Urzędujący prezes Rady Ministrów odebrał niedawno niemiecką Nagrodę im. Walthera Rathenau, przyznawaną – jak przy tej okazji dowiedzieli się z mediów Polacy – za zasługi dla sprawy integracji europejskiej (w wydaniu brukselskim). Tło nagrody i dobór osób nią odznaczanych stwarzają sugestię związku jej patrona z ideologią liberalno-demokratyczną. Bardziej oczytani mogą nawet kojarzyć, że Rathenau zginął z rąk prawicowych radykałów, toteż na pozór idealnie nadaje się do roli męczennika demoliberalizmu. Nie od rzeczy będzie zatem przypomnieć krótko sylwetkę tego niemieckiego polityka, ekonomisty i myśliciela.
Walther von Rathenau (1867-1922) pochodził ze znanej rodziny niemieckich przemysłowców żydowskiego pochodzenia. W 1914 r. stanął na czele utworzonego według jego własnego projektu urzędu do spraw zarządzania surowcami i kierował nim do końca I wojny światowej. Po wojnie zajmował stanowiska ministra odbudowy państwa oraz ministra spraw zagranicznych. 22 czerwca 1922 r., idąc berlińską Wilhelmstrasse do gmachu ministerstwa, został zabity przez zamachowców z narodowo-rewolucyjnej tajnej Organizacji Consul. Sprawcy zamachu, wśród nich młody weteran wojenny i przyszły pisarz Ernst von Salomon (1902-1972), twórca związany z ruchem Rewolucji Konserwatywnej, otrzymali potem względnie niskie, kilkuletnie wyroki więzienia.
Podczas wojny i w latach powojennych Rathenau, dysponując szeroką, podbudowaną doświadczeniem praktycznym wiedzą o funkcjonowaniu gospodarki, napisał szereg prac, w których wyłożył swoje poglądy ekonomiczno-polityczne. Najważniejsze z nich to: „Zaopatrzenie Niemiec w surowce” (1916), „Problemy gospodarki pokojowej” (1917), „O nadchodzących rzeczach” (1917), „Nowa gospodarka” (1918), „Nowe państwo” (1919), „Nowe społeczeństwo” (1919) oraz wydana pośmiertnie „Gospodarka, państwo i społeczeństwo” (1925). Autor zarysował w nich m.in. możliwości wykorzystania w warunkach pokojowych wojennego modelu zarządzania gospodarką. Pomysł militaryzacji gospodarki został następnie podjęty i rozpowszechniony w przenikających się wzajemnie w międzywojennych Niemczech środowiskach rewolucyjno-konserwatywnych, narodowo-rewolucyjnych i narodowo-bolszewickich. Rathenau postulował ponadto przebudowę ustroju ekonomicznego w duchu antyliberalnym i nadanie mu charakteru „zorganizowanego kapitalizmu”.
Tragedia Walthera von Rathenau, niemieckiego patrioty i konserwatysty, polegała na tym, że życia pozbawiła go forpoczta Rewolucji Konserwatywnej – nurtu, którego koncepcje sam wcześniej przygotowywał i inspirował swoimi pracami. Jego spuścizna istotnie zasługuje dziś na zainteresowanie elit politycznych Europy. Mianowicie, zamiast pomagać w obronie lub podtrzymaniu liberalnego modelu gospodarki, państwa i społeczeństwa, może nam pomóc go przezwyciężyć. Idea stworzenia „zorganizowanego kapitalizmu” jest słuszna. Trwający obecnie kryzys ekonomiczny czyni jego potrzebę coraz bardziej odczuwalną.
Adam Danek
8 komentarzy