenami przez w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci w obszarach nowych inwestycji rz\u0105dowych. Ceny na rynku nieruchomo\u015bci s\u0105 sztucznie zawy\u017cane przez powi\u0105zane z rz\u0105dz\u0105c\u0105 AKP agencje TOKI i KIPTAS. Zakup mieszkania lub innego rodzaju nieruchomo\u015bci na terenach inwestycyjnych sta\u0142 si\u0119 w konsekwencji dla przeci\u0119tnego Turka niemo\u017cliwy. Przypomnijmy, \u017ce w ostatnim roku 5% spo\u015br\u00f3d zatrudnionych w gospodarce formalnej przesz\u0142o do sektora gospodarki nieformalnej lub do samozatrudnienia, co oznacza po prostu \u017ce wr\u00f3cili ze Stambu\u0142u na wie\u015b. Grup\u0105 docelow\u0105 inwestycji AKP jest g\u0142osuj\u0105ca na nich wy\u017csza klasa \u015brednia Stambu\u0142u. Wida\u0107 zatem doskonale, \u017ce partia ta odrywa si\u0119 od swojego pierwotnego konserwatywnego elektoratu anatolijskiego. Sw\u00f3j marsz do w\u0142adzy pa\u0144stwowej Erdo\u011fan rozpocz\u0105\u0142 od zdobycia w\u0142adzy w Stambule w 1994 r. Jego projekty infrastrukturalne wpisuj\u0105 si\u0119 w klasyczn\u0105 \u201emorsk\u0105\u201d kultur\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w regionu Morza Marmara. Motorem wzrostu gospodarczego maj\u0105 by\u0107 obs\u0142uga infrastruktury transportowej, po\u015brednictwo w handlu (50% zagranicznych obrot\u00f3w handlowych Turcji obs\u0142uguje sam Stambu\u0142) i przyci\u0105gni\u0119cie zachodniego kapita\u0142u. Nie ma mowy o rozwoju infrastruktury przemys\u0142owej, rolnictwa lub o\u015bwiaty. Zap\u00f3\u017aniona cywilizacyjnie Anatolia zn\u00f3w spychana jest na margines \u017cycia gospodarczego. Pastiszowa modernizacja i postmodernistyczny, oparty na zad\u0142u\u017ceniu i obrocie nieistniej\u0105cym kapita\u0142em neoliberalizm ekonomiczny rz\u0105d\u00f3w AKP odpowiada lichwiarskiej kulturze gospodarczej \u201emorskich\u201d elit Stambu\u0142u, marginalizuje za\u015b \u201ekontynentalne\u201delity anatolijskie.<\/p>\n

\n

Dotychczas, motorem gospodarki tureckiej by\u0142 eksport nisko- i \u015brednioprzetworzonych produkt\u00f3w przemys\u0142owych do kraj\u00f3w europejskich, azjatyckich i posowieckich. Turcja by\u0142a rezerwuarem taniej si\u0142y roboczej dla kapita\u0142u europejskiego i azjatyckich fabrykant\u00f3w. Kryzys zad\u0142u\u017ceniowy 2008 r. zamkn\u0105\u0142 jednak przed towarami wytworzonymi w Turcji pogr\u0105\u017cone w zapa\u015bci rynki europejskie i pogr\u0105\u017cone w stagnacji rynki eurazjatyckie i azjatyckie. Zachodni kapita\u0142 zmniejszy\u0142 swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 i ograniczeniu uleg\u0142y jego mo\u017cliwo\u015bci. Deficyt w obrotach bie\u017c\u0105cych Turcji wzr\u00f3s\u0142 do 10% w 2012 r. Finansowany by\u0142 przez \u015brednioterminowe kredyty, kt\u00f3rych dostarczycielami by\u0142y lichwiarskie monarchie naftowe Zatoki Perskiej. Stopa wzrostu kr\u00f3tkoterminowego zad\u0142u\u017cenia zagranicznego Turcji wynosi 30% rocznie, w pierwszych za\u015b 3 miesi\u0105cach 2013 r. wynios\u0142a 70%. Zad\u0142u\u017cenie konsumenckie wzros\u0142o 10-krotnie od roku 2006, za\u015b w ci\u0105gu ostatniego roku o 40%. Gdy zestawi si\u0119 to z 5% wzrostem wydatk\u00f3w konsumenckich i 7% inflacj\u0105, okazuje si\u0119 \u017ce tureccy konsumenci zapo\u017cyczaj\u0105 si\u0119 na du\u017ce kwoty, by sp\u0142aca\u0107 raty od ju\u017c zaci\u0105gni\u0119tych kredyt\u00f3w. Rz\u0105d AKP wbrew w\u0142asnym przechwa\u0142kom i popularnym w zachodnich \u015brodkach masowego przekazu komentarzom nie dokona\u0142 modernizacji tureckiej gospodarki. Turecka ekonomia nie sta\u0142a si\u0119 \u201ekontynentaln\u0105\u201d ekonomi\u0105 opart\u0105 na walorach materialnych. Zachowa\u0142a sw\u00f3j lichwiarski \u201emorski\u201d i kosmopolityczny charakter charakterystyczny dla staro\u017cytnego Bizancjum, \u015bredniowiecznego Konstantynopola i osma\u0144skiego Stambu\u0142u. Ta lichwiarska ekonomia oparta jest na fikcyjnym kapitale pochodz\u0105cym z zad\u0142u\u017cenia i w\u0142a\u015bnie traci sw\u0105 wiarygodno\u015b\u0107. Nie jest to kryzys na miar\u0119 greckiego lub p\u00f3\u0142nocnoafryka\u0144skiego \u2013 turecka gospodarka b\u0119dzie funkcjonowa\u0107 nadal, ale najpewniej b\u0119dzie generowa\u0107 zyski du\u017co poni\u017cej oczekiwa\u0144 spo\u0142ecznych. Protesty na placu Taksim w Stambule to r\u00f3wnie\u017c wyst\u0105pienie zagro\u017conej maj\u0105tkow\u0105 degradacj\u0105 tureckiej klasy \u015bredniej.<\/p>\n

