Julius Kambarage Burito Nyerere urodził się w 1922 r. w wiosce Butiama w pobliżu miasta Musoma. Pochodził z plemienia Zanaki. Jego ojciec Burito Nyerere zmarł, kiedy Kambarage był jeszcze dzieckiem. Wychowywała go zmarła w 1997 r. matka Wanyang’ombe. Imię Kambarage oznacza w języku zanaki „duch, który daje deszcz”, gdyż w dniu jego narodzin na wioskę spadła ulewa.
W 1934 r. przyjęto go do szkoły Mwetenge w Musoma, położonej ponad czterdzieści kilometrów od jego domu. Nyerere okazał się zdolnym i pracowitym uczniem. Regularnie zdobywał celujące oceny i znakomite wyniki na egzaminach. Na egzamnie końcowym uzyskał najlepszą ocenę w kraju. W 1937 r. podjął naukę w państwowej szkole Tabora, którą ukończył w 1942 r.
W wieku dwudziestu lat podjął decyzję o przystąpieniu do Kościoła Rzymskokatolickiego. Na chrzcie wybrał imię Julius. Chrzest udzielony przez o. Mathiasa Koenena miał miejsce 23 grudnia 1943 r.
Po ukończeniu szkoły podjął studia na Uniwersytecie Makerere. W tym czasie zainteresował się polityką, szczególnie problemem wyzwolenia narodowego. Wśród kolegów znany był z potępiania picia alkoholu i cenienia tradycyjnych tańców afrykańskich bardziej od zachodnich. Niektórzy uznawali, że Julius zamierza zostać księdzem.
Po ukończeniu studiów Nyerere objął stanowiska nauczyciela w katolickiej szkole Najświętszej Marii Panny w Tabora. Dzięki otrzymanemu stypendium mógł podjąć dalsze studia na Uniwersytecie Edynburskim, gdzie studiował historię, ekonomię i nauki polityczne. W wolnym czasie uczył się łaciny i greki. W 1952 r. jako pierwszy Tanzańczyk zdobył tytuł magistra. Po powrocie do kraju pracował w szkole świętego Franciszka w Pugu.
24 stycznia 1953 r. poślubił Marię Gabriel Majige, nauczycielkę pracującą w szkole podstawowej.
Od 1954 r. zaczął angażować się w politykę i dołączył do Afrykańskiego Stowarzyszenia Tanganiki. Kiedy 7 lipca 1954 r. przekształciło się ono w Afrykański Związek Narodowy Tanganiki, Nyerere został wybrany przewodniczącym partii. Katolicka dyrekcja szkoły postawiła go przed wyborem między pracą nauczyciela a działalnością polityczną. Zdecydował się na rezygnację z nauczania i poświęcenie się polityce.
Przemierzał kraj, prowadząc kampanię na rzecz niepodległości, mimo przeszkód i gróźb ze strony władz kolonialnych. W 1958 r. wystąpił na forum ONZ, by przedstawić sprawę niepodległości Tanganiki, wówczas będącej terytorium powierniczym ONZ pod zarządem brytyjskim. 9 grudnia 1961 r. Tanganika uzyskała niepodległość, a Nyerere został jej pierwszym premierem. Po kilku miesiącach odszedł ze stanowiska, aby móc wzmocnić partię; na stanowisku premiera zastąpił go Rashid Mfaume Kawawa. 9 grudnia 1962 r. Nyerere został wybrany na pierwszego prezydenta Tanganiki. Kiedy w kwietniu 1964 Tanganika i Zanzibar zjednoczyły się, tworząc Zjednoczonę Republikę Tanzanii, Nyerere został jej pierwszym prezydentem.
Głosił ideologię opartą na solidaryzmie i autarkii, aby „ludzie mogli żyć razem i rozwijać się w warunkach wolności i godności, czerpiąc wszelkie możliwe korzyści z przedsięwzięć opartych na współpracy”.
