Nadeem F. Paracha: Socjalizm islamski. Część II – czas sukcesów (1952-78)

Część I

Egipt

Wydaje się, że socjalizm baasistowski pojawił się w odpowiednim momencie w historii Arabów. Od lat czterdziestych ruchy antykolonialne w Iraku, Egipcie, Algierii, Jemenie i Syrii kierowane były przez zwolenników arabskiego socjalizmu. W roku 1948 młody egipski pułkownik Gamal Abdel Naser utworzył tajny Ruch Wolnych Oficerów. Grupę tworzyli oficerowie armii egipskiej kierujący się ideami arabskiego socjalizmu. W roku 1952 oficerowie przeprowadzili zamach stanu obalając probrytyjskiego monarchę i ogłosili Egipt republiką. Co ciekawe, Wolni Oficerowie i ich przewrót początkowo wspierani byli przez antykolonialne Bractwo Muzułmańskie. Jednak, gdy Naser zaczął wprowadzać politykę modernizacji społeczeństwa i gospodarki i ogłosił, że islam winien być praktykowany prywatnie i rozdzielony od państwa, Bractwo obróciło się przeciwko władzy. W roku 1954 Bractwo próbowało zamordować Nasera, który odpowiedział brutalnym zwalczaniem organizacji i konserwatywnego duchowieństwa.

Irak

Zainspirowani sukcesem Nasera młodzi oficerowie iraccy w roku 1958 obalili monarchię. Chociaż nowe władze ustanowiły republikę, nie powstał w Iraku odpowiednik Arabskiej Partii Socjalistycznej Nasera. Zmieniło się to po kolejnym przewrocie w 1963 r. Władzę przejęła inna grupa wojskowych, którzy utworzyli Iracką Socjalistyczną Partię Baas. Sytuacja pozostawała jednak niestabilna – basiści utracili władzę po przewrocie w 1966 r., lecz w 1968 r. odzyskali ją i ustabilizowali swoje rządy. Baasistowski socjalizm stał się wiodącą ideologią Iraku, a Partia Baas ugrupowaniem rządzącym. Utrzymała ona władzę do 2003 r. i upadku Saddama Husajna.

Syria

Od czasu uzyskania niepodległości w 1949 r., Syria znajdowała się w stanie chaosu, doświadczając licznych prób zamachu stanu, z których większość była planowana i wspierana przez Syryjską Socjalistyczną Partię Baas. W roku 1956 Syria stała się pierwszym krajem arabskim, który wszedł do „obozu radzieckiego”, przeciwstawiając się blokowi amerykańskiemu. Za przykładem Syrii poszedł Naser, podpisując umowy o współpracy gospodarczej, militarnej i kulturalnej ze Związkiem Radzieckim. Aby w pełni zrealizować główny postulat baasizmu – utworzenie zjednoczonego państwa arabskiego – w roku 1958 Syria i Egipt połączyły się tworząc Zjednoczoną Republikę Arabską. Eksperyment okazał się porażką, gdyż Syryjczycy uznawali, że Naser działa na niekorzyść ich interesów. Unia rozpadła się po baasistowskim zamachu stanu w Syrii przeprowadzonym w 1961 r. Do lat siedemdziesiątych politykę Syrii charakteryzowały napięcia między radykalną i umiarkowaną frakcją Socjalistycznej Partii Baas. Zakończyło je przejęcie rządów przez generała Hafiza Asada. Asad, muzułmanin alawicki, ustabilizował Syrię, którą rządził niepodzielnie aż do śmierci w 2000 r. Za jego czasów, Socjalistyczna Partia Baas i oparte na niej rządy stały się najbardziej stabilnymi (i radykalnymi) we wszystkich krajach arabskich.

Algieria

W roku 1954 nacjonalistyczna Organizacja Specjalna połączyła się z drobnymi grupami lewicowych nacjonalistów i grup partyzanckich tworząc Front Wyzwolenia Narodowego (FLN), który stał się największym ugrupowaniem nacjonalistycznym biorącym udział w walce o wyzwolenie Algierii spod władzy Francuzów. Tysiące Francuzów i Algierczyków zginęło podczas trwającej w latach 1954-63 wojny. Kiedy Francuzi zgodzili się odejść, FLN stał się pierwszą partią rządzącą w niepodległej Algierii. Natychmiast wybuchł konflikt pomiędzy radykalnym przywódcą FLN Ahmedem Ben Bellą i bardziej umiarkowanym Huarim Bumedienem. W roku 1965 Bumedien z pomocą nowoutworzonej armii algierskiej obalił Ben Bellę w wyniku zamachu stanu i został drugą głową państwa.