\n

Niesp\u00f3jno\u015b\u0107 polityki\u00a0 Erdo\u011fana<\/b><\/p>\n

\n

Polityk\u0119 Erdo\u011fana cechuje strukturalna niesp\u00f3jno\u015b\u0107. W tureckim spo\u0142ecze\u0144stwie wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna dwie grupy. Pierwsza z nich zwi\u0105zana jest z historyczn\u0105 siedzib\u0105 narodow\u0105 Turk\u00f3w nad Morzem Marmara. Grupa ta rozwin\u0119\u0142a merkantyln\u0105 kultur\u0119 morsk\u0105 i w okresie istnienia Imperium Osma\u0144skiego opiera\u0142a swoje znaczenie na zwi\u0105zkach gospodarczych i penetracji basenu Dunaju oraz Niziny Pano\u0144skiej. W czasach Republiki sta\u0142a si\u0119 rzecznikiem laicyzacji i kulturowej westernizacji. Do dzi\u015b dominuje w s\u0105downictwie, wojsku i gospodarce, przechwytuj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 dochodu narodowego. Druga grupa to Anatolijczycy. Ich znaczenie w \u017cyciu politycznym i kulturalnym Turcji na przeci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch dekad\u00a0 znacznie wzros\u0142o. S\u0105 rzecznikami retradycjonalizacji i reislamizacji kraju. Ich rosn\u0105ce znaczenie sprawia, \u017ce Turcja coraz bardziej odwraca si\u0119 od Europy i ci\u0105\u017cy ku Azji. Zaanga\u017cowanie na Bliskim Wschodzie podbudowane jest jednak ideologi\u0105 \u201eneoosma\u0144sk\u0105\u201d, co nadaje mu partykularny charakter i stwarza warunki do instrumentalizacji tureckiej polityki zagranicznej dla potrzeb imperializmu USA.<\/p>\n

