15. stycznia 2021 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej (MSZ FR) poinformowało na swojej stronie internetowej o rozpoczęciu procedury wyjścia przez FR z Traktatu o Otwartych Przestworzach (Treaty on Open Skies, TOS). Po sfinalizowaniu procedur, stosowne zawiadomienie ma zostać przekazane państwom-depozytariuszom, którymi są Węgry i Kanada[1].
Swoją decyzję FR uzasadniła opuszczeniem 22. listopada 2020 r. traktatu przez USA, co – zdaniem MSZ FR – „w sposób istotny naruszyło równowagę interesów Państw-Uczestników osiągniętą przy podpisywaniu Traktatu, przyniosło poważne straty jego funkcjonowaniu, podważyło rolę TOS jako instrumentu wzmacniającego zaufanie i bezpieczeństwo”[2].
Strona rosyjska konstatuje również, że przedłożyła konkretne, odpowiadające warunkom Traktatu propozycje dotyczące przedłużenia jego działania, nie zostały jednak one poparte przez sojuszników USA[3]. Jak stwierdził dyrektor pionu naukowego międzynarodowego klubu dyskusyjnego „Wajdał” Fiodor Łukjanow, Rosja proponowała europejskim członkom NATO nieudostępnianie USA danych pozyskanych w ramach czynności przewidzianych przez Traktat[4].
TOS[5] podpisany został 24. marca 1992 r. w Helsinkach przez 27 państw-członków NATO i byłego Układu Warszawskiego i zaliczany jest do środków budowy zaufania w dziedzinie wojskowej, jego istotą jest zaś stworzenie państwom-stronom możliwości dokonywania obserwacji dowolnej części terytorium pozostałych sygnatariuszy przy użyciu nieuzbrojonych samolotów obserwacyjnych i innej aparatury[6]. Traktat wszedł w życie 1. stycznia 2002 r. [7]Polska została jego sygnatariuszem 17. maja 1995 r. [8]
USA poinformowały w końcu maja 2020 r. o uruchomieniu procedury wycofania się z Traktatu, oskarżając stronę rosyjską o jego liczne naruszenia oraz posługiwanie się nim jako instrumentem presji wojskowej. Rosja odrzucała oskarżenia Waszyngtonu, równocześnie zaś rzecznik prasowy jej prezydenta Dmitrij Pieskow oświadczył, że wycofanie się przez USA z Traktatu czyni porozumienie martwym[9].
O podkopywanie Traktatu oskarżył Rosję zastępca rzecznika prasowego NATO Piers Cazalet, wyrażając przy tym nadzieję na dalszą współpracę z FR w zakresie kontroli zbrojeń[10]. „Krokiem zgodnym z prawem” nazwał z kolei wyjście FR z Traktatu przewodniczący komisji Rady Federacji (rosyjskiego senatu) ds. polityki informacyjnej Aleksiej Puszkow[11]. Przewodniczący komisji Dumy (izba niższa rosyjskiego parlamentu) ds. międzynarodowych Dmitrij Nowikow stwierdził, że MSZ FR przygotuje stosowne dokumenty które następnie będą głosowane przez Dumę[12]. Stosownej inicjatywy ze strony Prezydenta FR lub rządu FR spodziewa się przewodniczący komisji Rady Federacji ds. międzynarodowych Konstantin Kosaczew[13].
Wedle opinii F. Łukjanowa, decyzja Rosji o wyjściu z TOS była słuszna, gdyż nie było praktycznie szans by Joe Biden zdecydował się wrócić do Traktatu. Zdaniem F. Łukjanowa, TOS, będąc porozumieniem podpisanym jeszcze w XX wieku, zdezaktualizował się w nowych warunkach i potrzebne są nowe środki budowy zaufania wojskowego. Wedle eksperta, TOS był po części symbolicznym a po części praktycznym instrumentem utrzymania przejrzystości i stabilności strategicznej, ale jego upadek nie spowoduje żadnej tragedii[14].
W pojawiających się komentarzach zwraca się uwagę, że Unii Europejskiej nie udało się przekonać USA do pozostania w TOS i że faktyczny upadek Traktatu utrudni regulację napiętych szczególnie od 2014 r. stosunków Zachodu i Rosji[15].
Ronald Lasecki
[1]https://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/official_statement/-/asset_publisher/t2GCdmD8RNIr/content/id/4522563 (15.01.2021).
[2]https://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/official_statement/-/asset_publisher/t2GCdmD8RNIr/content/id/4522563 (15.01.2021).
[3]https://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/official_statement/-/asset_publisher/t2GCdmD8RNIr/content/id/4522563 (15.01.2021).
[4]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593204453.html (15.01.2021).
[5]http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20011031127 (15.01.2021).
[6]A. Towpik, Bezpieczeństwo w stosunkach międzynarodowych, [w:] E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza-struktura-dynamika, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 158.
[7]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593191267.html (15.01.2021).
[8]http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20011031128 (15.01.2021).
[9]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593191267.html (15.01.2021).
[10]https://ria.ru/20210115/nato-1593246790.html (15.01.2021).
[11]https://twitter.com/Alexey_Pushkov/status/1350044971504697350 (15. 01.2021).
[12]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593225698.html?in=t (15.01.2021).
[13]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593221171.html?in=t (15.01.2021).
[14]https://ria.ru/20210115/dogovor-1593204453.html (15.01.2021).
[15]https://www.aljazeera.com/news/2021/1/15/russia-withdraws-from-open-skies-treaty-after-us-departure (15.01.201).