Zdelegalizował pozostałe partie polityczne czyniąc z FLN jedyną partię w Algierii, zainicjował liczne socjalistyczne reform gospodarcze i rozpoczął zwalczanie konserwatywnych grup religijnych. W odróżnieniu od socjalistów arabskich z Iraku, Syrii i Egiptu, Bumedien nie orientował Algierii na współpracę z ZSRR. Był jednak surowym krytykiem proamerykańskich monarchii arabskich, Izraela, duchowieństwa i kapitalizmu.

Jemen

Podczas wojny domowej między wspieranym przez Egipt nacjonalistami i popieranymi przez Saudów monarchistami oraz wymierzonym w Brytyjczyków ruchem antykolonialnym, czołowymi ugrupowaniami nacjonalistycznymi na północy kraju były Jemeński Front Wyzwolenia Narodowego (NLF) i Front Wyzwolenia Okupowanego Jemenu Południowego (FLOSY). Obie grupy czerpały z arabskiego socjalizmu i były kierowane przez marksistów. Kiedy walka przelała się na południe kraju, zintensyfikował Siudo tego stopnia, że NLF i FLOSY zaczęły atakować się nawzajem, mimo inspiracji obu grup socjalizmem arabskim Nasera. W 1967 r. NLF i FLOSY pokonały monarchistów i zmusiły Brytyjczyków do wycofania się z południa. NLF zwróciło się wtedy przeciw FLOSY, pokonało go i ogłosiło południe niezależną republiką. W roku 1970 NLF ogłosiło Jemen Południowy Ludowo-Demokratyczną Republiką Jemenu i utworzyło jedyną kraju partię – Jemeńską Partię Socjalistyczną. Natychmiast podpisano umowy o współpracy obronnej, kulturalnej i ekonomicznej ze Związkiem Radzieckim, Chinami i Kubą. Północny Jemen wpadł w ręce sił zbrojonych i finansowanych przez Arabię Saudyjską i USA.

Libia

W Libii pułkownik Muammar Kaddafi zorganizował Ruch Wolnych Oficerów na wzór egipski i podczas przewrotu w 1969 r. obalił monarchię. W roku 1971 utworzył Arabską Unię Socjalistyczną, która stała się jedyną partią w kraju, rozpoczął radykalne reformy i zainicjował bliską współpracę militarną i gospodarczą z ZSSR. Choć Libia Kaddafiego była bliskim sojusznikiem ZSRR i wrogiem proamerykańskich monarchii arabskich, w odróżnieniu od innych rządów nurtu socjalizmu arabskiego Kaddafi łączył zwalczanie islamistów z inicjatywami o charakterze purytańskim jak zakaz sprzedaży alkoholu (zniesiony w 1982 r.) czy zwalczanie marksistów na uczelniach. W roku 1976 Kaddafi opublikował Zieloną książkę, w której wyłożył swoje rozumienie islamskiego socjalizmu. Książka była lekturą obowiązkową w szkołach i na uniwersytetach.

Sudan

Sudan uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1957 r. Między 1957 a 1968 rokiem, kraj przeżywał niespokojny okres rządów demokratycznie wybieranych prawicowych koalicji i jeden wojskowy przewrót w 1958 r. W roku 1969 władzę przejęli inspirujący się Naserem oficerowie. Na ich czele stał Dżafar Numajri, entuzjasta Nasera i socjalizmu arabskiego. Po objęciu władzy ogłosił plan zgodnie, z którym społeczeństwo, polityka i gospodarka miały opierać się na zasadach „niezależnego sudańskiego socjalizmu.” Do pierwszego rządu Numajriego weszli komuniści, którzy pomogli mu przeprowadzić szereg socjalistycznych reform w gospodarce. Numajri ograniczył także wpływy konserwatywnych ulemów w meczetach i szkolnictwie sugerując, że islam winien być sprawą prywatną. Numajri budował dobre stosunki z rządami Libii, Egiptu, Syrii i Iraku oraz ZSRR.

Zaniepokojone socjalistyczną orientacją władz prawicowe ugrupowania islamskie utworzyły koalicję o nazwie Ansar. Po nieudanej próbie odwołania rządu w 1971, Ansar rozpoczęło walkę zbrojną. Zostało pokonane, a jego przywódcy zbiegli za granicę. W roku 1971 Numajri utworzył Sudańską Unię Socjalistyczną, która stała się jedyną partią w kraju.

Przemawiając do narodu po objęciu władzy, Numajri opisał Sudan jako “socjalistyczną demokrację”, w której islam będzie odgrywał ważną, lecz prywatną rolę i nie będzie łączony z polityką i rządami.

Somalia

Somalia uzyskała niepodległość w roku 1960. Dziewięć lat później wojsko pod przywództwem generała Mohameda Siad Barre dokonało zamachu stanu, rozwiązało parlament i zawiesiło Sąd Najwyższy.

Barre natychmiast rozpoczął wcielanie w życie socjalistycznej polityki gospodarczej i zainicjował program walki z analfabetyzmem, który znacznie poprawił poziom znajomości czytania i pisania.