\n

Neoliberalna polityka ekonomiczna Erdo\u011fana odpowiada typowi lichwiarskiej kultury gospodarczej rozwini\u0119tej przez mieszka\u0144c\u00f3w Stambu\u0142u. Dotychczasow\u0105 legitymizacj\u0105 w\u0142adzy AKP by\u0142 oparty na ba\u0144ce spekulacyjnej wzrost gospodarczy. Jak stwierdzili\u015bmy wy\u017cej, legitymizacja ta ulega w\u0142a\u015bnie falsyfikacji. W d\u0142u\u017cszej perspektywie oko\u0142o 20 lat, gospodarka turecka zmierzy\u0107 si\u0119 b\u0119dzie musia\u0142a tak\u017ce z problemami strukturalnymi. Od pi\u0119tnastu lat wsp\u00f3\u0142czynnik dzietno\u015bci w\u015br\u00f3d obywateli Turcji dla kt\u00f3rych j\u0119zyk turecki jest pierwszym j\u0119zykiem spad\u0142 do charakterystycznego dla spo\u0142ecze\u0144stw zachodnich poziomu 1,5%. Turcja nie jest jednak pa\u0144stwem zachodnim, lecz gospodark\u0105 rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119. Spo\u0142ecze\u0144stwo szybko si\u0119 zatem starzeje, za\u015b turecki system zabezpieczenia spo\u0142ecznego generuje straty si\u0119gaj\u0105ce 5% PKB. W tym czasie si\u0119gaj\u0105ca pi\u0105tej cz\u0119\u015bci populacji Turcji mniejszo\u015b\u0107 kurdyjska notuje wsp\u00f3\u0142czynnik dzietno\u015bci dwu- lub trzykrotnie wy\u017cszy ni\u017c etniczni Turcy. W przypadku utrzymania si\u0119 obecnych trend\u00f3w, na przeci\u0105gu \u017cycia jednego pokolenia po\u0142owa poborowych s\u0142u\u017c\u0105cych w armii tureckiej b\u0119dzie Kurdami, na przeci\u0105gu 20 lat za\u015b stanowi\u0105cy obecnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji tureccy sunnici znajd\u0105 si\u0119 w mniejszo\u015bci. Erdo\u011fan wspieraj\u0105c sunnickie ugrupowania terrorystyczne dzia\u0142aj\u0105ce w Syrii antagonizuje nie tylko opowiadaj\u0105cych si\u0119 po stronie rz\u0105du Asada Kurd\u00f3w syryjskich, ale r\u00f3wnie\u017c wprawia w niepok\u00f3j rodzimych Kurd\u00f3w tureckich, kt\u00f3rych procentowy udzia\u0142 w ca\u0142o\u015bci populacji Turcji b\u0119dzie w nadchodz\u0105cych dekadach wzrasta\u0142. \u201eNeoosma\u0144ska\u201d polityka zagraniczna miesza si\u0119 tu w samob\u00f3jczy spos\u00f3b z charakterystycznym dla \u201emorskich\u201delit Stambu\u0142u marginalizowaniem mniejszo\u015bci etnicznych. Nie tylko zreszt\u0105 etnicznych, bo polityka syryjska Erdo\u011fana rodzi te\u017c obawy w\u015br\u00f3d stanowi\u0105cych ok. 20% spo\u0142ecze\u0144stwa i \u017cyj\u0105cych w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci kraju alewit\u00f3w. Podobnie jak syryjscy alawici z kt\u00f3rymi jednak nie maj\u0105 wiele wsp\u00f3lnego, alewici tureccy popieraj\u0105 laicki charakter pa\u0144stwa, boj\u0105c si\u0119 prze\u015bladowa\u0144 ze strony sunnickiej wi\u0119kszo\u015bci. Sunnicka reislamizacja Turcji przez Erdo\u011fana i jego poparcie dla sunnickich rebeliant\u00f3w w Syrii oraz dla Hamasu w Strefie Gazy nastraja alewit\u00f3w opozycyjnie wobec w\u0142adzy AKP. Demonstranci na placu Taksim to zlaicyzowani i zwesternizowani mieszka\u0144cy wielkich miast, niech\u0119tni konserwatywnej polityce rz\u0105du. Protesty szybko rozszerzy\u0142y si\u0119 zreszt\u0105 na inne miasta, jak Izmir, Antalya, Mugla, Adana, Bolu czy Eskisehir. Dotar\u0142y nawet do konserwatywnych i kontynentalnych bastion\u00f3w AKP w rodzaju Kayseri, Konyi czy Ankary, co dowodzi tylko umowno\u015bci zarysowanego wcze\u015bniej podzia\u0142u na \u201etyp kultury morskiej\u201d i \u201etyp kultury kontynentalnej\u201d w Turcji \u2013 kosmopolityczni, wykorzenieni i permisywni z natury mieszka\u0144cy miast nabieraj\u0105 cech \u201emorskich\u201d, niezale\u017cnie