Od Redakcji: W nawiązaniu do bloku tekstów „sowietologicznych” opublikowanych niedawno na Xportalu polecamy uwadze Czytelników ciekawy fragment pamiętników prof. Stanisława Swianiewicza, sowietologa i niedoszłej ofiary mordu katyńskiego. Przedrukowany poniżej ustęp dotyczy kształtowania się stosunku państwa Stalina do niemieckiego narodowego socjalizmu w latach 1939-1941 i zarysowującej się wówczas ideowej syntezy między oboma „państwami rewizjonistycznymi”. Autor sformułował swoje uwagi w oparciu o informacje gromadzone przed wojną oraz obserwacje własne z okresu więzienia w Związku Sowieckim po jej wybuchu. Obowiązująca powszechnie do dziś teza o radykalnej odmienności i zasadniczej wrogości pomiędzy systemem niemieckim a sowieckim, spowodowanymi „antyfaszystowskim” i „internacjonalistycznym” charakterem tego drugiego, jawi się w ich świetle jako nieuzasadniona. (A.D.)
W moim rozumieniu rosyjski komunizm był w owym momencie na bardzo interesującym zakręcie. Stalin i jego najbliższe otoczenie zdawali się iść w kierunku nie tylko politycznego sojuszu z Hitlerem, lecz również pewnej ideologicznej syntezy, chociaż szeregowi członkowie partii, według tego, co mogłem wywnioskować z rozmów w celach moskiewskich więzień, zajmowali wciąż pozycje nieufności w stosunku do Niemiec. Głowy niemieckich komunistów miały stanowić dar cementujący przyjaźń dwóch totalizmów o ambicjach światowych. U podłoża tej przyjaźni leżały pewne koncepcje przekształcenia politycznej mapy świata. Jaka była koncepcja Hitlera, wiedzieliśmy z Mein Kampf. Jeżeli chodzi natomiast o koncepcję Stalina, przypomniałem sobie właśnie rozmowę, którą na kilka miesięcy przed wojną miałem z Franciszkiem Ancewiczem, litewskim socjaldemokratą, który był asystentem prof. W[iktora] Sukiennickiego w Instytucie Europy Wschodniej w Wilnie. Ancewicz uważnie czytał prasę światową oraz interesował się analizami politycznymi, które wychodziły ze środowiska trockistowskiego. Dowodził on, że dalekosiężnym celem polityki Stalina był podział Imperium Brytyjskiego pomiędzy Rosją Sowiecką a państwami Osi Berlin – Rzym – Tokio. Ancewicz uważał, że ten cel logicznie wiązał się z systematycznym wymordowywaniem starych bolszewików oraz ideologów socjalizmu marksowskiego w Rosji Sowieckiej. Mój niemiecki rozmówca był z natury bardzo ostrożny z zajmowaniem jakiegoś zdecydowanego stanowiska, lecz wyniosłem ogólne wrażenie, że był on przygotowany psychicznie do szukania kompromisu pomiędzy międzynarodowym marksizmem a hitlerowskim nacjonalizmem.
Ta ewolucja stalinizmu została przerwana przez atak Hitlera w czerwcu 1941 [r.]. Stworzyło to sytuację, w której akcje komunistów niemieckich (a również innych komunistów środkowoeuropejskich) przebywających w Rosji zaczęły iść w górę. Stalin musiał wrócić z powrotem na pozycję walki z faszyzmem i hitleryzmem.
Źródło: Stanisław Swianiewicz, W cieniu Katynia, Warszawa 1981, s. 171. (Tytuł na początku pochodzi od Redakcji Xportalu.).
Stanisław Swianiewicz (1899-1997) – polski ekonomista i sowietolog, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, uważany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli „polskiej szkoły sowietologicznej”. W młodości działacz Polskiej Organizacji Wojskowej, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej (1919-1920). Piłsudczyk, zwolennik wielonarodowego państwa federacyjnego, krytyk liberalizmu ekonomicznego. Założyciel Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie (1930-1939) – jednego z pierwszych ośrodków sowietologii w Europie. W wojnie obronnej 1939 r. służył m.in. jako oficer informacyjny; trafił do niewoli sowieckiej. Po pobycie w obozie filtracyjnym NKWD dla polskich oficerów w Kozielsku został w ostatniej chwili wydzielony z transportu podążającego na miejsce egzekucji w Katyniu i skierowany do moskiewskiego centralnego więzienia NKWD na Łubiance. Przyczyną jego ocalenia było zainteresowanie sowieckich służb informacyjnych wynikami przedwojennych studiów Swianiewicza nad modelem gospodarczym III Rzeszy, w szczególności zaś sposobem organizacji i finansowania niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Po zakończeniu śledztwa skazany na osiem lat łagru za szpiegostwo przeciw Związkowi Sowieckiemu (tj. prowadzenie przed wojną badań sowietologicznych). Zesłany do łagru w republice Komi, opuścił go w kwietniu 1942 r. po interwencji polskiej ambasady (wcześniej władze sowieckie próbowały ukryć miejsce pobytu Swianiewicza, aby pozostawić go w obozie wbrew postanowieniom umowy Sikorski-Majski z 1941 r.). Po opuszczeniu Związku Sowieckiego organizator rządowego Biura Studiów na Bliskim Wschodzie (1943-1945). Po II wojnie światowej na emigracji. Autor m.in. prac: Psychiczne podłoże produkcji w ujęciu Jerzego Sorela (1926), Lenin jako ekonomista (1930), Polityka gospodarcza Niemiec hitlerowskich (1938), Forced Labour and Economic Development (1965), W cieniu Katynia (1976).