Jako polityk otwarcie praktykował katolicyzm. Był niezwykle oddanym wiernym Kościoła Rzymskokatolickiego, codziennie uczestniczącym w Mszy Świętej w kościele św. Józefa w Dar es Salaam. Zamiast przyjmować fantazyjne tytuły, wolał być nazywany Mwalimu, co w suahili oznacza nauczyciela. W duchu tolerancji religijnej sformułował artykuły konstytucji dotyczące religii, obecne w niej do dnia dzisiejszego. Podejmował liczne wysiłki na rzecz utrzymywania kontaktów z przywódcami religijnymi. Zawsze podkreślał, że kościoły winne być wierne swojemu powołaniu. Nyerere był zaangażowanym chrześcijaninem i członkiem Kościoła, dlatego jako polityk podkreślał znaczenie odpowiedzialności kościołów wobec społeczeństwa. W przemówieniu wygłoszonym 16 października 1970 r. na nowojorskiej konferencji zorganizowanej przez Zgromadzenie Sióstr św. Dominika z Maryknoll wygłosił następujące słowa:
„Prawdziwym problemem współczesnego świata nie jest ubóstwo. Mamy bowiem wiedzę i środki pozwalające na jego eliminację. Prawdziwy problem, przyczyna nieszczęść, wojen i nienawiści między ludźmi, to przepaść między bogatymi a biednymi. Dostrzegamy ją na dwóch poziomach. W obrębie państw znajdują się garstki ludzi, którzy posiadają wielkie bogactwo dające im ogromną władzę, podczas gdy większość cierpi z powodu nędzy i braku środków do życia. Nawet w Stanach Zjednoczonych można dostrzec ten podział. W krajach takich jak Portugalia, Indie czy Brazylia przepaść między biednymi a bogatymi osiąga skandaliczne rozmiary. (…) Istnieje kilka krajów, które pod względem gospodarczym i politycznym zdominowały cały świat – masę biednych i mniejszych państw, które wydają się skazane na obcą dominację.”
Mówiąc o niesprawiedliwym dostępie do zasobów światowych, Nyerere stwierdził: „Jest kilka bogatych państw, które dominują ekonomicznie, a przez to także politycznie nad całym światem i masa mniejszych i uboższych państw, które wydają się być skazane na podporządkowanie. Znaczenie podziału na biednych i bogatych nie leży w tym, że jeden człowiek ma więcej jedzenia, ubrań czy większy dom a inny jest głodny, obszarpany i bezdomny. To, że jeden kraj posiada zasoby umożliwiające godne życie dla wszystkich obywateli, a inny nie może im zapewnić podstawowej opieki, nie jest najważniejsze. Problem leży w tym, że bogaci ludzie i państwa posiadają władzę nad życiem biednych. Bogaci stają się więc jeszcze bogatsi i potężniejsi, zaś ubodzy biednieją i tracą możliwość wpływania na swoją przyszłość.”
Jaka w tej sytuacji winna być rola Kościoła? Nyerere wzywa Kościół do uznania potrzeby społecznej rewolucji i odegrania w niej kluczowej roli, mówiąc „Kościół powinien stanąć razem z krajami dążącymi do sprawiedliwości i pomóc zwiększyć ich liczbę. Tylko w ten sposób Kościół może zyskać na znaczeniu w dzisiejszym świecie. Jego celem winien stać się człowiek, jego godność i prawo do rozwoju. Poprzez Kościół jego reprezentanci powinni prowadzić atak wymierzony w każdą strukturę ekonomiczną, społeczną i polityczną, która wyzyskuje ludzi i odbiera im prawo i siłę do życia, które posiadają jako umiłowane dzieci Boga.”
Konkludując swoją przemowę do Zgromadzenia Sióstr z Maryknoll, Nyerere zacytował słowa Ewangelii przywołane w encyklice Populorum progressio Jego Świątobliwości papieża Pawła VI: „Kto by miał majętność tego świata, a widziałby brata swego w potrzebie i zamknął przed nim serce swoje – jakże może w nim przebywać miłość Boża?” oraz następujące po nich w encyklice słowa św. Ambrożego: „Nie z twojego dajesz ubogiemu, ale oddajesz mu to, co jest jego.” Nyerere wspomniał też inne słowa encykliki: „Przeciwstawiając się zatem nędzy i walcząc z niesprawiedliwymi warunkami bytu, nie tylko przyczyniamy się do materialnej pomyślności ludzi, ale wspieramy również ich rozwój duchowy i moralny, i tak służymy pożytkowi całej ludzkości. Pokój bowiem nie sprowadza się tylko do zaniechania wszelkiej wojny, jak gdyby opierał się na niestałej równowadze sił. Pokój wypracowuje się wytrwale, dzień po dniu, zachowując ustanowiony przez Boga porządek, który domaga się doskonalszej sprawiedliwości między ludźmi.”
Jako prezydent Tanzanii w latach 1961-85 i później Nyerere przypominał Kościołowi o tym zadaniu. Podczas licznych spotkań z duchownymi i świeckimi podkreślał, że Kościół winien służyć człowiekowi w całej jego istocie – mentalnej, duchowej i fizycznej. Co więcej, uważał, że Kościół nie może ograniczać się do służenia swoim członkom – szpitale, szkoły i inne instytucje winny przynosić pożytek nie tylko chrześcijanom, ale także ludziom innych wyznań, dając niewierzącym świadectwo Słowa Bożego.