czy ich rodzinne miasto znajduje si\u0119 na wybrze\u017cu, czy jest o\u015brodkiem \u015br\u00f3dl\u0105dowym. Ruch protestu ma charakter hedonistyczny i zachodniacki, b\u0119d\u0105c czym\u015b na kszta\u0142t lokalnego odpowiednika znanego z Europy i Ameryki ruchu Occupy. Demonstranci daj\u0105 wyraz niepokojom wynikaj\u0105cym z konsumpcyjnej niepewno\u015bci mieszcza\u0144skich dorobkiewicz\u00f3w \u015bwie\u017co awansowanych spo\u0142ecznie do klasy \u015bredniej. Boj\u0105 si\u0119 polityczno\u015bci, religijno\u015bci i utraty zdolno\u015bci konsumpcyjnej. Tylko 12% spo\u015br\u00f3d bazy wyborczej AKP popiera jej polityk\u0119 sanacji moralnej i wzmocnienia pierwiastka religijnego w kulturze tureckiej. Protestuj\u0105cy s\u0105 spo\u0142ecznym produktem postmodernistycznego kapitalizmu. Nie ma zatem racji rosyjski filozof Aleksander Dugin, nazywaj\u0105c Tureck\u0105 Wiosn\u0119 \u201erewolucj\u0105 eurazjatyck\u0105\u201d i kontynentaln\u0105. Rewolucja w Turcji jest buntem zagro\u017conej w swoim konsumpcyjnym, hedonistycznym i indywidualistycznym stylu \u017cycia pochodz\u0105cej ze \u015bwie\u017cego dorobku mieszcza\u0144skiej klasy \u015bredniej. Grup\u0119 t\u0119, kt\u00f3rej dotychczasowy styl \u017cycia pozbawiony jest w istocie solidnych podstaw gospodarczych, Erdo\u011fan uczyni\u0142 faktycznym zapleczem politycznym swojej partii. Strukturalna niesp\u00f3jno\u015b\u0107 polityki tureckiego premiera polega wi\u0119c na tym, \u017ce opieraj\u0105c si\u0119 na \u201etypie morskim\u201d w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Turcji, pr\u00f3bowa\u0142 w sferze wewn\u0119trznej realizowa\u0107 \u201ekontynentaln\u0105\u201d polityk\u0119 retradycjonalizacji i reislamizacji. W konsekwencji, polityka jego nabra\u0142a charakteru pastiszowego i symulakrycznego, antagonizuj\u0105c zarazem jednak t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa kt\u00f3ra stanowi wyborcze zaplecze partii rz\u0105dz\u0105cej. Owa cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa koncepcjami ideologicznymi, ustrojowymi (planowanie zmiany ustroju Turcji na republik\u0119 prezydenck\u0105 i og\u0142oszenie przez Erdo\u011fana zamiaru wystartowania w kolejnych wyborach prezydenckich) geopolitycznymi i religijnymi by\u0142a zaniepokojona, gdy\u017c nie odpowiada\u0142y one jej oczekiwaniom. Konserwatyzm kulturowy wszed\u0142 w konflikt z postmodernizmem, hedonizmem i permisywizmem zlaicyzowanej miejskiej klasy \u015bredniej. Neoliberalna polityka gospodarcza podkopa\u0142a za\u015b podstawy jej dobrobytu i ugruntowa\u0142a trendy demograficzne zwiastuj\u0105ce jej rych\u0142y zmierzch oraz strukturalny kryzys gospodarczy (zwi\u0105zany z deficytem sektora opieki spo\u0142ecznej). Planowane zniszczenie parku Gezni w Stambule, co sta\u0142o si\u0119 powodem rozpocz\u0119cia protest\u00f3w, jest przyk\u0142adem grabie\u017cczego charakteru neoliberalizmu. Przestrze\u0144 publiczna ulega likwidacji, nast\u0119pnie za\u015b przekazywana jest prywatnemu kapita\u0142owi, kt\u00f3ry obci\u0105\u017ca si\u0119 zadaniem i kosztami modernizacji. W zamian za inwestycje, prywatny kapita\u0142 zwalnia si\u0119 od obci\u0105\u017ce\u0144 publicznych i ogranicze\u0144 motywowanych czy to dobrem spo\u0142ecznym, czy ochron\u0105 \u015brodowiska, daj\u0105c mu swobodn\u0105 r\u0119k\u0119 w eksploatacji maj\u0105cej zwr\u00f3ci\u0107 koszty inwestycji. Sp\u00f3jno\u015b\u0107 spo\u0142eczna i ochrona naturalnych d\u00f3br i zasob\u00f3w kraju zostaj\u0105 z\u0142o\u017cone na o\u0142tarzu pozyskania prywatnego i zagranicznego kapita\u0142u.<\/p>\n