Oprócz wprowadzenia Somalii do “obozu radzieckiego”, Barre budował też partnerstwo z arabskimi państwami socjalistycznymi. Utworzył Somalijską Rewolucyjną Partię Socjalistyczną, której manifest opierał się na „naukowym socjalizmie i egalitarnym przesłaniu islamu.” Oprócz nacjonalizacji ziemi i fabryk, rząd Barre przejął kontrolę także nad meczetami.

Iran

Tendencje islamsko-socjalistyczne w polityce Iranu także zaczęły rozwijać się w latach pięćdziesiątych. W skład centrolewicowego Frontu Narodowego założonego przez Mohammada Mossadegha, weszła pewna ilość tzw. socjalistów islamskich.

W roku 1951 Front wygrał wybory stając się dominującym ugrupowaniem w parlamencie (Iran był w owym czasie monarchią konstytucyjną) i utworzył rząd. Znacjonalizował irański przemysł naftowy i w końcu odebrał władzę szachowi i ogłosił powstanie demokratycznej republiki.

Jednak w 1953 r. szach z pomocą wywiadów Wielkiej Brytanii i USA, wojska i części duchowieństwa zorganizował przewrót i obalił rząd Mossadegha. Po jego upadku, koncepcje islamskiego socjalizmu przybrały bardziej radykalny wyraz. W roku 1965 grupa lewicowych studentów uniwersytetu w Teheranie utworzyła organizację Mudżahedinów Ludowych (Mujahideen-e Khalq, MLK). Zainspirowani myślą irańskiego intelektualisty i pisarza Alego Szariati głosili ideologię łączącą islam z koncepcjami marksizmu. Sam Szariati był socjologiem wykształconym w Paryżu i aresztowanym za krytykę szacha tuż po swoim powrocie do Iranu w 1964 r. Pisma i wykłady Szariatiego zyskały popularność wśród młodzieży uniwersyteckiej, gdy zaczął on wyrażać rewolucyjne koncepcje marksizmu za pomocą tradycyjnego języka i symboliki islamu szyickiego, atakują nie tylko irańską monarchię, ale również popierających ją duchownych jak również komunistów.

Od 1971 r. Szariati był potępiany przez władze, jako „islamski marksista” i agent radziecki. Aresztowano go i w 1975 r. zmuszono do emigracji. W 1977 r. zmarł w niejasnych okolicznościach mając zaledwie 43 lata. Zdaniem niektórych został otruty przez służby szacha.

W tym czasie MLK rozpoczęło kampanię zbrojną przeciwko władzom. Organizacja odegrała też aktywną rolę w czasie rewolucji 1979 r., która doprowadziła do obalenia monarchii. Siły wspierające ajatollaha Chomeiniego w dużym stopniu polegały na kadrach MLK podczas konfrontacji z policją i żołnierzami szacha. Jednak po rewolucji, kiedy władzę przejęli islamiści i duchowieństwo, MLK rozpoczęło walkę z nową władzą, uznaną przez siebie za autokratyczną i reakcyjną. Setki osób zginęło w walkach i organizowanych przez MLK zamachach, a dziesiątki członków organizacji aresztowano i stracono.

Indonezja

W Indonezji podwaliny pod fuzję islamu z socjalizmem położył były komunista Tan Malaka. W czasie działalności ruchu niepodległościowego na czele którego stał Kosno Sukarno, Malaka zdecydowanie głosił pogląd wedle którego islam i komunizm są sobie bardzo bliskie, a niepodległa Indonezja winna by ć budowana na ich fundamencie. Malaka dostrzegał w islamie potencjał umożliwiający zjednoczenie klasy robotniczej. Tuż po jego śmierci w 1949 r. (tego samego roku Indonezja uzyskała niepodległość) Sukarno – pierwsza głowa państwa – zaadaptował wiele idei Malaki podejmując współpracę z Komunistyczną Partią Indonezji i zainspirowanymi myślą Malaki socjalistami. Trwało to do końca rządów Sukarno w 1967 .r

Pakistan

Innym krajem azjatyckim w którym idee i koncepcje socjalizmu islamskiego przeniknęły do głównego nurtu polityki był Pakistan. Jak wspomniano w części I, wywodzili się stamtąd dwaj wybitni teoretycy islamskiego socjalizmu z Azji Południowej – Ghulam Ahmad Parvez i dr Khalifa Hakim.

Zwolennicy socjalizmu islamskiego znaleźli się wśród członków powstałej z inicjatywy twórcy państwa pakistańskiego Muhammada Alego Jinnaha Ligi Muzułmańskiej, która objęła władzę po uzyskaniu przez kraj niepodległości w 1947 r. Pozostawali jedna niewielką frakcją w ramach partii.