Działając na rzecz rozwoju państwa, Nyerere angażował się w inicjatywy na rzecz pokoju i tolerancji religijnej. Dzięki jego roztropności i budowie więzów wspołpracy między chrześcijanami i muzułmanami od uzyskania niepodległości Tanzania cieszy się tolerancją religijną. Potwierdził to prezydent Jakaya Mrisho Kikwete, który przemawiając na Uniwersytecie Bostońskim w 2006 r., stwierdził: „Jedność polityczna i tolerancja religijna, z których jesteśmy dumni, nie są dziełem przypadku. Zawdzięczamy je wizji i działaniom naszych przywódców od czasów pierwszego prezydenta Juliusa Nyerere. Dzięki niemu podjęto działania na rzecz budowy tolerancji w kwestii wiary i zasypywania potencjalnych podziałów w społeczeństwie.”
Nyerere rozumiał, że spójność i jedność mogą zostać osiągnięte poprzez równy dostęp do edukacji dla chrześcijan i muzułmanów. Dobrze wiedział też, jak niebezpieczne mogą być konsekwencje niezgody i nierówności na tle religii. Już w 1962 r. wprowadził prawo nakazujące szkołom misyjnym przyjmowanie uczniów wszystkich religii i wyznań. W 1969 r. wszystkie szkoły niepaństwowe (w większości prowadzone przez misjonarzy) z wyjątkiem seminariów zostały znacjonalizowane.
Jak wspomniał w cytowanym przemówieniu prezydent Kikwete, „Chociaż działania te mogą wydawać się drastyczne, były pierwszymi krokami w długiej drodze na rzecz budowy narodowej jedności i harmonii w społeczeństwie, które do dziś są znakiem rozpoznawczym Tanzanii.”
Nyerere znany był także ze swej znajomości Pisma Świętego i świadectw swojej wiary. Podkreślał, że afrykański socjalizm budowany w Tanzanii nie może istnieć bez religii. System komunistyczny, pozbawiony fundamentu duchowego, byłby wbrew interesom kraju i nie mógłby działać.
Nyerere zrezygnował ze stanowiska prezydenta w 1985 r. Dzięki swojej reputacji został wyznaczony na mediatora podczas konfliktów w Burundi. Później mediował w Demokratycznej Republice Konga. Był także przewodniczącym działającej przy ONZ Komisji Południa. W swoich działaniach na rzecz pojednania podkreślał zawsze, że źródłem konfliktów są bieda, żądza władzy i podziały plemienne.
Korzystajac ze swoich wpływów, zainicjował kampanię na rzecz anulowania zadłużenia krajów Trzeciego Świata. Kampania, w którą włączyły się liczne organizacje na całym świecie, przekonała część bogatych krajów do anulowania długów krajów rozwijających się.
Na krótko przed swoją śmiercią Nyerere obiecał, że będzie się modlił za Tanzańczyków, mówiąc: „Wiem, że nie wyzdrowieję. Smutno mi zostawiać mój naród. Wiem, że będą opłakiwać moje odejście. Ale nie przestanię prosić Boga o łaski dla nich.” Istotnie, kiedy Julius Kambarage Nyerere, ojciec narodu, zmarł 14 października 1999 r. w londyńskim szpitalu, cały kraj ogarnął wielki smutek. 18 października jego ciało przewieziono do Dar es Salaam, by umożliwić ludowi pożegnanie przywódcy. Potem jego ciało przewieziono do rodzinnego Butiama, gdzie 23 października pochowano go na lokalnym cmentarzu.
Nyerere był autorem licznych książek i tekstów, spośród których warto wymienić: Deklarację z Aruszy, Krucjatę wyzwolenia, Edukację na rzecz autarkii, Wolność i rozwój, Człowieka i rozwój, Udżama – eseje o socjalizmie i Nasze przywództwo i przyszłość Tanzanii. Część z nich została przełożona na języki obce, a niektóre służą jako podręczniki na uniwersytetach w Tanzanii. Nyerere był też autorem przekładu wybranych ksiąg biblijnych na język zanaki i tomu wierszy i pieśni inspirowanych Ewangelią i Dziejami Apostolskimi.
W roku 2005 otwarto jego proces beatyfikacyjny. Tanzańscy katolicy wyczekują na decyzję Watykanu w sprawie uznania mwalimu Juliusa Nyerere, oddanego katolika i pierwszego prezydenta Tanzanii, błogosławionym.
Nyerere był ważną postacią nie tylko dla Tanzanii i Afryki, ale dla całego świata. Poświęcił całe życie sprawie niepodległości kraju (i wspieraniu działaczy niepodległościowych innych państw) oraz ustanowieniu pokoju i stabilności, budowie perspektyw dla gospodarki i edukacji przy jednoczesnym zachowaniu godności i praw ludzi. Był wyjątkowym przykładem chrześcijańskiego przywódcy politycznego. Niech Bóg błogosławi wszystkim jego osiągnięciom na rzecz rozwoju ludzkości.
Angolowisye Isakwisa Malambugi – duchowny wspólnoty Braci morawskich w Tanzanii, wieloletni wykładowca uniwersytecki