\n

Geopolityczne paradoksy<\/b><\/p>\n

\n

By wieloznaczno\u015bci sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107, wypada zauwa\u017cy\u0107 \u017ce zwesternizowani, hedonistyczni, liberalni i permisywni demonstranci reprezentuj\u0105cy \u201etyp morski\u201d w spo\u0142ecze\u0144stwie tureckim, wyra\u017caj\u0105 postulaty cz\u0119\u015bciowo odpowiadaj\u0105ce \u201etypowi kontynentalnemu\u201d.Ochrona przestrzeni publicznej przed rozgrabieniem jej i wyeksploatowaniem przez prywatny kapita\u0142, podobnie jak wycofanie si\u0119 Turcji z poparcia syryjskich rebeliant\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d postulat\u00f3w Tureckiej Wiosny, w pierwszym przypadku b\u0119d\u0105c wr\u0119cz jej zaczynem. W przypadku obalenia rz\u0105du Erdo\u011fana mia\u0142yby by\u0107 mo\u017ce szans\u0119 realizacji. Paradoks dzisiejszej Turcji polega wi\u0119c na tym, \u017ce \u017cywi\u0105cy si\u0119 politycznie wzrostem znaczenia anatolijskiego \u201etypu kontynentalnego\u201drz\u0105d turecki prowadzi polityk\u0119 w znacznej mierze odpowiadaj\u0105c\u0105 zasadom i celom w\u0142a\u015bciwym talassokracji (cho\u0107 maskuje j\u0105 has\u0142ami w znacznej jednak mierze pastiszowej retradycjonalzacji), podczas gdy reprezentuj\u0105cy lichwiarsk\u0105 i kosmopolityczn\u0105 kultur\u0119 \u201etypu morskiego\u201ddemonstranci, daj\u0105 szans\u0119 na wycofanie si\u0119 przez Turcj\u0119 z niekt\u00f3rych polityk odpowiadaj\u0105cych raczej typowi \u201eatlantyckiemu\u201d i \u201ezachodniemu\u201d, szczeg\u00f3lnie na arenie mi\u0119dzynarodowej, w tym te\u017c w odniesieniu do kryzysu syryjskiego.<\/p>\n