We wczesnych latach sześćdziesiątych (w czasie wojskowej dyktatury Ayub Khana) powstała w Lahaur grupa intelektualistów na czele z poetą Hanifem Ramayem. Rozpoczęli oni pracę nad uwspółcześnieniem idei Parveza i Khalify. Wprowadzili do nich elementy baasizmu uwzględniając jednak kontekst niearabskiego kraju muzułmańskiego, jakim był Pakistan. Projekt obejmował wydawanie miesięcznika literackiego „Nusrat”, na łamach którego ukazywały się wiersze opowiadania i komentarze do dzieł pisarzy i poetów języka urdu oraz artykuły o myśli Parveza, Khalify i Aflaqa.

Po nierozstrzygniętej wojnie pakistańsko-indyjskiej roku 1965, Ayub Khan zdymisjonował młodego ministra spraw zagranicznych Zulfikara Alego Bhutto za sprzeciw wobec polityki rządu. Bhutto zaprzyjaźnił się z emerytowanym urzędnikiem i weteranem marksizmu J.A. Rahimem. Obaj zadecydowali o powołaniu populistycznej partii lewicowej w celu rzucenia wyzwania dyktaturze Ayuba. W roku 1966, Bhutto skontaktował się z Hanifem Ramayem, który przedstawił mu prace swojej grupy dotyczące islamskiego socjalizmu. W 1967 r., Bhutto i Rahim utworzyli Pakistańską Partię Ludową (PPP). Dołączyli do niej marksiści, postępowi intelektualiści, dziennikarze, przywódcy studentów i związkowców, ale to grupa skupiona wokół Ramaya odegrałą decydującą rolę w tworzeniu manifestu partii.

W serii artykułów autorstwa Ramaya i Safdara Mira publikowanych na łamach „Nusrat”, wyjaśniono cele islamskiego socjalizmu PPP. Były nimi:

– Eliminacja feudalizmu.

– Eliminacja niekontrolowanego kapitalizmu i wprowadzenie systemu opartego na wolności działalności gospodarczej przy jednoczesnej kontroli rządu i państwa nad gospodarką.

– Nacjonalizacja głównych banków, zakładów przemysłowych i szkół.

– Zachęcenie robotników do uczestnictwa w procesie zarządzania zakładami pracy.

– Promocja demokracji i tworzenia instytucji demokratycznych.

Wszystko to miało się składać na nowoczesny sposób wcielenia w życie zasad równości i sprawiedliwości praktykowanych we wspólnocie islamskiej w czasach Mahometa oraz egalitarnego przesłania gospodarczego i społecznego znanego z Koranu.

Islamski socjalizm PPP potępiał konserwatywne partie religijne i duchowieństwo, jako reprezentantów interesów kapitalistycznych monopolistów, panów feudalnych, dyktatorów i „imperialistycznych sił kapitalizmu”. Oskarżał ich także o przyczynianie się do zacofania i stagnacji w wymiarze duchowym i społecznym.

Chociaż prawicowa partia islamistyczna Dżamat-i-Islami zachęciła ponad stu ulemów do potępienia socjalizmu PPP jako “ateistycznego” i antyislamskiego”, partia Bhutto zdecydowanie wygrała wybory w 1970 r. na terenie Zachodniego Pakistanu. Dwa lata później (po oderwaniu się Pakistanu Wschodniego i powstaniu niepodległego Bangladeszu), PPP stała się pierwszą wybraną w wyborach partią rządzącą w kraju.

Afganistan

Afganistany był ostatnim krajem, w którym pojawiła się koncepcja połączenia islamu i socjalizmu. W roku 1978, komunistyczna Ludowa Partia Demokratyczna (LPD) z pomocą części oficerów obaliła nacjonalistyczną dyktaturę Muhammada Daoud Khana.

Wydarzenia te przeszły do historii, jako “rewolucja kwietniowa” bądź “wiosenna”. LPD była ugrupowaniem marksistowskim, które szybko zaczęło wprowadzanie marksistowskich reform społecznych i gospodarczych. Kiedy polityka partii napotkała na opór duchowieństwa i elity posiadaczy ziemskich, na prośbę radzieckich sojuszników, partia zwolniła tempo marksistowskich reform. LPD szybko porzuciła rewolucyjną politykę marksistowską na rzecz retoryki bliskiej socjalizmowi islamskiemu i baasizmowi. Przykładowo, zamiast nieustannie powoływać się na dzieła Marksa i Lenina, partia zaczęła wskazywać podobieństwa między systemem gospodarczym socjalizmu a założeniami islamu. Jednak w grudniu 1979 r., po ostrym konflikcie wewnętrznym w partii do Afganistanu wkroczyła Armia Czerwona torując drogę dla rządu umiarkowanych członków LPD pod wodzą Babraka Karmala.

Tłumaczenie: Redakcja Xportal.pl