\n

Ronald Lasecki<\/p>\n

\"An<\/a><\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zachodnie aspiracje Turcji i ich odrzucenie Protesty rozpocz\u0119te na placu Taksim 31 maja, przez dziennikarzy nazywane niekiedy \u201eTureck\u0105 Wiosn\u0105\u201d, mo\u017cna i nale\u017cy interpretowa\u0107 przez pryzmat […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":8731,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"jetpack_publicize_message":"","jetpack_is_tweetstorm":false,"jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","enabled":false}}},"categories":[6,11],"tags":[309,501,815,955,1092],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2013\/06\/reu_turkey1_700_04jun13.jpg?fit=700%2C300&ssl=1","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/p5dyvz-2gO","jetpack-related-posts":[{"id":6496,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=6496","url_meta":{"origin":8730,"position":0},"title":"Kryzys Syria – Turcja","date":"4 pa\u017adziernika 2012","format":false,"excerpt":"Trwa eskalacja napi\u0119cia pomi\u0119dzy Syri\u0105 a Turcj\u0105. Po \u015brodowym ostrzale mo\u017adzierzowym przygranicznej tureckiej miejscowo\u015bci Akcakale, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142o pi\u0119\u0107 os\u00f3b, strona turecka odpowiedzia\u0142a ostrza\u0142em pozycji syryjskiej armii, prawdopodobnie zabijaj\u0105c czterech \u017co\u0142nierzy. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce szeroko rozpowszechniana przez zachodnie media - cho\u0107 nie poparta \u017cadnymi dowodami - wersja o celowym ataku\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":35799,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=35799","url_meta":{"origin":8730,"position":1},"title":"Turcja: Mo\u017cemy wyrzuci\u0107 z kraju ameryka\u0144skie bazy","date":"11 grudnia 2019","format":false,"excerpt":"Szef MSZ Turcji Mevl\u00fct \u00c7avu\u015fo\u011flu w rozmowie z tureck\u0105 telewizj\u0105 stwierdzi\u0142, \u017ce w przypadku na\u0142o\u017cenia na Turcj\u0119 sankcji w zwi\u0105zku z zakupem przez Ankar\u0119 rosyjskich system\u00f3w rakietowych S-400, Turcja mo\u017ce podj\u0105\u0107 dyskusj\u0119 na temat przysz\u0142o\u015bci bazy lotniczej Incirlik i stacji radarowej K\u00fcrecik, gdzie stacjonuj\u0105 \u017co\u0142nierze USA. \u201eCz\u0142onkowie Kongresu USA musz\u0105\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/resized_04c97-aa796e84mevlutcavusoglu.jpg?fit=840%2C471&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":35478,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=35478","url_meta":{"origin":8730,"position":2},"title":"Syria: Turecka ofensywa z pozwolenia USA","date":"7 pa\u017adziernika 2019","format":false,"excerpt":"Po rozmowie telefonicznej mi\u0119dzy prezydentem USA Donaldem Trumpem a prezydentem Turcji Recepem Tayipem Erdoganem, Bia\u0142y Dom poinformowa\u0142, \u017ce wojska tureckie b\u0119d\u0105 mog\u0142y przeprowadzi\u0107 ofensyw\u0119 w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Syrii, kt\u00f3ra si\u0119 znajduje pod kontrol\u0105 Kurd\u00f3w. Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w tureckiego przyw\u00f3dcy, celem tureckiej operacja jest walka z terrorystami. \u0179r\u00f3d\u0142a ameryka\u0144skie informuj\u0105, \u017ce wojska USA\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/5472.jpg?fit=620%2C372&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":26597,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=26597","url_meta":{"origin":8730,"position":3},"title":"Syria: Turcja wkracza do gry","date":"24 sierpnia 2016","format":false,"excerpt":"24 sierpnia nad ranem turecka artyleria ostrzela\u0142a pozycje Pa\u0144stwa Islamskiego w nadgranicznej miejscowo\u015bci Jarabulus. Jednocze\u015bnie na terytorium syryjskie wkroczy\u0142y si\u0142y specjalne, kt\u00f3rych zadaniem jest przygotowanie gruntu pod atak zasadniczych si\u0142 l\u0105dowych. Informacj\u0119 t\u0119 agencja Reuters uzyska\u0142a u \u017ar\u00f3de\u0142 bliskich dow\u00f3dztwu armii tureckiej. Jednocze\u015bnie z operacj\u0105 w p\u00f3\u0142nocnej Syrii oddzia\u0142y antyterrorystyczne\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2016\/08\/Turcy-1.jpg?fit=620%2C424&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":35496,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=35496","url_meta":{"origin":8730,"position":4},"title":"Syria: Turecka armia rozpocz\u0119\u0142a ofensyw\u0119","date":"9 pa\u017adziernika 2019","format":false,"excerpt":"W \u015brod\u0119 popo\u0142udniu wojsko tureckie rozpocz\u0119\u0142o operacj\u0119 l\u0105dow\u0105 przeciwko kurdyjskim boj\u00f3wkom z tzw. Ludowych Jednostek Samoobrony (YPG). Prezydent Turcji Recep Tayyip Erdogan powiadomi\u0142 o rozpocz\u0119ciu ofensywy na Twitterze. \"Nasz\u0105 misj\u0105 jest zapobieganie utworzeniu korytarza terrorystycznego przez nasz\u0105 po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 i zaprowadzanie pokoju w tym regionie\" - napisa\u0142. Turcja t\u0142umaczy, \u017ce\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/0009ACBT8R6MK2HC-C122-F4.jpg?fit=815%2C543&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]},{"id":23715,"url":"https:\/\/xportal.press\/?p=23715","url_meta":{"origin":8730,"position":5},"title":"Ba\u0142kany: Antytureckie demonstracje","date":"27 listopada 2015","format":false,"excerpt":"Zestrzelenie rosyjskiego Su-24 i p\u00f3\u017aniejsza postawa w\u0142adz Turcji wobec tego wydarzenia sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 protest\u00f3w antytureckich w Grecji i Bu\u0142garii. W Atenach kilkadziesi\u0105t os\u00f3b przesz\u0142o z Placu Konstytucji pod ambasad\u0119 tureck\u0105 gdzie sp\u0142on\u0119\u0142y flagi USA i Turcji. Obecny na manifestacji lider lewicowej Partii Jedno\u015b\u0107 Ludowa\u00a0Panagiotis Lafazanis nazwa\u0142 dzia\u0142ania w\u0142adz w\u2026","rel":"","context":"In "Informacje"","img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/xportal.press\/wp-content\/uploads\/2015\/11\/ataka.jpg?fit=640%2C366&ssl=1&resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8730"}],"collection":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8730"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8730\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8732,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8730\/revisions\/8732"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/8731"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8730"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8730"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xportal.press\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8730"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}